26.01.1987
Neðri deild: 37. fundur, 109. löggjafarþing.
Sjá dálk 2531 í B-deild Alþingistíðinda. (2336)

294. mál, umboðsmaður Alþingis

Gunnar G. Schram:

Herra forseti. Ég tek til máls um frv. til l.um umboðsmann Alþingis sem er stjfrv., 294. mál þessa þings, og hefur forsrh. nýlokið við að mæla fyrir því hér í deildinni við 1. umr.

Eins og fram kom í máli hæstv. forsrh. liggur þegar fyrir Alþingi frv. um þetta sama mál. Það er 28. mál þess þings sem nú situr og er frv. til l.um umboðsmann Alþingis. Flm. eru auk mín Pétur Sigurðsson, Ellert B. Schram og Friðrik Sophusson. Þetta sama frv. var flutt á síðasta þingi af sömu flm. án þess að hljóta þá afgreiðslu. Nú hafa þau tíðindi gerst að fram er komið stjfrv. um þetta sama mál sem við heyrðum kynnt af hálfu forsrh. fyrir skammri stundu. Það frv. er nánast samhljóða því frv. sem við fjórir þm. Sjálfstfl. flytjum á þessu þingi og fluttum í fyrra. Það er raunar ekki nýtt mál í þingsölum heldur hefur því allnokkrum sinnum verið hreyft hér áður, ýmist í frumvarpsformi eða formi þáltill., og þá af þm. úr ýmsum flokkum og eitt sinn sem stjfrv. Frv. okkar byggir í megindráttum á fyrra frv.

Eins og ég sagði er sáralítill munur á frv. okkar þm. Sjálfstfl. og þessu stjfrv. Eins og fram kom í framsöguræðu forsrh. er þar fyrst og fremst um að ræða tvö atriði, þ.e. hvenær umboðsmaður skuli kjörinn af Alþingi. Það er gert ráð fyrir í stjfrv. að það sé eftir hverjar kosningar, en í hinu frv. á fjögurra ára fresti, og jafnframt að ekki þurfi nema meiri hluta þings til að víkja honum úr starfi en í frv. okkar þm. Sjálfstfl. er gert ráð fyrir að þar sé um 2/3 hluta þm. að ræða.

Efnislega er þetta sama frv. Það leiðir því af sjálfu sér að ég fagna því að ríkisstjórnin hefur nú haft frumkvæði um að leggja fram frv. til l.um þetta mál því að óneitanlega gefur það manni meiri vonir um framgang góðra og nýtra mála hér á Alþingi ef þau eru lögð fram af hálfu ríkisstjórnarinnar.

Hér er tvímælalaust um mjög merkt mál að ræða og miklu merkara en þingheimur virðist hafa áttað sig á á liðnum árum, því alloft hefur þessu máli verið hreyft hér, og sennilega miklu merkara en fólk almennt áttar sig á einnig. Það er einfaldlega vegna þess að þjóðfélagið hefur tekið gífurlegum stakkaskiptum á síðustu áratugum og jafnvel á síðustu árum. Vegir stjórnsýslunnar eru orðnir miklu flóknari, boðleiðir ógreiðari milli borgaranna og stjórnvalda og miklu óljósara fyrir hinn almenna borgara hvaða ráðum hann á að beita til að leita réttar síns oft og tíðum. Stofnun embættis umboðsmanns Alþingis er ein leið og kannske besta leiðin til að greiða úr þeim erfiðleikum sem borgarinn á í þegar hann freistar þess að leita réttar síns gagnvart stjórnvöldum í þjóðfélaginu. Það þarf að vera á grundvelli skýrra lagareglna sem er ástæða þess að nauðsynlegt er að samþykkja þá stjórnsýslulöggjöf sem um var rætt undir síðasta dagskrárlið.

Við gerðum tillögu um að sett yrði á stofn embætti umboðsmanns Alþingis því að þar er um að ræða hinn sanna vin „litla mannsins“ í þjóðfélaginu, ef orða á þetta í hnotskurn. Það er maður sem á að tryggja réttaröryggi borgaranna í viðskiptum þeirra við stjórnvöld landsins. Það er kjarni málsins. Með því að setja þetta embætti á laggirnar skapar þingið einstaklingnum í þjóðfélaginu, öllum borgurum, tækifæri til þess að leita réttar síns með skjótum og áhrifaríkum hætti í málum sem ekki heyra beint undir dómstólana. Dómstólaleiðin er vitanlega alltaf fær, en það eru mörg mál sem ekki heyra undir dómstólana og það hefur ekki verið ljóst hvernig menn hafa átt að ná rétti sínum í þeim efnum. Hér er tvímælalaust komið til móts við vaxandi óskir almennings um aukið aðhald að stjórnvöldum. Það hafa verið uppi ýmsar raddir um það ásamt óskum um meiri valddreifingu, þ.e. aukið aðhald að stjórnvöldum og hreinskiptni þeirra og skilvirkni í skiptum við borgara landsins. Umboðsmaðurinn er embættismaður sem ekki heyrir undir ráðherra. Hann heyrir undir Alþingi og hann er maður sem tekur við kvörtunum á hendur opinberum stjórnvöldum og sýslunarmönnum frá fólki sem þykir á einhvern hátt hafa verið misgert við sig. Hann rannsakar þessar kvartanir og kærur og ef þær teljast á rökum reistar gerir hann tillögur um hvernig menn skuli fá leiðréttingu sinna mála. Þá hvílir sú skylda á stjórnvöldum að taka mál upp að nýju til afgreiðslu og úrskurðar í ljósi niðurstöðu rannsóknar umboðsmannsins.

Þetta er í mjög fáum orðum hlutverk þessa nýja embættis, þessa nýja starfs. Með þessu verða mannréttindi tvímælalaust betur tryggð í þjóðfélaginu en nú er og stjórnsýslan, sem mörgum þykir nú ærið mikill frumskógur, gerð miklu skilvirkari og réttlátari en nú er. Með því er í raun grundvöllur lýðræðislegra stjórnarhátta treystur og betur búið að rétti einstaklingsins í þjóðfélaginu.

Menn segja: Er ekki ástæðulaust að vera að bæta einni silkihúfunni enn ofan á þær sem fyrir eru í stjórnkerfi ríkisins? Hér er vitanlega um einhvern kostnað að ræða sem af slíku embætti leiðir. Þó svo að hér sé fyrst og fremst um einn mann að ræða þarf hann ugglaust einhverja aðstoð, en sá kostnaður er sáralítill miðað við þann árangur og mikilvægi og þýðingu þess starfs sem hér er gerð tillaga um.

Ég minni á í þessu sambandi að auk þess að þetta mál hefur verið síðustu tvo áratugina árangurslaust til umræðu í sölum Alþingis hefur stjórnarskrárnefnd Alþingis, sem situr að störfum, fyrir nokkru gert tillögu í þessu efni. Í skýrslu stjórnarskrárnefndar um endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem send var þingflokkunum í janúar 1983, er lagt til að í stjórnarskránni verði embætti umboðsmanns lögbundið, þ.e. það verði ekki aðeins fest í lögum frá Alþingi heldur einnig sett í stjórnarskrá landsins til frekari tryggingar. Í þeim tillögum stjórnarskrárnefndar er umboðsmanninum kosið hið forna heiti „ármaður“ og lagði nefndin til að eftirfarandi stjórnarskrárákvæði væri tekið upp og ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa það stutta ákvæði, en þar segir svo:

„Alþingi kýs fulltrúa sem nefnist ármaður. Er hlutverk hans að gæta þess að stjórnsýsluyfirvöld skerði ekki rétt manna í störfum sínum og skal nánar um það fjallað í lögum. Sérhver sá sem telur á rétt sinn gengið af hálfu yfirvalda getur leitað til ármanns um erindi sitt.“

Um þessa tillögu voru fulltrúar allra flokka í nefndinni sammála og lögðu til að þetta yrði tekið upp við endurskoðun stjórnarskrárinnar og þessi tillaga var tekin óbreytt upp í frv. það til nýrra stjórnskipunarlaga sem formaður nefndarinnar, Gunnar Thoroddsen þáv. forsrh., lagði fram á 105. löggjafarþinginu vorið 1983.

Ég tek undir þau orð hæstv. forsrh. að allshn. skoði bæði þessi frv., sem eru nauðalík eins og ég sagði, og felli þau saman í eina heild og lýsi að lokum þeirri von minni að þetta frv., svo gagnlegt sem það er, megi verða að lögum á yfirstandandi þingi.