07.11.1985
Sameinað þing: 13. fundur, 108. löggjafarþing.
Sjá dálk 482 í B-deild Alþingistíðinda. (405)

49. mál, könnun á launum og lífskjörum

Flm. (Gunnar G. Schram):

Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. þm. Pétri Sigurðssyni, till. á þskj. 49 um könnun á launum og lífskjörum á Íslandi og í nálægum löndum. Ég vil, með leyfi forseta, lesa texta till. sem er stuttur. Hann er svohljóðandi:

„Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd fulltrúa stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins til að kanna hvort og að hvaða leyti laun og lífskjör eru lakari á Íslandi en í nálægum löndum og hverjar eru orsakir þess.

Nefndin skili athugun sinni fyrir árslok 1986.“

Hér er um að ræða tillögu sem flm. er ég nefndi fluttu á síðasta þingi en varð þá ekki útrædd. Hún er hér flutt aftur vegna þess að skoðun flm. er að hér sé um það mikilvægt mál að ræða að þeir telja brýnt að sú könnun á lífskjörum hér á landi og samanburður við nágrannaþjóðirnar eigi sér stað.

Svo sem fram kemur í þessum tillögutexta sem ég las hér er það meginatriði tillögunnar að það verði framkvæmd könnun á því hvernig á því stendur að þótt Íslendingar séu með þeim þjóðum sem einna hæstar þjóðartekjur hafa á mann í veröldinni, 6. í röðinni eins og að undanförnu, eða jafnvel ofar á þeim lista sum árin - hvernig á því stendur að slík þjóð býr ekki við betri lífskjör en raun ber vitni og hver maður þekkir af eigin hag. Þurfum við Íslendingar þó ekki að standa undir neinum herkostnaði svo sem aðrar þjóðir, svo dæmi sé tekið, en til slíkra hluta fer allverulegur hluti ríkisútgjalda flestra þjóða, þar á meðal allra Norðurlandaþjóðanna annarra en okkar.

Það hefur vafist nokkuð fyrir mönnum að komast að niðurstöðu um það hver sé orsök þessa. Umræður um það hafa verið ákaflega pólitískar oft og tíðum og mótast af því í hvaða flokki menn eru sem þátt hafa tekið í umræðunni. Það er skoðun okkar flm. tillógunnar að það sé hins vegar kominn tími til þess að gerð verði hlutlaus og hlutlæg athugun í þessum efnum á orsökum þess sem hér um ræðir. Á grundvelli þeirrar rannsóknar og þeirra ábendinga um orsakirnar, sem hér er kallað eftir, geti stjórnvöld, aðilar vinnumarkaðarins, sem nú eru einmitt að byrja að tala saman, stjórnmálaflokkarnir og Alþingi, og raunar allir aðrir aðilar sem þetta mál snertir, gert ráðstafanir sem eru í samræmi við þær niðurstöður sem við væntum að þá muni liggja fyrir.

Það fer ekki á milli mála, herra forseti, að hér á landi hafa lífskjörin versnað á undanförnum árum. Það þekkja allir og þarf ekki að hafa um það mörg orð. Kaupmáttur kauptaxta hefur minnkað um fimmtung á síðustu þremur árum og er nú svipaður því og hann var árið 1971. Töflu um þessa þróun er að finna í grg. með þáltill. þannig að allir sem fá sér texta hennar geta séð það þar með eigin augum hvernig þær hagtölur líta út.

Nú er það svo að kaupmáttur kauptaxta er vitaskuld ekki algildur mælikvarði á lífskjör launafólks þó hann veiti þar mjög þýðingarmiklar upplýsingar. Oft er bent á að nær væri að líta fyrst og fremst á ráðstöfunartekjurnar frekar en á taxtalaunin. En aðrir mælikvarðar sýna einnig alldökka mynd þó mismunandi sé eftir því hvaða stærðir eru hér skoðaðar.

Ef við lítum á þjóðartekjurnar er það alkunna að þær hafa minnkað verulega á síðustu þremur árum. Eitt árið hvorki meira né minna en um 5,5% sem er gífurlega mikil minnkun. Þjóðartekjurnar í dag eru á svipuðu stigi og árið 1973 eða fyrir 12 árum og þær hafa dregist saman nú þrjú ár í röð nema hvað á þessu ári munu þær væntanlega lítillega aukast. Það má einnig nefna ráðstöfunartekjurnar sem ég gat um. Þær voru svipaðar í fyrra, árið 1984 og þær voru upp úr miðjum áratug síðustu aldar. Glæsilegri eða bjartari er nú myndin ekki.

Þetta er alvarleg þróun og ég held að engum blandist hugur um það, ekki síst með hliðsjón af því að þær þjóðir sem við berum okkur gjarnan saman við, hafa nú komist út úr þeirri kreppu sem einkennt hefur alþjóðaefnahagsstarfsemi og efnahagslíf í heiminum á árunum 1979-1982, þ.e. í olíukreppunni.

Við erum meðlimir í bandalagi OECD-þjóðanna, Efnahagssamvinnustofnun Evrópuþjóða, þó að fleiri séu þar aðildarríkin en Evrópuríki. Þess vegna er nærtækt að bera þróun mála í þessum efnum hér á landi saman við þróun OECD-ríkjanna. Hagvöxtur í þeim ríkjahópi var árið 1983 að meðaltali 2,6%, tæplega 5% 1984, og gert er ráð fyrir því að hagvöxtur verði í þessum ríkjum á milli 3 og 4% í ár. Samfara þessum hagvexti fara lífskjör batnandi í flestum nálægum löndum meðan lífskjörum hefur farið hrakandi hér á landi. Tölurnar sem birtar eru í nákvæmri og ítarlegri töflu með grg. gefa allgóða vísbendingu um lífskjörin hér á landi í samanburði við aðrar þjóðir. Og þótt ýmislegt þurfi að athuga nánar, m.a. áhrif örra breytinga á gengi gjaldmiðla, einkum á síðustu árum, bera þó þær tölur með sér að lífskjör á þennan mælikvarða hafa verið almennt góð í OECD-ríkjunum og yfir meðaltal í löndum eins og Danmörku en lélegri þó þar en í Svíþjóð og Noregi sem eru hér mun ofar á listanum.

Fram til ársins 1982 er samanburður við OECD-ríkin á margan hátt ekki óhagstæður okkur Íslendingum. En sama verður ekki sagt um framhaldið. Þjóðartekjur á mann hér á landi eru nú um 10 þús. dollarar, sem er að vísu hátt, eða 97% af því sem þær voru 1982, og 96% af þjóðartekjunum 1981. Að vísu veldur hér allmiklu um hve staða dollarans hefur styrkst mjög á undanförnum árum en þessar tölur tala engu að síður sínu máli. Það virðist liggja fyrir svo ekki þurfi að fara um það í grafgötur hver launaþróunin hefur verið á undanförnum árum miðað við þann stóra hóp þjóða sem ég gat um. Þær staðreyndir liggja allljóslega fyrir.

En það eru fleiri atriði sem þarf að kanna en þjóðartekjur á mann á Íslandi í samanburði við önnur lönd. Sú nefnd sem fær það verkefni að fylgja fram þessari þáltill. mun að sjálfsögðu leggja mat á hvaða þættir skipta mestu máli í lífskjörum hér á landi og á hvern hátt unnt er að bæta þau miðað við þjóðartekjurnar. Það er rétt að nefna þar nokkur atriði. Eitt þeirra - og það er kannske viðamest og mikilvægast - er vitanlega hlutur launþega í þjóðartekjunum. Í öðru lagi er það breyting á kauptaxta- og launaþróun bæði almennt og eftir atvinnugreinum. Það þarf að líta á atvinnutekjur, heildartekjur og ráðstöfunartekjur og enn fremur vægi annarra tekna en launa, t.d. tilfærslutekjur og eignatekjur. Það þarf að líta á vinnutíma hér á landi og atvinnuöryggi. Vinnutíminn er vitanlega mun lengri hér en í flestum Evrópuríkjum, ef ekki öllum. Það þarf að líta á óbeina skatta og beina skatta og hvað felst í hugtakinu opinber þjónusta. Þá þarf einnig að athuga greiðslubyrðina, í hve ríkum mæli hún er gagnvart öðrum löndum. Fjárfestingaþróunin, hver hefur hún verið? Fjárfest hefur verið miklu meira hér en í nágrannalöndunum. Hvernig hefur gengisþróunin verið, ekki síst gagnvart dollaranum? Og einnig þarf að taka hagsveiflur hér með í reikninginn.

Eftir að allt þetta liggur fyrir er komið að kjarna málsins, því sem þessari nefnd er ætlað að vinna að. Henni er ætlað að gera þessa launakönnun en henni er einnig ætlað að skýra niðurstöður sínar að því er varðar lífskjaraþróunina hér á landi í samanburði við löndin þau sem ég nefndi. Hverjar eru orsakir þessarar þróunar, þeirra tiltölulega bágu lífskjara sem við Íslendingar búum við og höfum búið við?

Þá má spyrja meðal annars: Hafa ytri ástæður ráðið mestu um þessa þróun, aflabrögð sem hafa verið misjöfn - að vísu var þriðja besta aflaárið á síðasta ári - eða er það staða alþjóðlegra efnahagsmála sem hér ræður mestu? Eða er kannske skýringarinnar e.t.v. að leita í okkar eigin efnahagslífi, skipan þess og stjórn? Þá kemur vitanlega upp í hugann: Hvernig höfum við hagað okkar fjárfestingum hvað varðar arðsemina? Hver er arðsemin af þeim fjárfestingum sem íslenska þjóðarbúið hefur staðið í síðustu árin? Er sú arðsemi meiri eða minni en af fjárfestingum nágrannaríkjanna, sem þau hafa lagt í? Er það kannske ein meginástæðan fyrir því hve illa hefur gengið að ná fram bættum lífskjörum þrátt fyrir tiltölulega háar þjóðartekjur?

Það er mjög mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að draga lærdóm af reynslunni í þessari stöðu sem hér blasir við. Ef mistök hafa orðið, ef okkur hafa orðið á mistök, stjórnvöldum, samtökum vinnumarkaðarins og öðrum, þá ber vissulega að koma í veg fyrir þau og viðurkenna þau og einbeita kröftunum að því að koma í veg fyrir að þau endurtaki sig. Þá ber að taka upp nýja stefnu hvað varðar vinnuaðferðir í kjarabaráttunni, í fjárfestingarmálum og á öðrum sviðum. Við eigum m.ö.o. að reyna að læra af reynslunni, læra af sögunni í þessum efnum.

Herra forseti. Það er skoðun flm. þessarar tillögu að það verkefni sem hér liggur fyrir sé afar brýnt með tilliti til þess að hætt er við að Íslendingar fari í vaxandi mæli m.a. að setjast að þar sem betri kjör bjóðast, ef bilið heldur áfram að breikka milli lífskjara hér á landi og í nágrannalöndunum. Það er m.a. brýnt að slík könnun sé framkvæmd ekki síst vegna aðila vinnumarkaðarins sem nú eru að leggja út í nýjar viðræður og gerð nýrra kjarasamninga. Þar virðast mál ætla að taka nokkuð aðra stefnu en verið hefur á undanförnum árum. Út af fyrir sig eru það mjög ánægjuleg tíðindi og lofsvert framtak hjá þeim mönnum sem þar hafa borið fram nýjar hugmyndir. Þar er um að ræða meiri áherslu á bót lífskjaranna og aukningu kaupmáttarins en verið hefur að undanförnu.

Slík hlutlæg könnun sem hér er fjallað um yrði einmitt mjög mikilvægt innlegg, mikilvægt framlag til umræðna milli aðila vinnumarkaðarins og við ákvarðanatöku. Því fyrr sem við getum greint þær orsakir sem liggja til grundvallar þeirri þróun lífskjara, þeirri neikvæðu þróun lífskjara, sem ég hef lýst, því fyrr getum við gripið til þeirra úrræða sem úr munu bæta.