21.12.1987
Efri deild: 35. fundur, 110. löggjafarþing.
Sjá dálk 2830 í B-deild Alþingistíðinda. (2110)

181. mál, stjórn fiskveiða

Júlíus Sólnes:

Virðulegur forseti. Ég ætla að leggja nokkur orð í belg varðandi fiskveiðistefnuna. Mig langar fyrst til að fjalla um hana nokkrum almennum orðum.

Við erum hér á örlagastundu að ræða eitt mikilvægasta mál sem snertir alla þjóðfélagsþegna á einn eða annan hátt, en það er með hvaða hætti sjávarútvegurinn skuli verða rekinn næstu — ja, sumir segja tvö ár, aðrir segja þrjú ár og hæstv. ráðherra segir fjögur ár. Um það að sjálfsögðu eigum við eftir að fjalla nánar, þ.e. hvað sú fiskveiðistefna sem hér verður samþykkt á hinu háa Alþingi muni hafa langan gildistíma.

Ég ætla strax að lýsa þeirri skoðun minni að ég sem fulltrúi míns flokks, Borgarafi., tel að þessi lög eigi helst ekki að hafa lengri gildistíma en eitt ár því að svo vond er þessi stefna að mínu mati að ég tel að það æskilegasta sem við gætum gert væri að nota árið 1988 til að koma okkur út úr þessu hrikalega skömmtunarkerfi sem Framsfl. hefur hneppt þjóðina í fjötra í. Það ætti ekki að þurfa að taka lengri tíma en eitt ár að semja alveg nýja fiskveiðistefnu, koma okkur út úr þessu skömmtunarkerfi sem er að drepa niður allt sjálfstætt framtak landsmanna.

Að sjálfsögðu eru allir sammála um það að sjávarútvegur sem slíkur er mikilvægasta atvinnugrein landsmanna. Á sjávarútvegi byggjum við afkomu okkar. Það hefur þjóðin að verulegu leyti gert gegnum aldirnar ásamt og með landbúnaði. Á undanförnum árum og áratugum hefur sjávarútvegurinn tekið gífurlegum framförum. Tækninýjungar hafa verið með eindæmum. Þegar við berum saman útgerð, rekstur fiskiskipa nú við það sem var fyrir nokkrum áratugum, þá undrast menn þá tæknibyltingu sem hefur átt sér stað. Því miður höfum við ekki haft tækifæri eða framsýni til að nýta okkur þessar tækninýjungar til að skapa hér blómlegt atvinnulíf í ýmsum hliðargreinum við sjávarútveginn. T.d. má nefna að upp úr 1960 hélt rafeindatæknin fyrir alvöru innreið sína í sjávarútvegi á Íslandi, þó svo að einhverju leyti væri hún komin fyrr. Það má segja að það hafi aðallega verið eftir 1960 sem hin flóknu rafeindatæki fara að sjást í íslenskum fiskiskipum. Í stað þess að notfæra okkur þessa byltingu til hins ýtrasta létum við Norðmönnum það alfarið eftir að þróa iðnað á sviði rafeindatækja í fiskiskip þannig að þeir hafa náð slíku forskoti að þeir eru meðal fremstu þjóða heims í að smíða rafeindatæki, fisksjár, fiskleitartæki og margt fleira í fiskiskip. Þessari þróun mála í Noregi höfum við Íslendingar að verulegu leyti staðið undir. Hún er að verulegu leyti kostuð af íslenskri útgerð, af íslenskum sjávarútvegi.

Á sama hátt hafa orðið gífurlegar framfarir í gerð veiðarfæra. Höfum við Íslendingar raunverulega lagt fjármagnið til þess að þróa nýjar tegundir veiðarfæra. Sérstaklega var þetta áberandi á 7. áratugnum þegar síldin var enn þá hér við land og veiddist að útgerðarmenn prófuðu nýjar og nýjar síldarnætur, af nýrri og nýrri gerð og Japanar sérstaklega nutu góðs af. Þeir notuðu raunverulega Íslendinga sem nokkurs konar tilraunaaðila fyrir framleiðslu sína og í Japan þróaðist upp mjög fullkominn veiðarfæraiðnaður sem við Íslendingar hefðum getað átt nokkurn þátt í.

Ég minnist þess að fyrir líklega einum 20 árum eða svo, þá voru Japanar hér á ferð sem höfðu vissan áhuga á því að koma hér upp veiðarfæraverksmiðju til þess að framleiða veiðarfæri, fiskinet og nætur t.d. fyrir Evrópumarkaðinn. Voru Japanar þá til í að hafa samstarf við íslenska aðila um að hefja veiðarfæraframleiðslu hér á Íslandi.

Þannig er saga sjávarútvegs á Íslandi, önnur en um sjálfar veiðarnar, saga hinna glötuðu tækifæra. Oft og tíðum á þetta rætur sínar að rekja til stefnu stjórnvalda, þeirra sem hafa stýrt sjávarútvegi á Íslandi, þ.e. þessi vantrú á innlendri getu.

Mig langar þess vegna aðeins til þess að koma inn á fleiri atriði því að þetta hangir allt saman. Það er ekki einungis fiskveiðistefnan sem segir okkur hvernig á að draga fiskinn úr sjónum, það er ekkert síður hvernig fiskurinn er verkaður í landi og með hvaða aðferðum og með hvaða tækjum við veiðum fiskinn. Þetta hangir allt saman. Þess vegna held ég að það sé ekkert á móti því að hér sé farið nokkrum orðum um einn viðamikinn þátt fiskveiðistefnunnar, en það er skipakosturinn, hvar hann verður til og hvernig.

Það skortir ekkert á það að Íslendingar eru duglegir sjósóknarmenn og þannig hefur það alla tíð verið. Við eigum þetta að rekja til forfeðra okkar, sem voru svo duglegir sjómenn að undrum þykir sæta. Það voru engir veifiskatar sem sigldu hér á opnum bátum og uppgötvuðu Ameríku á sínum tíma eða sigldu til Íslands og einnig til Grænlands. Þegar landnám Íslands fór fram komu menn hingað á knörrum og langskipum með búslóð sína, fénað, fólk og ýmiss konar búnað til þess að nema hér land. Ég hef oft velt því fyrir mér hvað skyldi síðan hafa orðið um þessi skip eftir að menn komu til landsins, settust hér að og byrjuðu sín hefðbundnu landbúnaðarstörf. Ég geri ráð fyrir því að menn hafi eitthvað gert út á knörrunum, þ.e. ekki hafa þeir eyðilagt skipin strax þó svo það hafi kannski verið freistandi að nota þau til eldiviðar, en á þeim tíma þegar landnám Íslands fer fram, þá er nóg um eldivið á Íslandi. Nógur var skógurinn samkvæmt gömlum sögum, þannig að ég hef oft velt því fyrir mér hvort landnámsmennirnir hafi ekki gert tilraunir til þess að fiska á knörrunum. Knerrirnir voru ákaflega hagkvæm skip. Þau voru góð í sjó og væntanlega gott að sækja sjóinn til fiskveiða á knörrum.

Það er eitt sem er mjög athyglisvert að Íslendingar hafa nánast frá fornu fari séð um að smíða öll skip sjálfir sem þeir notuðu til útgerðar. En hvað varðar smíði stærri báta þá fór minna fyrir því af eðlilegum orsökum. Við vorum engin iðnaðarþjóð hér Íslendingar á landnámsöld og söguöld, enda var málum þannig komið þegar Gamli sáttmali er undirritaður að hann er fyrst og fremst afleiðing þess að við áttum ekki lengur nein stór skip sem voru haffær. Við gátum ekki siglt til útlanda og við vorum neyddir til þess að treysta algjörlega á skip frá útlöndum til þess að færa okkur vistir hingað því að jafnvel á þeim tíma voru viðskipti Íslendinga við útlönd mjög mikil. Við vorum háðir erlendum viðskiptum þegar við gerum Gamla sáttmála og göngumst undir Noregskonung til þess að sex skip, eins og er lofað í Gamla sáttmála, sigli til Íslands á ári hverju með vistir. Ég hef oft rætt þessa sögu um þessi sex skip. Menn greinir á um hvort það hafi verið til þess að vistir kæmust til Íslands. Sumir segja að það hafi ekkert síður verið til þess að Noregskonungur gæti fengið skattana sína til baka til Noregs. Ég held nú og er sannfærður um að ástæðan fyrir því að við gerum Gamla sáttmála og göngumst á hönd Noregskonunga hafi raunverulega verið sú að tryggja að sex skip taki land á Íslandi á ári hverju með vistir og birgðir frá útlöndum sem við þurftum á að halda.

Íslendingar eru landbúnaðarþjóð á þessum árum og sjósókn er aukabúgrein. Bændur við sjávarsíðuna sóttu sjóinn, enda hefur verið gnægð fiskjar ekkert síður þá og e.t.v. miklu meiri en er í dag. En þessi sjósókn fór fram á heimasmíðuðum bátum, opnum bátum sem var róið frá jörðum sem áttu land að sjó. Þessir bátar munu allir hafa verið smíðaðir af innlendum hagleikssmiðum en viður til þeirra er allur innfluttur. Það er m.a. sá innflutningur sem hefur komið með þessum sex skipum.

Það er ekki fyrr en á 15. öld að sjávarútvegur fer að verða atvinnugrein á Íslandi. Það er hin svokallaða enska öld þegar við eigum mjög fjörug viðskipti við Englendinga og seljum þeim fisk í stórum stíl að sjávarútvegur hefst til vegs og virðingar og fer að verða atvinnugrein á Íslandi. En eins og ég gat um áður var þetta fyrst og fremst aukabúgrein fyrir bændur sem áttu auðvelt með að stunda sjósókn frá býlum sínum við sjávarsíðuna.

Það er gaman að velta því fyrir sér hvernig sjávarútvegur á Íslandi þróast smám saman í það sem hann er í dag. Mig langar til að nefna hér sem dæmi að það var einn merkisbóndi í Selárdal á öndverðri 17. öld, Páll í Selárdal. Hann mun vera fyrsti íslenski útgerðarmaðurinn sem reynir þilskipaútgerð og það er talið að hann hafi látið smíða þilskipið hér á Íslandi, fengið til þess hagleikssmiði innlenda til þess að smíða þilskip. Og hann gerir fyrstur manna á Íslandi tilraun til þess að gera út með þilskipi. Það er hins vegar fróðlegt sérstaklega fyrir þá sjómenn sem kunna að hlusta á mál mitt að það gekk mjög erfiðlega að manna þilskip. Íslendingar á þeim öldum voru ekki beinlínis sjómenn. Þeir voru fyrst og fremst bændur og vildu hafa þetta eins og ég segi sem aukabúgrein. Þeir voru ekki undir það búnir að gera þetta að sínu aðalstarfi að stunda sjóinn þannig að þetta einstaka tilvik með þilskipaútgerð Páls í Selárdal er undantekning frá miðöldum.

Skúli fógeti, sem var mjög framsýnn maður, sá hins vegar að það yrði að fara að treysta á það að sjósókn og útgerð kæmu inn sem íslenskur atvinnuvegur við hliðina á landbúnaði. Á vegum Innréttinganna, fyrirtækis Skúla fógeta, voru smíðuð tvö þilskip. Þau eru líklega smíðuð í Danmörku því að eins og ég gat um áðan voru Íslendingar fullfærir um að smíða opna báta en höfðu lítið fengist við smíði stærri og meiri háttar fiskiskipa. Skúli lét gera þessi tvö þilskip út á veturna hér á suðvesturhorninu þannig að það má segja að þar með hafi hugtakið vetrarvertíð hafist, það er með þilskipaútgerð Skúla fógeta. Og hann gerði þetta af ásettu ráði til þess að trufla ekki landbúnaðarstörfin á sumrin. Hann vildi ekki taka verkafólk úr landbúnaðinum á sumrin til útgerðar því að það veitti ekki af öllum vinnufærum mönnum til þess að vinna í landbúnaði það stutta sumar sem er hér á Íslandi.

Konungsverslunin síðari tók síðan upp þráðinn eftir Skúla fógeta og lét smíða og gera út fjölmörg þilskip á seinni hluta 18. aldar, en það er athyglisvert og það kemur enn fram að Íslendingar voru á þeim árum ekki neinir sjómenn. Þeir voru fyrst og fremst bændur þannig að það þurfti að manna þessi þilskip með útlendingum. Voru aðallega danskar áhafnir á þilskipum konungsverslunarinnar hér á síðustu áratugum 18. aldar. Árið 1787 var konungsverslunin afnumin eins og öllum ætti að vera kunnugt. Þá dettur þilskipaútgerð að mestu,leyti niður. Þessi skip, sem þá voru til hér á Íslandi sem konungsverslunin hafði átt, gengu þó kaupum og sölum eitthvað fram eftir 19. öldinni. Þannig átti Bjarni Sívertsen frumkvæði að því að halda áfram tilraunum með þilskipaútgerð á Íslandi. Þessi skip gengu þannig kaupum og sölum meðan þau entust.

Upp úr 1850 kemur síðan kippur í þilskipaútgerð. Þá eru margir athafnamenn farnir að hugsa sér til hreyfings í útgerð og loksins fer útgerð að verða að mati ýmissa framsýnna manna raunhæfur atvinnuvegur á Íslandi. Pétur Thorsteinsson á Bíldudal, sem gerði út þilskip á árunum 1870 til 1880, var merkur brautryðjandi á þessu sviði. (Forseti: Ég verð að gera athugasemdir aðeins hér og minna á að frv. um stjórn fiskveiða er til umræðu og biðja hv. ræðumann að ræða um það og geyma söguskoðun.) Virðulegur forseti, ég tel að þetta sé nauðsynlegur inngangur að því sem ég ætla að ræða hér á eftir, þ.e. sá þáttur fiskveiðistefnunnar sem lýtur að fiskiskipunum sjálfum því að fiskiskipin eru náttúrlega órjúfanleg frá fiskistefnu ... (Forseti: Ég mælist til þess að ræðumaður íhugi hvað er á dagskrá.) Já, virðulegur forseti. Ég skal reyna að stytta mál mitt. Ég er að ljúka þessum kafla ræðunnar og síðan mun ég taka til við fiskveiðistefnuna, þ.e. með hvaða hætti skipin tengjast henni.

Ég var að tala um Pétur Thorsteinsson, merkan útgerðarmann á Bíldudal, en hann byrjaði með skútur og líklega hefst á hans vegum útgerð með fyrsta gufuskipið hér á landi, þ.e. gufuskipið Mugg. Togaraútgerð hefst svo hér upp úr aldamótunum þegar Jón forseti kemur til landsins. Einar Benediktsson hafði að vísu í samvinnu við Englendinga reynt að stuðla að togaraútgerð hér á þeirra vegum rétt fyrir aldamót.

Síðan þróast málin hratt og Íslendingar fara nú út í útgerð í stórum stíl. Nú er svo komið að á útgerð byggir þjóðin afkomu sína. Nú má segja að sjávarútvegur sé orðinn okkar aðalatvinnuvegur og ef ekki er þannig búið að sjávarútvegi að hann hafi sem best rekstrarskilyrði, þá er allt þjóðlíf Íslendinga í voða. Þess vegna er þetta alvörumál sem við erum að ræða hérna og það er síður en svo að ég sé með þennan inngang til þess að tefja málið, ef virðulegur forseti heldur það, ég er að reyna að leiða rök að því hvernig fiskveiðistefnan hefur áhrif, ekki bara á útgerð heldur einnig á allar hliðargreinarnar sem tengjast henni. Og mig langar til að koma ... (EgJ: Hvernig þessu hefur verið stjórnað í gegnum aldirnar.) ja, það er alveg nauðsynlegt að gera sér það ljóst. Eftir því sem útgerð eykst á Íslandi þá að sjálfsögðu fjölgar skipum og íslensk og innlend skipasmíði verður umfangsmeiri samhliða því að fullkomnari og betur útbúin skip eru keypt frá útlöndum.

Við skulum hafa það hugfast að 25% af þeim kostnaði sem er við að ná fisk úr sjó er vegna skipsins sem er notað til veiðanna. Þess vegna er það ekkert út í hött að hér sé talað um smíði fiskiskipa. Skipið sjálft, þ.e. sá kostnaður sem er vegna smíði skipsins, er um 25% af þeim kostnaði sem er við fiskveiðarnar. Þess vegna er það alls ekki út í bláinn að ég tala hér um skipasmíðar og geri þeim sérstaklega skil hér í upphafi ræðu minnar. Ef skip eru smíðuð erlendis, þá er 25% af kostnaði við fiskveiðarnar erlendur kostnaður og þennan kostnað greiðum við aðeins með einum hætti, þ.e. með því að draga fisk úr sjó, selja hann til útlanda til þess að skapa gjaldeyri og nota síðan þennan gjaldeyri til að borga þessi 25%, þ.e. þennan hluta kostnaðarins við að veiða fiskinn. Ef skipið er smíðað innan lands, þá er u.þ.b. helmingur af þessum kostnaði erlendur, þ.e. efni til skipsins, 121/2% af kostnaði vegna fiskveiðanna er þar með erlendur kostnaður, en 121/2% verður nú innlendur kostnaður vegna innlendrar smíði. Það má færa sterk rök fyrir því að með því að smíða skip innan lands er hægt að ná kostnaði við fiskveiðarnar niður um 121/2%. Og hvað þýðir það? Það þýðir það að við þurfum að ná minni afla úr sjónum til þess að greiða erlendan kostnað. Ég veit ekki hvort menn hafa nokkurn tíma almennilega reynt að skoða þetta dæmi í heild sinni. (EgJ: Fer það ekki eitthvað eftir verðinu á skipunum?) Það er talið að almennt sé helmingur kostnaðar við innlenda skipasmíði erlendur, en ef skipið er algjörlega smíðað erlendis þá eru 25% af kostnaði vegna veiðanna erlendur kostnaður, þannig að þetta skiptir verulegu máli. Það má því færa gild rök fyrir því að það yrði um verulegan gjaldeyrissparnað að ræða að auka innlenda skipasmíði og ekki nóg með það, við gætum raunverulega veitt minna úr sjónum af því að við þurfum ekki eins mikinn fisk til sölu erlendis til að borga þennan erlenda kostnað.

Saga skipasmíða hér síðustu áratugina er mikil sorgarsaga vegna þess að það liggur fyrir að það þarf að smíða árlega um 4000 rúmlestir í nýjum fiskiskipum. Það væri eðlileg endurnýjun fiskveiðiflotans ef þessum málum væri stýrt af einhverri skynsemi þannig að hér væru að jafnaði endurnýjuð skip sem svarar u.þ.b. 4000 rúmlestum árlega. Íslenskar skipasmíðastöðvar komust í hámark með innlenda skipasmíði á árinu 1971, en þá voru smíðaðar innan lands um 2200 rúmlestir á einu ári og það er mesta skipasmíðaár Íslendinga í sögu skipasmíða frá því að landnámsmenn komu hingað eins og ég rakti fyrst í ræðu minni.

Þannig er þetta eitt af hinu glötuðum tækifærum, þ.e. að með þeirri gífurlegu útgerð sem er orðin á Íslandi höfum við ekki hirt um hliðargreinarnar, að notfæra okkur þessa miklu útgerð til þess að skapa hér styrka stöðu fyrir ýmiss konar þjónustu- og hliðargreinar sem tengjast útgerðinni. Ef skynsamlega hefði verið haldið á málum gætum við nú verið leiðandi í því að framleiða veiðarfæri, í því að framleiða ýmiss konar flókinn tækjabúnað í fiskiskip og í því að framleiða fiskiskipin sjálf. Í staðinn höfum við glutrað þessum tækifærum niður. Við höfum fyrst og fremst hjálpað Norðmönnum við það að byggja upp mjög öflugan skipasmíðaiðnað og mjög öflugan iðnað við það að framleiða ýmiss konar tækjabúnað í fiskiskip.

Þetta vildi ég segja um þennan þátt málsins, þ.e. ýmsar hliðargreinar við fiskveiðarnar sem skipta verulegu máli fyrir atvinnulíf landsmanna. Ég ítreka hér enn einu sinni að við hefðum getað gert atvinnulíf okkar mun fjölbreyttara ef við hefðum reynt að nýta okkur þau tækifæri sem við gátum í sambandi við þessar hliðargreinar við fiskveiðarnar.

Ég hef oft fengið þær spurningar að undanförnu hver væri þá fiskveiðistefna Borgarafl. og mér er ljúft að gera nákvæmlega grein fyrir henni enn þá einu sinni. Ég hef reyndar gert það áður. Ég er hér með ályktanir fyrsta landsfundar Borgarafl. sem var haldinn 24.–26. september sl. og með leyfi hæstv. forseta langar mig til að lesa tvær málsgr. sem kannski skýra í mjög stuttu máli afstöðu okkar til fiskveiðimála.

„1. Sjávarútvegur er og verður undirstöðuatvinnuvegur Íslendinga. Því verður að búa þannig að honum að hann eflist og styrkist þjóðarbúinu til heilla.“

Ég efast stórlega um að það frv. til l. um fiskveiðistefnu sem hér hefur verið lagt fram sé í nokkru samræmi við þá stefnu sem kemur fram í landsfundarályktun okkar borgaraflokksmanna, jafnvel þó það verði gerðar einhverjar lítils hattar bragarbætur á frv. Mér virðist að ástandið hér á þingi sé orðið með þeim hætti að þá stjórnarþingmenn, sem höfðu hvað hæst um að það væri ómöguleg fiskveiðistefna sem hæstv. sjútvrh. hefði nú lagt fram og höfðu mikinn hug á að breyta henni, sé nú verið að kúga til hlýðni þannig að þeir séu að gefast upp einn af öðrum og innan tíðar sitjum við uppi með frv. ráðherrans nánast óbreytt. Þannig verða lög um fiskveiðistefnu samþykkt frá Alþingi einhvern tímann fyrir áramót eða í janúar því að eins og þinghaldið gengur nú er ekki að vita hvenær þessu máli lýkur.

Í öðru lagi segjum við: „Borgarafl. leggur áherslu á að núverandi kvótakerfi var sett á sem neyðarlausn þegar ekki var samstaða um aðra tilhögun. Nú hafa þegar komið í ljós miklir vankantar á kerfinu sem skekkja heilbrigðan rekstur í útgerð og beinlínis hamla gegn eðlilegri endurnýjun í atvinnugreininni. Því vill Borgarafl. leggja niður kvótakerfið í núverandi mynd. Borgarafl. vill taka upp heildarkvóta sem verði endurskoðaður árlega með tilliti til stærðar fiskistofna hverju sinni. Heildarkvótanum ver3i skipt í ákveðin tímabil. Friðun á uppeldis- og hrygningarsvæðum verði aukin frá því sem nú er, unnið verði að nánu samstarfi Hafrannsóknastofnunar, sjómanna og útvegsmanna til að ná þessum markmiðum, gætt verði ákveðins sveigjanleika í framkvæmdinni og möguleiki verði til að færa heildarkvóta milli tímabila.“

Þetta er í stuttu máli fiskveiðistefna Borgarafl. Ég mundi kannski vilja skýra þetta örlítið betur.

Áður en núverandi kvótakerfi var tekið upp í ársbyrjun 1984 hafði um skeið ríkt svokallað skrapdagakerfi. Sett var heildaraflamark fyrir árið og síðan sóttu menn eins og þeir gátu nema það voru ákveðnir banndagar þegar ekki mátti veiða þorsk og eins var reynt að loka svæðum þar sem ungfiskur gerði vart við sig. Ég minnist þess að Hafrannsóknastofnun og fiskifræðingar voru oft mjög tortryggðir á þessum árum, sérstaklega á árunum í kringum 1980. Þeir vöruðu þá mjög við því að þorskur sérstaklega yrði ofveiddur þar sem ástand þorskstofnsins væri mjög slæmt, en orð þeirra voru tekin mátulega trúanleg og það ríkti viss tortryggni í garð fiskifræðinga. Þess vegna virkaði þetta gamla kerfi ef til vill ekki nógu vel. Alla vega var niðurstaðan sú að einkum þorskstofninn var ofveiddur og stjórnun fiskveiða með skrapdagakerfinu tókst ekki sem skyldi. Eftir því sem ég kemst næst er þetta höfuðástæðan fyrir því að menn samþykkja kvótann.

Fjórum árum síðar er öldin allt önnur. Þessi tortryggni, sem var milli sjómanna, útgerðarmanna og fiskifræðinga, er ekki lengur fyrir hendi. Ég held að núna séu þessir aðilar mjög sammála um ástand fiskstofna og hvernig haga beri veiðunum. Þess vegna held ég að núna mundi kerfi þar sem væri settur hámarksaflakvóti fyrir veiðarnar í heild sinni geta virkað mjög vel. Ég held að það væri tiltölulega auðvelt með góðu samstarfi milli útgerðarmanna, sjómanna og fiskifræðinga hjá Hafrannsóknastofnun að ná samkomulagi um með hvaða hætti skuli reynt að friða ungfiskinn þegar hann gerir vart við sig og friða hrygningarfiskinn á sumrin með banndögum þegar á þarf að halda. Ég held það yrði tiltölulega auðvelt að ná slíkum aðgerðum fram núna þó það hafi verið fremur erfitt á árum áður. Enda er ekki svo að sjá að blessað kvótakerfið hafi skilað svo miklum árangri í þessum efnum. Ég veit ekki betur en að það hafi margkomið fram, m.a. í umræðum hér á hinu háa Alþingi, að á þessum fjórum kvótaárum er búið að veiða sem nemur heilum ársafla af þorski umfram það sem allir hafa talið æskilegt. Ekki hefur stýringin tekist betur með kvótakerfinu. Hins vegar eru gallarnir sem kvótakerfinu fylgja svo stórkostlegir að það er hreint með ólíkindum að menn skuli vilja halda í þetta hrikalega skömmtunarkerfi sem, eins og ég gat um, er að drepa allt í dróma, allan framkvæmdavilja, alla framkvæmdagleði þeirra sem eiga að vinna að sjávarútvegsmálum.

Slíkt skömmtunarkerfi, sem hér er verið að tala um að framlengja í 3–4 ár, er dæmigert fyrir Framsfl., en Framsfl. hefur alltaf haft það sem sitt aðalsmerki að vilja skammta helst alla skapaða hluti. Ef flokkurinn einhvern tímann fengi slík völd að hann geti ráðið hér einn er ég ekki í nokkrum vafa um að allt yrði sett í kvóta. Það yrði bókstaflega kvóti á öllu, kvóti á innflutningi, kvóti á fiskveiðum, kvóti á bílum og kvóti á skemmtanahaldi. Það yrði allsherjarkvóti á öllum sköpuðum hlutum í þjóðfélaginu. Ég er ekki í nokkrum vafa um það því að það virðist vera aðalstefnumál framsóknarmanna að setja kvóta á nánast allt.

En ekkert, eins og ég segi, er eins áhrifamikið til að drepa niður framkvæmdagleðina, koma öllu niður í meðalmennskuna þannig að þetta lullar allt saman í einhverri allsherjar meðalmennsku. Enginn dugnaðarmaður getur rutt sér braut í sjávarútvegi lengur. Hann kemst ekkert að. Það eru allar dyr lokaðar. Hann hefur engan kvóta. Það eru sömu aðilarnir sem hafa allan kvótann. Kannski er stefnt að því að SÍS fái allan kvótann áður en yfir lýkur þannig að þá megi hafa þetta allt saman innan dyra hjá Framsfl. Má vera að það sé það langtímamarkmið sem menn hafa sett sér. Ég skal ekkert segja um það. Kannski lifa einhverjir stórútgerðarmenn áfram, eins og Útgerðarfélag Akureyringa og Grandi hérna í Reykjavík. Ég veit ekki hvernig þetta fer. En svo mikið er víst að það eru duglegir aðilar sem gegnum aldirnar hafa rutt brautina fyrir nýjungum í sjávarútvegi, eins og ég var að segja áðan í ræðu minni, og hafa alltaf gætt þess að við værum í fremstu röð meðal fiskveiðiþjóða heims í sjávarútvegi. Ég veit ekki hvernig við eigum að tryggja að þessir menn fái notið sín lengur. Þeir komast ekki að. Það er búið að taka upp eitthvert lénsgreifaskipulag. Það er búið að úthluta kvótanum til ákveðinna aðila sem halda að sjálfsögðu fast um hann. Þeir halda væntanlega þannig utan um hann að kvótinn gengur í arf til næsta manns alveg eins og lénin, eins og aðalsættirnar höfðu það í Evrópu á öldum fyrr.

Eina greinin innan sjávarútvegs þar sem einhver smáendurnýjun hefur átt sér stað er útgerð smábáta. Þar er aðeins smuga inn í kerfið. Þar hafa ungir dugnaðarmenn getað haslað sér völl. Það er eina smugan sem hefur verið í kvótakerfinu. Þannig hafa ungir athafnamenn getað náð að gera út smábáta, fikrað sig kannski upp í allt að 10 tonna bátum, og þannig komist með löppina inn fyrir dyr. En nú er talið sjálfsagt að reyna að stemma stigu við þessu því það er talið alveg voðalegt að það skuli vera slík glufa á þessu skömmtunarkerfi þannig að þarna gætu einhverjir duglegir menn virkilega komist inn fyrir dyr. Það er vont mál því það gæti orðið til þess að þeir aðilar, sem halda mjög uppi merki meðalmennskunnar, yrðu óþægilega fyrir barðinu á þeim duglegu mönnum sem færu að gera út á smábátum. Mér er sagt að sumir duglegustu sjómennirnir á smábátunum fari létt með að fiska á við minni togara jafnvel, einir sér með handfærarúllu.

Í fórum mínum er fróðleg skýrsla sem Raunvísindastofnun Háskólans hefur unnið að ósk sjútvrn. í september 1987. Höfundar þessarar skýrslu eru þeir sérfræðingar Raunvísindastofnunar Snjólfur Ólafsson og Þorkell Helgason. Þessi skýrsla heitir: Áhrif kvótakerfisins árin 1984–1986 á sóknarafköst botnfiskveiðiflotans og nýtingu fiskistofnanna. Í þessari skýrslu er rakið hvernig útgerðarkostnaður á liðnum kvótaárum hefur verið. Hefur útgerðarkostnaður sparast? Það er ekki að sjá betur en að hjá togurum hafi þetta sveiflast upp og niður. Það hefur nánast engin breyting orðið á árunum 1982–1986. Vísitala kostnaðar við botnfiskaflatonn hjá togurum, eins og er talað um í skýrslunni, virðist sveiflast fram og aftur án þess að það sé hægt að draga af því neinar ályktanir. Það er ekki að sjá að það sé neinn ávinningur, það sé neitt hagræði í kvótakerfinu þannig að það komi fram í því að hvert botnfiskaflatonn sé raunverulega ódýrara, þ.e. sóknin.

Hins vegar eru á annarri mynd í þessari skýrslu sýndir bátar. Þar ber svo við að vísitala kostnaðar við botnfiskaflatonn miðað við óbreyttar stofnstærðir 1982 fer sílækkandi, þ.e. að kostnaður við að sækja hvert botnfiskaflatonn með smábátum fer sílækkandi 1982–1986. Það er alveg greinilegt að það er mun hagkvæmara að sækja botnfiskaflatonnið með smábát en með togara. Þá vilja menn helst afnema smábátaútgerð og halda áfram með togarana því það er náttúrlega ekkert vit í því að það sé hægt að ná í botnfiskaflatonnið á ódýran og hagkvæman hátt. Það rústar alveg meðalmennskulögmálið í sjávarútvegi að það skuli allt í einu uppgötvast að það eru til aðilar sem geta gert þetta á ódýran og hagkvæman hátt. Það ruglar meðalmennskulögmálið og þess vegna verður einhvern veginn að losna við þessa aðila.

Nú er það einu sinni svo að að sjálfsögðu hlýtur að vera eðlilegast að hafa útgerð með blönduðum hætti á Íslandi. Við erum með djúpfiskinn, þ.e. fisk langt úti á djúpmiðum, og það er ósköp eðlilegt að það verði að nota stór og traust skip til að sækja þann afla. Þess vegna verða togarar alltaf virkur þáttur og að sjálfsögðu stærsti og meginburðarásinn í fiskveiðum okkar. En það er ekki nokkur vafi á því að grunnfiskinn, sem liggur grunnt, er miklu hagkvæmara að sækja með smábátum. Þess vegna fæ ég ekki séð annað, þegar maður skoðar þessi gögn, en að það eigi síður en svo að amast við smábátaútgerðinni. Þess vegna finnst mér með ólíkindum hvernig frv. til l. um fiskveiðistefnu, eins og það hefur verið sett fram hér í hv. deild, gerir nánast ráð fyrir því á afar — ja, ég mundi næstum því segja á lævíslegan hátt að með ákveðnum aðferðum er reynt að koma algjörlega í veg fyrir smábátaútgerð. Henni er skammtað svo þröngt að það getur enginn lifað á því að gera út á smábáta.

Ég er hér með stutta grein úr blaði sjálfstæðismanna, Vogum, sem er gefið út í Kópavogi. Þeir sjálfstæðismenn hafa oft notað tækifærið í þessu merkilega blaði, Vogum, sem er gefið út af Félagi sjálfstæðismanna í Kópavogi, að skamma hina samstarfsflokkana og koma þar fram með alls konar gagnrýnin, oft og tíðum á stefnu hinna stjórnarflokkanna, sem þeir þora ekki að setja fram í aðalmálgagni Sjálfstfl., Morgunblaðinu. Þarna bregða þeir fyrir sig þeirri gamalkunnu aðferð, sem var mjög algeng hjá Sovétríkjunum áður fyrr, að sovéskir valdamenn skömmuðu gjarnan Albaníu þegar þeir ætluðu að skamma Kína. Með leyfi virðulegs forseta langar mig til að lesa upp ummæli sem eru höfð eftir Þorsteini Pálssyni forsrh. í blaði Voga 7. des. 1987, þ.e. þetta blað kemur út fyrir hálfum mánuði eða svo. Þar er sagt:

„Framsókn hefur brugðið yfir sig kufli frjálslyndis og borgaralegs yfirbragðs, en sá flokkur hefur ekkert breyst.

Í grein sinni í þessu tölublaði Voga segir Þorsteinn Pálsson forsrh. m.a. að „borgaraleg öfl njóti mikils fylgis um þessar mundir“. — Væntanlega á hann þar við fylgismenn Borgarafl. — „Varar ráðherrann við því að enda þótt Framsfl. hafi brugðið yfir sig kufli frjálslyndis og borgaralegs yfirbragðs megi menn ekki gleyma því að sá flokkur hefur ekkert breyst. Flokkurinn sé og verði forsjárflokkur sem vilji hafa allt fyrir almenningi og skammta til hægri og vinstri. Reynslan tali hærra en tunguliprir stjórnmálamenn í því efni.“

Þetta er álit hæstv. forsrh. á Framsfl., öðrum samstarfsflokka sinna, og væntanlega á hann við fiskveiðistefnuna þegar hann segir að „flokkurinn sé og verði forsjárflokkur sem vilji hafa allt fyrir almenningi og skammta til hægri og vinstri.“ Ég er algjörlega sammála hæstv. forsrh.

Þá var mjög fróðlegt að hlusta á framsögu hv. 14. þm. Reykv. sem varð að taka að sér að flytja hér meirihlutaálit sjútvn. hv. Ed. þar sem formaður hennar er í svo algjörri andstöðu við frv. hæstv. sjútvrh. að hann hvorki gat né vildi standa að meirihlutaáliti nefndarinnar, enda hefur hann bæði lagt fram sérálit og brtt. við frv. hæstv. ráðherra sem eru í algjörri andstöðu við frv.

En hv. 14. þm. Reykv. talaði mikið fyrir tveimur árum eða svo gegn kvótakerfinu og fann því allt til foráttu. Mig langar til að grípa hér niður í ræðu sem er vitnað til í Morgunblaðinu 1985 um þetta leyti árs, með leyfi hæstv. forseta. Þá er haft eftir hv. 14. þm. Reykv.: „Eftir tveggja ára kvóta er fiskvinnslan að klára eigið fé.“

„Guðmundur H. Garðarsson lýsti yfir andstöðu við frv. ríkisstjórnarinnar um stjórnun fiskveiða við 2. umr. í Nd. Alþingis á fimmtudag: „Ég er einn þeirra sjálfstæðismanna sem eru þeirrar skoðunar að stjórnun fiskveiða á Íslandi sé best ef hún er í höndum útgerðarmanna og sjómanna og þeir njóti ráðgjafar fiskifræðinga.“

Þetta er nákvæmlega sú stefna sem Borgarafl. hefur um stjórnun fiskveiða, þ.e. að sjómenn, útgerðarmenn og fiskifræðingar taki höndum saman og ráði því með hvaða hætti stjórn fiskveiða fari fram, en það verði ekki með þeim hætti, sem hér er lagt til, að ráðherra heimili, ráðherra setji reglugerð, ráðherra ákveður. Það munu koma 20 sinnum fyrir í frv. til l. um stjórn fiskveiða setningar af þessu tagi: Ráðherra ákveður, ráðherra er heimilt, ráðherra setur með reglugerð. Því ekki að segja eins og ég sagði víst í þingræðu við 1. umr.: Ráðherra er einráður um stjórnun fiskveiða. Það þarf ekki að segja meira í þessum lögum. Það er nóg. Þetta gæti verið eina lagagreinin. Einhver bætti því þá við að það mætti kannski hafa aðra lagagrein með og hún ætti að hljóða svona: Ráðherra er heimilt að hafa samráð við formann LÍÚ. Fleira þarf þar ekki að vera.

Í raun og veru segir frv. til l. um stjórnun fiskveiða ekkert meira en að ráðherra er einráður um stjórn fiskveiða og ráðherra er heimilt að hafa samráð við forustusveit LÍÚ. Frv. segir ekkert meira. Þannig hefur þetta einnig verið undanfarin ár. (Gripið fram í: Hvað er LÍÚ?) Landssamband ísl. útvegsmanna. (Gripið fram í.) Einhverjir sjálfstæðismenn munu nú vera þar innan dyra. Svo mikið er víst að það eru ekki neinir stuðningsmenn okkar sem eru þar í forsvari.

En við skulum halda áfram að vitna í ummæli hv. 14. þm. Reykv. sem eru höfð eftir honum í Morgunblaðinu í þessari umtöluðu grein.

„En við viljum ekki að þessu sé miðstýrt með þeim hætti sem gert er ráð fyrir af innisetumönnum eða stjórnmálamönnum.“ Þetta er nákvæmlega það sem hér er verið að tala um, þ.e. að fiskveiðum Íslendinga verði stjórnað af innisetumönnum og stjórnmálamönnum. Ég tek undir orð hv. 14. þm. Reykv. Það er nákvæmlega rétt sem hann sagði fyrir tveimur árum að það er stefnt að því að fiskveiðum Íslendinga verði stjórnað af innisetumönnum og stjórnmálamönnum.

„Guðmundur minnti á að þegar kvótafyrirkomulagið var tekið upp fyrir tveimur árum, þá hefði hann lýst því yfir í mörgum ræðum að hann væri ósammála þeirri heildarstefnu sem fælist í því, þ.e. miðstýringunni. Hann hefði greitt atkvæði gegn kvótakerfinu og hefði ekki breytt um afstöðu nú.“ (GHG: Ég er enn þá á móti miðstýringu.) Það væri þá ágætt ef hv. 14. þm. Reykv. vildi láta það koma fram við atkvæðagreiðslurnar á eftir hver er hans raunverulega afstaða, hvort hann er samþykkur þessari miðstýringu eða ekki.

Þá langar mig til að gera að umtalsefni eitt af þeim atriðum sem er mjög áberandi og sýnir best hvers konar ómanneskjulegt kerfi kvótakerfið er. Rétt fyrir áramótin 1983–1984, þegar búið var að samþykkja kvótafrv, í fyrsta sinn og kvótastefnan hélt innreið sína við upphaf árs 1984, sátu nokkrir útgerðarmenn uppi með þann vanda að fiskiskip þeirra höfðu farist skömmu fyrir áramótin. Einhver hefði nú haldið að þessu hefði fljótt verið kippt í lag, að menn hefðu þó verið það manneskjulegir að sjá réttlæti þess að maður sem missir skip sitt, skip sem ferst ekki nema rúmlega mánuði áður en kvótakerfið var sett í gang, fái sambærilegan kvóta og það skip, sem hann missti, hefði átt að fá. Það var nú öðru nær.

Mig langar til að grípa ofan í greinargerð sem mér barst í dag, með leyfi hæstv. forseta, en fyrirsögnin er: „Minnispunktar vegna óskar eigenda fiskiskipanna Brimness SH, Ragnars Ben ÍS og Kára VE, er fórust á árunum 1983–1984, um að þm. styðji brtt. við frv. til l. um stjórn fiskveiða 1988–1991 þess efnis að heimilað verði að ný skip fái veiðiheimildir í fiskveiðilögsögu Íslands í stað ofangreindra skipa.“

Það er með ólíkindum að þessir menn, sem urðu fyrir þessu tjóni áður en kvótakerfið var sett í gang, eru enn þá að reyna að fá leiðréttingu sinna mála. Það er með ólíkindum að þetta geti gerst í lýðræðisríkinu Íslandi. Og ég ætla að halda áfram, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp úr þessari greinargerð:

„Með 3. gr. laga nr. 82/1983 frá 28. des. er tóku gildi þann 1. jan. 1984, um breytingu á 14. gr. laga nr. 81/1976, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, var sjútvrh. heimilað að ákveða að fiskveiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands væru háðar leyfum í ríkara mæli en dæmi voru til um í sögunni fyrr. Jafnframt þessu var ráðherra með 1. gr. laga nr. 82/1983 veitt heimild til að skipta afla milli einstakra skipa, þ.e. úthluta þeim kvóta. Með þessum lagaákvæðum varð gerbylting í íslenskri útgerðarsögu.“

Ég held að það geti allir verið sammála um það. Svo heldur áfram:

„Eftir breytingarnar hljóðaði 14. gr. svo: „Ráðherra getur með reglugerð ákveðið að veiðar á ákveðnum tegundum fiskistofna og sjávardýra, veiðar í tiltekin veiðarfæri, þar á meðal botn- og flotvörpu, eða veiðar ákveðinnar gerðar skipa skuli háðar sérstökum leyfum. Getur ráðherra bundið leyfin og úthlutun þeirra þeim skilyrðum sem þurfa þykir. Getur ráðherra m.a. ákveðið að aðeins hljóti leyfi ákveðinn fjöldi skipa, skip af ákveðinni stærð eða gerð eða skip er tilteknar veiðar hafa stundað.“

Í ofangreindum lagagreinum fólst gífurlegt valdaframsal Alþingis til sjútvrh., enda gengu lögin einatt undir nafninu: Ráðherra getur allt.“ — Þetta er nákvæmlega það sem ég var að segja. Ráðherra getur allt, ráðherra ræður öllu. Og áfram er haldið:

„En hvernig notaði ráðherra það vald sem Alþingi hafði veitt honum? Með 2. gr. reglugerðar nr. 44 1984, um stjórn botnfiskveiða 1984, var sú regla sett að einungis þeim sem leyfi sjútvrn. höfðu var heimilt að stunda botnfiskveiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands á skipum 10 brúttólestir og stærri. Skv. 3. gr. sömu reglugerðar komu við veitingu veiðileyfa árið 1984 til greina eftirtaldir aðilar:

1. Útgerðir þeirra skipa sem stunduðu botnfiskveiðar á tímabilinu 1. nóv. 1982 til 31. okt. 1983 og ekki höfðu horfið varanlega úr rekstri.

2. Útgerðir nýrra og nýkeyptra fiskiskipa sem ekki höfðu verið á veiðum á framangreindu tímabili og búin voru til botnfiskveiða, enda hefðu samningar um kaupin verið gerðir milli hlutaðeigandi útgerðar og seljenda fyrir 31 des. 1983.

3. Önnur skip ef í stað nýs eða nýkeypts skips hafði annað af svipaðri stærð verið tekið úr rekstri. En hvernig komu þessar reglur við þá aðila sem hér um ræðir? Brimnes SH fórst eftir bruna þann 2. sept. 1983 og Ragnar Ben ÍS fórst þann 16. nóv. 1983. Þannig höfðu eigendur þeirra einungis frá hálfum öðrum til þriggja mánaða til að ganga frá kaupum á nýju skipi skv. reglugerð sem ekki sá dagsins ljós fyrr en rúmum mánuði eftir að frestur sá, þ.e. til 31. des. 1983, sem var ákveðinn í reglugerðinni, rann út. Að vísu mun af hálfu sjútvrn. hafa birst auglýsing fyrir árslok 1983 þess efnis að þessar reglur væru yfirvofandi. En bæði er það að kaup á fiskiskipi eru flókin og verða ekki gerð á augabragði, enda um miklar fjárhæðir að tefla og að ekki verður séð að ráðuneytið hafi haft nokkra lagaheimild til að auglýsa með þessum hætti þar sem lög 82/1983 voru ekki sett af Alþingi fyrr en 28. des. 1983 og tóku ekki gildi fyrr en 1. jan. 1984.

En það var fleira sem kom í veg fyrir að umræddir aðilar gætu endurnýjað skip sín. Á þessum tíma var innflutningur á fiskiskipum bannaður. Því banni var ekki aflétt fyrr en 1. ágúst 1984. Þannig var raunverulegur möguleiki þessara einstaklinga til að endurnýja skip sín, sem þeir höfðu misst af óviðráðanlegum orsökum, í raun ekki fyrir hendi.

Kári VE var sigldur niður í apríl 1984. Skv. 2. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 44/1984 segir að skip sem komi í stað þeirra skipa sem hverfa úr rekstri eigi rétt á veiðiheimild. En af hverju nýtti rétthafi þessarar veiðiheimildar hana ekki? Þar er að nokkru það sama uppi á teningnum og varðandi eigendur Brimness og Ragnars Ben, þ.e. bann við innflutningi á fiskiskipum sem var formlega í gildi til 1. ágúst 1984. Eftir að því var aflétt var svo Fiskveiðasjóður lokaður. Með lögum nr. 118/1984 var kvótakerfið framlengt um eitt ár og ráðherra veittar hliðstæðar heimildir og í lögum nr. 82/1983, sem áður hefur verið greint frá, og á grundvelli þeirrar heimildar voru í 3. gr. reglugerðar nr. 1/1985, um stjórn botnfiskveiða 1985, settar þær reglur að einungis gæru fengið veiðileyfi árið 1985 þau skip sem veiðileyfi höfðu 1984, sem Kári VE hafði, og ekki höfðu horfið varanlega úr rekstri.“ (Forseti: Má ég biðja ræðumann að gera hlé á máli sínu þar til matarhléi er lokið. Það er fyrirhugað að gefa matarhlé til kl. 8.30.) — [Fundarhlé.]