13.04.1988
Neðri deild: 75. fundur, 110. löggjafarþing.
Sjá dálk 6345 í B-deild Alþingistíðinda. (4358)

293. mál, áfengislög

Steingrímur J. Sigfússon:

Herra forseti. Hér stend ég enn og ræði um bjórinn þrátt fyrir að hafa haft heitstrengingar uppi um að láta lokið umræðum mínum um það mál og hefði gjarnan viljað vera laus við að þurfa að taka þátt í enn frekari umræðu um þennan draug sem hefur fylgt okkur hér á hinu háa Alþingi um nokkurt árabil. En ástæða þess að ég stíg enn í ræðustólinn til að ræða um þetta mál er sú að eftir nokkra umhugsun hef ég ákveðið að flytja brtt. við það frv. sem hlaut samþykki hér við 2. umr. málsins.

Nú er það svo að hv. þm. er kunnugt að með því að þingmenn flytja brtt. við mál sem þeir eru að öðru leyti ekki mjög sáttir við setja þeir sig í nokkurn vanda. Það má spyrja sem svo hvort það sé yfirleitt eðlilegt að þingmenn sem ekki eru mjög áhugasamir um framgang tiltekins máls séu yfirleitt að skipta sér af því eða leggja til breytingar á því og hvort þeir séu þá ekki skuldbundnir til að standa að samþykkt málsins ef breytingar þeirra ná fram að ganga.

Ég lít svo á og hef ævinlega litið svo á í öllum störfum mínum hér á hinu háa Alþingi að þingmönnum beri eftir sem áður skylda til að hafa skoðun á málum þó að þau falli ekki í þann farveg sem þeir hefðu helst viljað. Og standi menn frammi fyrir því að líklegt sé að mál nái fram að ganga þó að þeir kysu helst að sjá það liggja dautt og grafið hafa þeir væntanlega eftir sem áður leyfi til, og meira en það, fullan rétt til þess, að reyna að laga það sem þeir telja þó að betur megi fara.

Þessi áleitna spurning kemur oft, herra forseti, upp t.d. í nefndarstörfum. Eiga menn í nefndarstörfum, þar sem til umfjöllunar eru mál sem þeir eru ekki ýkja spenntir fyrir í heild tekið, að láta þá meðferð þeirra afskiptalausa eða eiga þeir samkvæmt bestu samvisku að reyna að hafa á það áhrif að þau verði í betri búningi en ella ef þeir hafa á því skoðun yfirleitt? Það hefur verið mín vinnuregla og er áfram og verður í þessu máli. Ég vil þó segja að nái báðar brtt. fram að ganga, sem ég legg hér til og ég tel miklu varða, mun ég ekki leggjast gegn afgreiðslu málsins við 3. umr. Það teldi ég ekki rökrétt ef komið yrði til móts við skoðanir mínar og málið lagfært að þessu leyti. Það breytir hins vegar ekki því að ég hef miklar efasemdir um eftir sem áður að það yrði til farsældar að samþykkja málið, jafnvel þó það yrði í þeim búningi sem þá lægi fyrir.

Þær brtt. sem ég flyt, herra forseti, eru tvær. Sú fyrri lýtur að því að eingöngu verið leyft, ef til kemur, áfengt öl á tilteknu þröngu styrkleikabili, þ.e. hvað varðar vínanda í rúmmáli drykkjarins. Þetta er nokkuð umdeilt atriði og hefur verið skoðað frá nokkrum hliðum og má vissulega sjá bæði kost og löst á því að velja í sjálfu sér hvaða styrkleikabil sem er. Sumir hafa haldið fram þeirri skoðun að best væri að leyfa þá ekkert öl nema það allra sterkasta og fært fyrir því þau rök að þar með væri það betur undirstrikað en ella að um áfengi væri að ræða. En ýmsar kannanir benda þvert á móti til þess að það sé af tvennu illu skárra að leyfa eingöngu létt öl og banna þá sterkari endann. Um þetta vitna t.d. ýmsar norskar rannsóknir sem eru nokkurra ára gamlar og voru gerðar þegar Norðmenn hugleiddu þá breytingu á sinni áfengislöggjöf að fyrirskipa að minnka styrkleika léttari ölflokksins sem þar er seldur. Það kom í ljós við könnun og úttekt á þeim málum að slíkt mundi hafa áhrif til góðs, að léttari flokkurinn, sem þar er seldur og fæst miklu víðar heldur en hinn sterkari, yrði gerður veikari, svo nam 0,2% af vínanda að rúmmáli, ef ég man rétt.

M.a. í þessu ljósi og vegna þeirrar skoðunar minnar að það væri betra þrátt fyrir allt að afmarka styrkleika ölsins á mjög þröngu bili og merkja mjög greinilega áfengisinnihaldið tel ég farsælla að fara þessa leið. Ég tel að það sé mjög varasamt og óheppilegt að leyfa áfengisstyrkleika alveg upp úr og niður úr eins og frv. í þeirri mynd sem það liggur nú fyrir gerir ráð fyrir. Og meira en það, það eru engin ákvæði um það í frv., engar reglur um það, að ölið skuli merkt eða flokkað á neinn hátt. Það tel ég mjög varasamt, að hlið við hlið gætu fengist ölflöskur annars vegar með e.t.v. 3% styrkleika og hins vegar með 7% styrkleika. Það er ekki víst að menn mundu í daglegri neyslu gera svo mikinn greinarmun þar á þó það sé auðvitað alveg ljóst að í öðru tilfellinu gætu menn hugsanlega ekið bifreið án þess að gerast lögbrjótar eftir að hafa drukkið eina flösku en í hinu tilfellinu ekki. Ég tel hins vegar rétt að hafa ákveðið bil á milli þess styrkleika sem nú er miðað við þegar mörkin eru sett um hvað skuli teljast áfengi og hvað ekki, sem sagt 2,25%, og þess styrkleika þar sem áfenga ölið byrjar.

Um þetta má velta vöngum lengi, herra forseti, og ég hef í sjálfu sér hugleitt þetta mál mikið og reynt að vega bæði rök og gagnrök fyrir því að fara þessa leið. En ég hef sem sagt komist að þeirri niðurstöðu eftir allmikla umhugsun að þetta væri þó skárra og held að ég fari ekki að standa í því að rökstyðja mína niðurstöðu mikið frekar. Ég get gert það ef óskað er eftir og dregið fram ýmsar upplýsingar og ýmis rök sem ég tel mæla með því að velja þessa leið eða einhverja slíka leið.

Hvað varðar seinni brtt. er hún um það að aftan við frv. bætist svohljóðandi ákvæði til bráðabirgða, með leyfi forseta:

„Eftir gildistöku laga þessara skal árlega næstu 10 árin varið úr ríkissjóði til fræðslu og forvarnarstarfa gegn neyslu áfengis og annarra vímuefna jafngildi a.m.k. 75 millj. kr. á núgildandi verðlagi.“

Ástæða þess að ég flyt þetta, herra forseti, er ekki síst sú að ýmsir hv. alþm. og hæstv. ráðherrar hafa jafnvel í sínum málflutningi verið sérstakir talsmenn þess að það eigi ekki að reyna að berjast gegn áfengisneyslu með því að beita boðum og bönnum eða banna tiltekna flokka áfengis, heldur eigi að beita fræðslu og forvarnarstarfi. Þetta er skoðun út af fyrir sig sem öllum er frjálst að hafa og sjálfsagt er að taka fullt mark á. Þá er hins vegar líka jafnréttmætt að láta á það reyna hvaða hugur fylgir máli og það mundi að mínu mati breyta nokkru og gera orðin meira virði ef sömu hv. þm. eða hæstv. ráðherrar gengju frá því um leið og bjórinn yrði lögleiddur að það yrði séð fyrir fjármagni í þetta starf. Við þekkjum það hv. alþm. hvernig það hefur gefist að vísa á tóman ríkiskassa framtíðarinnar í svona tilfellum. Fáir hv. alþm. þekkja það sjálfsagt betur en núv. hæstv. heilbrmrh. sem var lengi í fjvn., þar af hygg ég varaformaður um skeið. Ætli hann muni ekki býsna mörg tilfellin þar sem fögur fyrirheit um það að verja einhverju fjármagni til góðra hluta urðu að litlu þegar á átti að reyna? Vegna hvers? Vegna þess að menn leystu málin með því að vísa því til framtíðarinnar, með því að vísa á tóman ríkiskassa framtíðarinnar. Þaðan átti að taka fjármagnið þegar til efndanna átti að koma.

Ég er þeirrar skoðunar að ef menn gengju frá slíku ákvæði inni í sjálfum áfengislögunum þar sem það væri bundið að ákveðnu fé skyldi varið í þessu skyni mundu menn í framtíðinni skirrast við að skerða það lagaákvæði. Ég hygg að menn yrðu viðkvæmari fyrir því en flestu öðru að opna upp áfengislögin til skerðingar á slíku verkefni. Þess vegna vil ég, herra forseti, fá úr því skorið við atkvæðagreiðslu, og áður en ég greiði endanlega atkvæði um þetta frv. í síðasta sinn, vonandi, hvaða hugur fylgir þarna máli. Ég vona því að sjálfsögðu og trúi að hv. alþm. sem hafa þessa skoðun um forvarnarstarfið og fræðsluna fylgi sinni sannfæringu og styðji slíka tillögu. Ég er til viðtals um það að breyta þessu ákvæði núna undir umræðunni ef menn vilja. Mér er þessi krónutala ekki heilög upphæð. Jafnframt hafa ýmsir hv. þm. bent á að það kynni að vera skynsamlegra að hafa ítarlegri ákvæði um það hvernig þessu fjármagni skyldi varið eða hvernig skyldi með það farið og ég er að sjálfsögðu tilbúinn til þess að hugleiða það og kalla þá aftur þessa brtt. og standa að endurflutningi hennar í breyttu formi ef það yrði til þess að auka stuðning við hana.

Herra forseti. Eins og ég sagði hér í upphafi hefur það orðið niðurstaða mín, menn geta haft á henni þá skoðun sem þeir vilja, að verði báðar þessar brtt. mínar samþykktar, sem ég tel miklu varða, mun ég ekki leggjast gegn afgreiðslu frv. við 3. umr. Eftir stendur auðvitað mín skoðun sem ég hef ítarlega rökstutt um það að hér sé ekki neitt sérstakt heillaspor á ferðinni. Staðreyndir málsins liggja hins vegar fyrir. Sú staðreynd liggur fyrir að meiri hluti var fyrir því að innleiða áfengt öl hér og kom fram í atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. og sú staðreynd verður ekki þurrkuð burt.

Herra forseti. Ég sé út af fyrir sig ekki ástæðu til að orðlengja um þetta mái. Ég hef komið mínum rökum á framfæri áður og ég hef jafnframt lýst þeirri skoðun minni að það væri öllum fyrir bestu að Alþingi afgreiddi þetta mál og kæmi því út úr heiminum með einum hætti eða öðrum á þessu þingi. Ég hugsa satt best að segja til þess með hryllingi ef það tekst ekki að ljúka þessu máli þannig að það upphefjist hér á nýjan leik e.t.v. strax á haustdögum. Ég get hugsað mér margt skemmtilegra og margt þarfara fyrir þingið og þjóðina en að eyða miklum tíma og orku í þetta mál ár eftir ár. Að vísu hefur það gjarnan verið ýkt stórlega í umfjöllun fjölmiðla og menn sem ekki þekkja betur til en af einhliða umsögn þeirra um þetta mál gætu haldið að hér á Alþingi hafi undanfarin ár ekkert verið gert annað en að ræða um bjór. Svo er auðvitað ekki, eins og hv. alþm. vita, og mörg önnur mál hafa tekið miklu meira af tíma þingsins en þetta. En ég er ekki frá því, ef gerð yrði skoðanakönnun um það meðal þjóðarinnar hvað hefði verið fyrirferðarmesta málið hér á Alþingi, bæði nú á þessu þingi og e.t.v. fyrr, að bjórinn yrði býsna hátt skráður í slíkri könnun hjá þeim sem dæma mundu fyrst og fremst út frá afspurn í gegnum fjölmiðla.

Ég lýsti því við 2. umr., herra forseti, hvaða ráðstafanir ég teldi að hægt væri að gera til þess að reyna að tryggja að tilkoma áfengs öls, ef leyft yrði, leiddi síður en ella og helst ekki til aukinnar áfengisneyslu í landinu. Ég hef ævinlega reynt að leggjast gegn því að menn fjölluðu um þetta mál í svarthvítum litum, hlypu ofan í skotgrafirnar og væru annaðhvort 100% með eða 100% á móti og skoðuðu í raun og veru málið algjörlega einhliða hvorir frá sinni hliðinni. Fyrir mér hefur þetta mál tvær hliðar, eins og öll önnur, aðra slæma og hina sem ekki er eins slæm og mér finnst engin ástæða til þess að gefast upp við það að ræða þetta mál með rökum og af einhverju skynsamlegu viti frekar en önnur þó að það sé auðvitað orðið býsna framorðið að reyna að upphefja slíka umræðu nú. Ég hef sem sagt verið þeirrar skoðunar að það versta væri að ana út í þessa breytingu án þess að reyna að gera það þá af einhverri skynsemi og því miður er frv., í þeim búningi sem það liggur hér fyrir, einfalt sem það er, um það og um það eitt að leyfa áfengt öl. Um það er flutt frv. og ekki neitt annað. Menn geta haft uppi frómar óskir um það að hægt sé að hafa áhrif með fræðslu og með forvarnarstarfi og með áróðri og það eigi ekki að stjórna slíkum hlutum með boðum og bönnum. Ég vil reyndar meina, herra forseti, að það sé býsna hættulegur hugsunarháttur og geti leitt menn út í hinar mestu ógöngur, að skjóta sér ævinlega á bak við fræðsluna og forvarnarstarfið. Ég veit ekki hvar það endaði ef menn tækju þá röksemdafærslu alla leið og færu í það að tína upp og afnema öll boð og öll bönn, allar reglur sem settar hafa verið í áfengismálum, í umferðinni og annars staðar, og ætluðu að leysa allan vanda með fræðslu og forvarnarstarfi. Ég bið menn að hugleiða augnablik hvort þetta sé málflutningur sem gangi upp, hvort það sé auðvitað ekki þannig að við reynum að setja okkur einhverjar farsælar reglur sem við trúum að séu samfélaginu til góðs, í þessu efni eins og öðrum. Fyrir mér er lagasetning og reglur um meðferð á áfengi, hvort sem það er öl eða annað, rétt ein af þessum reglum sem við neyðumst því miður til að setja til að reyna að hafa áhrif á þróun samfélagsins og umhverfisins sem við búum í og hafa það betra en það ella yrði ef við ekki hefðum nein slík ákvæði.

Herra forseti. Ég held að ég þurfi ekki að hafa um þetta öllu fleiri orð. Ég verð að segja það að ræðan sem hv. 3. þm. Norðurl. e. flutti í gær hafði enn áhrif á mig í þessu máli og hef ég þó ýmislegt heyrt. Það var skaði að svo fáir hv. alþm. voru til að hlusta á þá ágætu ræðu og ég vil hæla sérstaklega hv. 3. þm. Norðurl. e. fyrir það að hann hefur, einn af fáum alþm. verð ég því miður að segja, reynt að ræða þetta mál frá upphafi af rökum og af skynsemi og flutt bæði tölfræðileg og efnisleg rök fyrir sinni afstöðu. Það met ég mikils og væri betur að fleiri hefðu slíkum ferli að flagga í umræðum um þetta bjórmál.