11.02.1986
Sameinað þing: 44. fundur, 108. löggjafarþing.
Sjá dálk 2445 í B-deild Alþingistíðinda. (2031)

217. mál, stefnumörkun í menningarmálum

Menntmrh. (Sverrir Hermannsson):

Herra forseti. Ég hefði auðvitað löngun til að svara þessari spurningu játandi eins og hún er lögð fram. Ég fór að velta því fyrir mér hvar væri t.a.m. að finna mörkun slíkrar stefnu í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstj. og satt best að segja mundi ég ekki að svo fátæklegt væri þar um að litast eins og raun gefur vitni um því að ég mátti marglesa yfir stefnuyfirlýsinguna áður en ég hnaut um orðið menntun. Það er að finna í aukamálsgrein aftan við það sem sagt er um utanríkismál að ríkisstj. muni leggja áherslu á velferð, jafnræði, öryggi, menntun, félagslegar umbætur og góða heilbrigðisþjónustu.

Það var þá ekki loku fyrir það skotið að ég hnaut um orðið menntun í stefnuyfirlýsingu þeirrar ríkisstj. sem ég á sæti í. Af því mega menn marka að heldur hefur verið fátæklegt um að litast í opinberri stefnumótun í menningar- og menntamálum - eða menningarmál skulum við halda okkur við því að hér auðvitað er verið að spyrja um menningarstefnur. Ég er þó ekki þar með að segja að þetta sé allt af hinu illa vegna þess að það sem kannske hefur komið einna mestu óorði á einræðisríkin er hin miðstýrða menningarstefna sem þar hefur verið að finna, og sýnir sig að með þeim hætti blómstrar og dafnar menning aldrei, enda er alveg áreiðanlega ekki átt við það af hálfu fyrirspyrjanda að til neins slíks sé gildrað.

Ég býst við því að ég sé ekki fyrsti menntmrh. sem þannig háttar til um að ekki stýri eftir mótaðri og markaðri menningarstefnu. Mér er nær að halda að ég sé sá síðasti af öllum hinum sem þannig háttar til um. A.m.k. er það ekki svo að ég minnist þess að hafa hnotið um það, þegar ég fer að velta málinu fyrir mér, að opinber menningarstefna hafi verið skýrt eða fast mótuð.

Ég verð að segja að í örstuttum fyrirspurnatíma gefst auðvitað enginn tími til að fjalla um þessi mikilvægu mál sem vert væri og það væri áreiðanlega ómaksins vert fyrir hið háa Alþingi að setja einhvern tímann á eldhúsdag um svo mikilvæg málefni. Ég mundi fagna því ef menn gætu orðið sammála um það því margt ómerkara er rætt hér löngum stundum.

Auðvitað hefur þess orðið vart og um það hefur maður lesið að menn hafa ekki verið á eitt sáttir um með hvaða hætti eða hvort taka bæri upp opinbera stefnu í menningarmálum. Ég held þó að þetta sé svo víðfeðmt svið að að allverulegu leyti mætti marka árangursríka stefnu og móta í þessum mikilvægu efnum og láta ekki kylfu ráða kasti og tilviljanir, eins og allt of oft gefur raun vitni um. Ég minni á hvernig það vill fara úr hendi þegar við erum að fást við stefnumótun, framkvæmd einhverrar ímyndaðrar menningarstefnu sem á sér stað við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni. Ég ætla engum orðum að fara um það, en ég verð að játa að í fyrsta og eina skiptið sem ég hef um þau mál velt varð ég fyrir ákaflega miklum vonbrigðum án þess þó að þar væri stórt lagt undir.

Ég held að umræða á hinu háa Alþingi væri ákaflega gagnleg, rækileg umræða um þessi mál, þar sem menn líka gætu komið að því sem vissulega gæti talist varhugavert ef menn ætla að ganga of rækilega til skjalanna um einhverja miðstýrða menningarstefnu. Ég vænti þá og er þess fullviss að þó menn greini hér á um ýmsar pólitískar leiðir, þá dettur mér ekki í lifandi hug að hér sé yfirleitt að finna neinar slíkar skoðanir að á Íslandi bæri að taka upp einhverja miðstýrða menningarstefnu.

Þegar ég var að velta fyrir mér svari við þessari spurningu hugsaði ég með mér að ég mundi hafa þær einar signingar yfir svarinu að lýsa mig reiðubúinn til þess að setja á umræður um mótun eða vinna að stefnumörkun í samráði auðvitað við helstu áhugaaðila um menningarstefnu. En ég álít að fram hjá Alþingi mætti allra síst ganga í þeim efnum.

Ég hef auðvitað sáraskamma reynslu af setu í embætti menntmrh. og þess vegna get ég orðið til lítillar leiðsagnar yfirleitt ef menn vilja kafa í þessi mál nú og hér. En ég er reiðubúinn til og hef raunar mikinn áhuga á því að leggja fram krafta ráðuneytisins þar sem hlýtur þó að vera að finna ýmsar þær upplýsingar og gögn sem að gagni mættu koma við árangursríkar umræður til að byrja með um stefnumótun í menningarmálum. Ég er tilbúinn til þess að leggja allt slíkt af mörkum. Og ég hefði afskaplega mikinn áhuga á að heyra meira um hugmyndir manna með hvaða hætti við ýttum úr vör að þessu leyti. Ég legg áherslu á að orð eru til alls fyrst og að það er mikils vert að menn setji sig ekki í of þröngar stellingar þegar í upphafi heldur ræði þetta í rúmum ramma áður en menn taka fastari og ákveðnari afstöðu til einstakra þátta því allt er þetta ákaflega viðkvæmt í sjálfu sér. Ég man ekki betur en einhvern tímann væri það orðað svo að best færi á því að láta menninguna í friði með öllu af hálfu opinberra afskipta og mikið kann að vera til í því. En allt að einu getur hið háa Alþingi, t.a.m. við afgreiðslu fjárveitinga, haft úrslitaáhrif á einhverja mikilvægustu þætti í þessu sambandi, hvernig þeim vindur fram.

Eins og ég sagði gefst ekki tóm til þess nú að ræða þetta að neinu gagni. Herra forseti. Ég skal stytta mál mitt mjög, en ég var rétt að því kominn að minna á jafnmikilsverða þætti, sem margræddir hafa verið hér á hinu háa Alþingi, og starfslaun og ritlaun rithöfunda, rithöfundasjóðinn. Menn reiddu hátt til höggs á sínum tíma hvernig til hans skyldi aflað fjár, en það er ekki að verða undantekning að hið háa Alþingi brjóti lög sem það setur í slíkum efnum heldur alger regla þegar að því kemur að standa við fjárútvegun í þessu skyni.

Ég man ekki tölur til að fara með, en mér er nær að halda að í rithöfundasjóðinn ættu samkvæmt gömlu lögunum að hverfa einar 150 millj. kr., ef ég man það rétt, sem reiknað hafði verið út að ætti að vera af bóksölu, en ég man ekki hvort við höfum úr 1/10 eða 1/20 hluta af slíku að spila á þessu starfsári.

Þetta nefndi ég aðeins sem dæmi, en svarið get ég endurtekið, að ég er reiðubúinn til þess að vinna að stefnumörkun, en vil fyrst setja á einhvers konar ráðstefnu, sem við getum líka fengið hið háa Alþingi beinlínis til að taka þátt í, um málefnið áður en lengra verður haldið.