04.11.1987
Sameinað þing: 13. fundur, 110. löggjafarþing.
Sjá dálk 697 í B-deild Alþingistíðinda. (441)

1. mál, fjárlög 1988

Steingrímur J. Sigfússon:

Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. 4. þm. Austurl. sem nefndi málefni þjóðarbókhlöðu. Ég tek sannarlega undir að það er fremur hvimleitt þegar skattar eru lagðir á með þeim hætti sem gert var á sínum tíma til að ljúka afmörkuðu, tilteknu, tímabundnu verkefni, þar sem var og er bygging þjóðarbókhlöðunnar, og klára það mannvirki og koma því í not, að blekið skuli ekki þornað á slíkum gjörningum, lögum eða ákvörðunum, þegar farið er í raun að breyta vilja Alþingis með einhvers konar geðþóttaráðstöfunum úti í bæ þar sem slíkar ákvarðanir eiga ekki heima. Ef það hentar ekki æskilegum framkvæmdahraða við uppbyggingu þjóðarbókhlöðunnar að ráðstafa öllu því fjármagni jafnóðum og það berst inn af hinum markaða tekjustofni er vænlegra að geyma og safna upp í þann byggingarsjóð uns nóg er komið til að ljúka mannvirkinu og taka þá af skattinn með lögum eða ákveða að ráðstafa honum öðruvísi. En það skal þá líka gert á þeim hinum sama stað og skatturinn var settur á á sínum tíma og ber að ákvarðast lögum samkvæmt hér á hinu háa Alþingi.

Það hefur margt verið sagt hér við þessa umræðu, virðulegur forseti, um fjárlögin og efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar sem ég ætla ekki að endurtaka. Þvert á móti ætla ég kannski að verða fyrstur ræðumanna til að segja hér einn hlut, þ.e. viðurkenna fúslega að hæstv. fjmrh. sýnir tilburði í rétta átt með fjárlagafrv. sínu. Og hvað á ég við með því? Ég á við það að hæstv. fjmrh. reynir það sem var löngu brýnt og tímabært að gera: Að ná utan um ríkisbúskapinn og reka ríkissjóð án halla. Hæstv. fjmrh. reynir að ná endum saman eftir óráðsíumeðferð hæstv. ráðherra Sjálfstfl. á ríkisfjármálum undanfarin fjögur ár, og var löngu tími til kominn. En hér er líka lokið þeim hluta ræðu minnar þar sem ég fer sérstaklega lofsamlegum orðum um hæstv. fjmrh. Því miður verða þau orð ekki öllu fleiri því að ég er mjög ósáttur við hvernig hæstv. fjmrh. fer að þessu. (Gripið fram í.) Og þar skilja leiðir með okkur mér og hæstv. fjmrh.

Ég harma það að mörgu leyti að örlög þeirra ágætu fyrirætlana sem hæstv. fjmrh. hafði á meðan hann var stjórnarandstöðuþingmaður og lét sér nægja það hlutskipti að vera formaður Alþfl. og þm. í stjórnarandstöðu og fara um landið og halda fundi og segja þjóðinni frá því á 100 fundum eða meir hvernig hann ætlaði að leysa ríkisfjárvandann með miklum umbótum í skattakerfi og með því að skattleggja þá ríku og með því að ná til þeirra sem peningana ættu. Þetta voru vissulega fönguleg fyrirheit og fögur, en harla lítið er nú orðið eftir af þeim þegar flett er fjárlagafrv. og farið er yfir stefnu hæstv. ríkisstjórnar og aðgerðir í skattamálum. Því miður. Vikið hefur verið að því hér áður hvernig hin miklu áform um stóreignaskatt og skattlagningu gróða þeirra sem fitnað hafa í góðærinu eru orðin að skatti á mat og menningu og þarf ekki að hafa fleiri orð um það.

Ég ætta að víkja nokkrum orðum, virðulegi forseti, að tilteknum liðum í fjárlagafrv. sem ég vil ræða lítillega nánar. Þá er það fyrst stofnun á vegum hins opinbera sem heitir Orkustofnun. Hún kom nokkuð hér til umræðu í fyrirspurnatíma í Sþ. og ég hafði vænst þess að hæstv. iðnrh. gæti verið viðstaddur þessa umræðu um fjárlög, en hann hefur tjáð mér að hann sé í opinberum önnum og geti ekki verið hér viðstaddur. Ég fellst að sjálfsögðu á það og virði og geri ekki kröfu til þess að hann mæti hér til svara. En ég ætla engu að síður að lýsa þeirri afstöðu minni að ég tel mjög óvarlega farið með málefni Orkustofnunar. Þar er ekki eingöngu við ráðherra að sakast eða hæstv. ríkisstjórn. Stjórnendur stofnunarinnar hafa upp á sitt eindæmi nánast tekið til þeirra bragða að segja upp fólki hópum saman, fyrirvaralaust og bera fyrir sig væntanlega skerðingu á fjárveitingum til stofnunarinnar. Þessir stjórnendur virðast hafa frétt af því einhvers staðar úti í bæ í september sl. að um litla aukningu eða jafnvel enga aukningu á fjárveitingum til stofnunarinnar yrði að ræða í krónum talið miðað við það fjárlagafrv. sem þá var í smíðum og þeir drifu sig til, mennirnir, og sögðu um 20 manns.

Ég gæti rökstutt það ítarlega hvers vegna þetta er ógæfulega að farið. Það kom að nokkru leyti fram í umræðum á Alþingi í gær og ég vitna til þess. En ég vil þá bæta því við að Orkustofnun er lögum samkvæmt ætlað mjög mikilvægt og þýðingarmikið hlutverk: að rannsaka, afla upplýsinga um og halda til haga vitneskju um orkubúskap og orkuauðlindir landsmanna ásamt með því að gegna ýmiss konar hagnýtum verkefnum og sinna ýmiss konar þjónustu við einkaaðila og opinbera aðila á þessu sviði. Þessi stofnun hefur verið mjög önnum kafin, ef svo má að orði komast, um alllangt árabil. Þar var mikil þensla og mikil verkefni á seinni hluta 8. áratugarins og á fyrstu árum hins 9. vegna mikilla rannsókna á sviði virkjunarmála. Þar af leiddi að önnur verkefni stofnunarinnar viku til hliðar. Þeim var ýtt frá vegna þess að nánast allur mannafli stofnunarinnar var bundinn í þessum verkefnum. Það er því langt í frá að ýmsum grundvallarverkefnum stofnunarinnar á sviði rannsókna sé sinnt og hafi verið sinnt sem skyldi um langt árabil. Þar af leiðandi var það von þeirra, sem þekkja til og eru sæmilega að sér um verkefni þessarar stofnunar og þörfina fyrir þau, að þegar um hægðist á sviði virkjunarrannsókna og drægi þar úr verkefnum, þá kæmist stofnunin og starfsfólk þar til að sinna þeim grundvallarrannsóknum sem þeim er ætlað lögum samkvæmt. En ég sé ekki að sú verði reyndin ef stofnunin mætir ekki meiri skilningi og hennar verkefni en síðustu atburðir benda til.

Framlag til stofnunarinnar er nánast óbreytt í krónum talið, þ.e. um 160 millj. kr. framlag frá ríkinu og það þýðir að halda má vel á spöðunum ef ekki þarf jafnvel að segja upp enn fleira fólki en gert var nú á dögunum. Þessi stofnun fjármagnar þegar rekstur sinn með mjög háu hlutfalli sértekna. Í raun og veru er það stór spurning hvort ekki sé óeðlilegt að stofnun sem sinna á grundvallarrannsóknum, sem hefur á hendi verkefni eins og þau að reka Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna og annað slíkt, fjármagni starfsemi sína að um 40 hundraðshlutum til með sértekjum. Ég held að menn verði að átta sig á því að þessari stofnun eru ætluð undirstöðuverkefni svipað og ýmsum deildum Háskóla Íslands hvað varðar grunnþekkingaröflun og varðveislu slíkrar vitneskju og það verður ekki gert með því að selja slík verkefni. Þar hlýtur hið opinbera að koma til og standa straum af slíkri starfsemi.

Eitt verkefni sem ég vil nefna sérstaklega er ferskvatnsrannsóknir, bæði á heitu vatni og köldu sem þessi stofnun hefur mikinn hug á að sinna mun betur og leggja meira í en henni hefur verið gert kleift undanfarið — vegna þeirra miklu áforma sem uppi eru hér í þjóðfélaginu um fiskeldi og reyndar ýmsan annan matvælaiðnað sem byggir á þessari auðlind, fersku vatni. Með tilkomu fiskeldis hefur það einnig komið til að lághitinn, þ.e. það volga vatn og vatn með lægri hita, sem áður var í raun og veru ekki áhugi á að rannsaka, þ.e. sá hluti jarðhitans sem lá undir þeim mörkum sem var hagkvæmur til að nýta í hitaveitur, hann er núna orðinn að kannski ekki minni auðlind en allur háhitinn samanlagður vegna þess að það er jú það hitastig sem hentar best í fiskeldið. Um þennan hluta jarðhitans er mjög lítið vitað sem og um efnafræði ferskvatnsins. Á þessu sviði stöndum við í raun og veru áratugum aftar en við ættum að gera ef allt væri með felldu til þess að vera í stakk búin að nýta okkur þessa miklu auðlind sem ferskvatnið er.

Ég held að það sé því mjög nauðsynlegt að bæði Orkustofnun sem og Háskóli Íslands, Raunvísindastofnun Háskóla Íslands og jarðfræðideild Háskóla Íslands fái aukið fjármagn til að sinna þessu verkefni á næstu árum. Það er að mínu mati mjög brýnt. Það mun koma til með að standa þróun bæði matvælaiðnaðar og fiskeldis fyrir þrifum ef ekki verður úr þessu bætt hið snarasta og læt ég þá lokið umfjöllun um það.

Ég vil svo aðeins ræða samgöngumál, herra forseti. Það hefur þegar verið minnst hér á þær fjárveitingar sem áætlaðar eru til hafnamála á næsta ári og þarf ég litlu við það að bæta. Ég held að það sé svo gersamlega úr takt við þá vitneskju sem alþm. hafa, hver frá sínu heima, um þarfirnar í þessum málaflokki að raunaukning fjárveitinga á þessu sviði er engin. Hún er minni en engin vegna þess að til liðarins Hafnarmannvirki og lendingarbætur eru ætlaðar 250 millj. á fjárl. 1988 í stað 218 millj. á þessu ári. Það er um 14% aukning og nær ekki reiknitölu fjárlaganna að öðru leyti. Þetta er gersamlega úr takt við raunveruleikann. Það er gífurleg þörf á framkvæmdum á þessu sviði, endurnýjun og endurbótum af ýmsu fagi og það hefur gerst annar hlutur, sem rétt er að hafa f huga í þessu efni, að sveitarfélög og þeir aðilar sem standa fyrir framkvæmdum hafa neyðst út í miklar lántökur á undanförnum árum, einfaldlega vegna þess að þörfin hefur sprengt af sér alla fjármálaramma í þessum efnum og ég fullyrði að skuldir skipta nú hundruðum millj. í þessum málaflokki og er í raun og veru ekki allt talið sem þar hefur verið gert af samþykktum verkefnum sem ríkinu ber að greiða tiltekið hundraðshlutfall af. Það mun koma á daginn að þar er að myndast langur hali vegna þess að þessar fjárveitingar eru úr öllum takti við raunveruleikann.

Ég held einnig að það sé afar hrakleg niðurstaða að Hafnabótasjóður, sem er ætlaður tiltekinn hluti af þessum verkefnum, skuli þrátt fyrir ákvæði laganna ekki eiga að fá nema 20 millj . kr. á næsta ári. A bls. 78 í ræðu hæstv. fjmrh. víkur hann ofurlítið að þessu og ég verð að segja að það er einhver allra aumlegasta lesning sem ég hef séð í nokkurri framsöguræðu, með leyfi þínu, herra forseti, þar sem hæstv. fjmrh. er að reyna að snúa sig út úr því að framlög til hafnaframkvæmda séu ekki meiri en raun ber vitni þrátt fyrir nýsamþykkta hafnamálaáætlun og leyfi ég mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta, hluta af þessari umfjöllun hæstv. fjmrh. um hafnaframkvæmdir. Þar segir:

„Af illri nauðsyn hefur fjvn. oft þurft að skammta úr hnefa lágar fjárhæðir þó svo að verkefnin hafi verið stór og brýn. Hjá því verður ekki litið að oft hafa fjármunir skilað mönnum skammt áfram vegna þess hve mikið hefur farið í sjálft sig, en of lítið til verkanna sjálfra. Í annan stað fól tillagan“ — þ.e. hafnamálaáætlunin — „í sér að stórauka þyrfti framlag til hafnargerðar í landinu. Það er einfalt mál að segja en erfiðara að leysa," segir hæstv. fjmrh. „Óhjákvæmilega munu hafnamálin koma til skoðunar hjá fjvn. að venju og þá þarf að meta hvaða niðurstaða í fjárframlögum getur verið ásættanleg.“

Þetta er heldur snautleg niðurstaða, með leyfi hæstv. forseta. Ég held að hæstv. fjmrh. viti upp á sig skömmina þarna og vísar þá vandanum yfir á fjvn. sem er ekki stórmannlegt. Það að ætla að reyna að klúðra saman hallalausum fjárlögum en mæla svo fyrir þeim með þessum hætti er nú svona og svona. Hér er hæstv. fjmrh. í raun að viðurkenna að framlögin séu allt of, allt of lítil. Þessi niðurstaða sé í rauninni ekki ásættanleg eða hann hefur a.m.k. miklar efasemdir um það að þessi niðurstaða teljist ásættanleg hér á Alþingi.

Ég vil einnig nefna framlög til vegamála og flugmála. Hæstv. fjmrh. var nokkuð drýgindalegur þegar hann vék að þeim hluta samgöngumálanna og taldi að þar væri um raunaukningu að ræða. Þakka skyldi þó að um raunaukningu til flugmálanna væri að ræða þar sem nýsamþykkt lög um stórfellda skattlagningu til framkvæmda á því sviði eru nú farin að verka. Þar er nú frammistaðan þó ekki beysnari en svo að ríkisframlagið er núll. Það ríkisframlag sem gert var ráð fyrir að kæmi til viðbótar hinum mörkuðu tekjustofnum og 10 ára áætlun um uppbyggingu flugsamgangnanna byggir á, það er núll. Hér er eingöngu skilað til framkvæmdanna þeim mörkuðu tekjustofnum sem aflað er með beinni skattlagningu á flugið sjálft. Það eru flugfarþegarnir í landinu sem tóku á sig auknar skattbyrðar til uppbyggingar í þessum málaflokki og ég held að hæstv. fjmrh. ætti ekkert að vera sérstaklega að hæla sér af því þó að þarna verði raunaukning fjárveitinga, þ.e. vera að hæla sér af því að láta þessa skatta í friði. Það er ekki sérstakt efni til.

Um vegina er hið sama að segja. Þar er í raun og veru langur vegur frá að staðið sé við langtímaáætlun um vegagerð. Til þess að svo væri þyrftu að renna líklega um 1400 millj. kr. úr ríkissjóði í formi framlaga til viðbótar hinum mörkuðu tekjustofnum og á því byggði fjögurra ára áætlun um vegamál sem hér var afgreidd á þingi á sl. ári. Þá var gengið frá áætluninni þannig að ríkisframlagið var núll á fyrsta ári, en síðan var reiknað með stórfelldum fjárveitingum strax á hinu næsta. Það fór sem ýmsa grunaði að lítið yrði úr þeim áformum og viðbótarfjárveitingar frá ríkissjóði eru sömuleiðis núll í þessum málaflokki. Þar af leiðir að ekki er heldur sérstök ástæða fyrir hæstv. fjmrh. til að hæla sér af því þó að nokkur raunaukning verði þarna á fjárveitingum. Sú raunaukning kemur einfaldlega til af þeirri veltuaukningu sem orðið hefur og skilar meiri tekjum í gegnum hina mörkuðu tekjustofna til vegamálanna.

Síðan vék hæstv. fjmrh. svolítið í sinni ræðu að þróunaraðstoð og það var sömuleiðis heldur snautlegur lestur sem þar kom. Samkvæmt fjárlagafrv. er áætlað að verja 20 millj. kr. á næsta ári til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Í heild sinni hygg ég að ráðherrann hafi sagt að um 71 millj. kr., sem finna mætti í fjárlögunum, mætti tengja þessu verkefni, þ.e. framlögum til þróunarsamvinnu. Og hvernig lítur dæmið þá út, herra forseti?

Eins og ráðherrann vék að samþykkti Alþingi ályktun um að auka þessi framlög í áföngum og koma þeim upp í það far á tilteknu tímabili sem við höfum skuldbundið okkur til að gera samkvæmt alþjóðasamþykktum. Þetta alþjóðlega takmark, sem fjöldi þjóða hefur nú þegar náð að uppfylla, líklega 10–20 þjóðir á næsta ári, er 0,7% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu. Nú er áætlað að verg þjóðarframleiðsla á næsta ári verði 234,2 milljarðar kr., þ.e. 234 000 millj. kr. Það vantar m.ö.o. lítið upp á það, herra forseti, að 1 millj. kr. falli í hlut hvers einasta mannsbarns í landinu í formi þjóðartekna. Þetta er dálagleg fúlga. Nánar tiltekið sýnist mér þetta vera um 975 þús. kr. á hvert mannsbarn og það þætti einhvers staðar býsna gott. Ég hljóp til og deildi með gengi dollars upp í þessa tölu og fékk út að þjóðartekjur á mann á Íslandi á næsta ári verði áætlaðar um 25 600 dollarar eins og gengið er í dag. Og hvað eru 25 600 dollarar á hvert mannsbarn? Ég spái því að það verði einhverjar hæstu þjóðartekjur í heimi á næsta ári. Síðast þegar ég fletti upp tölum um þessi efni fyrir nokkrum árum síðan, þá var Ísland með þjóðartekjur einhvers staðar á bilinu 12–15 þús. dollarar á mann þannig að hér hefur orðið myndarleg aukning. Hún hefur auðvitað orðið svona mikil vegna þess að bæði hefur gengi dollara lækkað og þjóðartekjur á Íslandi hafa vaxið mjög mikið. En á þessum tíma, einhvern tíma á árunum 1983 eða 1984, þá minnir mig að það hafi verið eitt eða tvö furstadæmi í Arabaheiminum sem mikið hafa af olíu til að selja, sem komust upp í þennan flokk, einhvers staðar á bilinu 20–25 þús. dollarar á mann í þjóðartekjur.

En hvernig eru svo þau lönd stödd sem við erum hér að ræða um að aðstoða þegar talað er um þróunaraðstoð? Jú, ég man líka hvaða tölur voru þar á ferðinni, t.d. í formi þjóðartekna á mann í ríkjum eins og Banglades og á Grænhöfðaeyjum. Þar var þetta stærðargráðan 100–150 dalir á mann á ári. Það er nú það. Fjögur, fimm, sex þús. kr. á hvert mannsbarn á sama tíma og við erum að tala um 975 þús. Það eru þessi ríki sem búa við slíka örbirgð sem verið er að ræða um þegar fjallað er um þróunaraðstoð. Menn geta ekki skotið sér bak við vandann hjá sjálfum sér. Menn geta ekki gleymt því að við erum að tala um örbirgð af þessu tagi þegar rætt er um þróunaraðstoð Íslendinga. Við höfum m.a. verið að reyna að aðstoða eina fátækustu þjóð heimsins sem býr á Grænhöfðaeyjum og þjóðartekjurnar þar eru kannski nokkur hundruð dollarar á mann á ári.

Ef við stæðum við okkar takmörk um að verja 0,7% af okkar þjóðarframleiðslu til þróunaraðstoðar þá væru það um 1650–1700 millj. kr. á næsta ári. 71 millj. gerir líklega rétt um 0,03%. Þetta er nú munurinn. Sú var tíðin að þetta hlutfall komst þó upp í 0,1% og rúmlega það, á þeim tíma sem verið var að byggja Feng og mestar fjárveitingar voru til annarra samningsbundinna verkefna, t.d. í Afríku, sem við stóðum þá að í samvinnu við aðrar Norðurlandaþjóðir. Þá komst þetta vel yfir 0,1%. Horfurnar eru 0,03% á næsta ári. Í mesta góðæri Íslandssögunnar, þegar þjóðartekjurnar verða hærri en nokkurn tímann fyrr, sennilega einhverjar þær hæstu í heimi, á að bjóða íslensku þjóðinni upp á að verja sem svarar 0,03% af þjóðarframleiðslu sinni til þróunaraðstoðar. Hæstv. forsrh. spurði hvort hér væri nokkur maður sem legði til að staðið yrði við ályktun Alþingis frá 1985, um þróunaraðstoð. Já, hér er að minnsta kosti einn. Ég er tilbúinn að aðstoða hæstv. fjmrh. hvar og hvenær sem er við að leita leiða til að afla fjár í þennan málaflokk, hvort sem það yrði gert með sérstökum nefskatti eða með einhverjum öðrum ráðum. Það er okkur ekki sæmandi, það kemur ekki til nokkurra mála að okkur sé það sæmandi, þjóð sem fyrir tiltölulega fáum árum, svo að ekki sé nú talað um áratugum eða öldum síðan, var alin, var haldið lífinu í af útlendingum sem skildu þá neyð sem við bjuggum við þá en er núna einhver mesta velmegunarþjóð heimsins, okkur er það allra síst sæmandi að standa að málunum með þessum hætti.

Herra forseti. Það hefur verið fjallað hér nokkuð um samstarf ríkis og sveitarfélaga og samskipti þar á millum eins og þau birtast í þessu frv. og ég þarf ekki miklu við það að bæta. Ég vil bara minna á þá stöðu sveitarfélaganna í öllum þessum samskiptum sem mönnum ætti auðvitað að vera ljós, þ.e. að þau eiga í viðskiptum við löggjafarvald og ríkisstjórn. Og þess aflsmunar hefur ærið oft kennt þegar ríkisvaldið eða Alþingi t.d. skerðir lögbundin framlög sem sveitarfélögunum ber, t.d. í formi skerðingar á Jöfnunarsjóði, eins og verið hefur undanfarin ár. Þess vegna verð ég að segja að það er von og það er meira en von að sveitarfélögin séu óróleg þegar staðið er að hlutunum eins og nú er gert, að færa yfir á þau umtalsverð verkefni án þess að betur sé búið um hnútana hvað varðar fjáröflun á móti, tekjur sveitarfélaganna á móti. Ég verð að segja að ég gæti hugsað mér mun farsælla upphaf fyrir eina ríkisstjórn í samskiptum við sveitarfélögin en það að velta byrðum yfir á þau í formi nýrra verkefna svo nemur hundruðum milljóna króna en bjóða þeim í staðinn að stela pínulítið minna af lögbundnum tekjum þeirra úr Jöfnunarsjóði.

Sömuleiðis væri gaman að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um vaxtamál og fjármagnskostnað í þjóðfélaginu. Það gleymist ærið oft, held ég, þegar menn eru að ræða efnahagsmálin og stóra samhengið í þeim hlutum, hversu stórt hlutverk vextirnir og vaxtastigið leikur í hverju þjóðfélagi. Ég tala nú ekki um ef vaxtastigið er jafnhrikalegt og það er á Íslandi. Þá tekur nú steininn úr. Ég hygg að hæstv. ríkisstjórn hafi nú þegar fengið dæmin um það hversu sérkennilegur íslenski fjármagnsmarkaðurinn er og ætti að hugsa sinn gang, t.d. þegar ríkisstjórnin spennir upp vaxtastigið með hækkun vaxta á ríkisskuldabréfum og fær það svo aftur í hnakkann í formi meiri krafna um hærri vexti á þeim lánum sem ríkissjóður er að taka einhvers staðar annars staðar á sama tíma. Þessi hringrás hlýtur að valda hæstv. fjmrh. nokkrum áhyggjum stundum og sú staðreynd að þrátt fyrir einhverja hæstu vexti í heimi virðist ekkert slá á þensluna hér á Íslandi.

Það eru fleiri mótsagnir sem gaman væri að fjalla ofurlítið um í þessum efnum, en til þess er varla tími og e.t.v. lítill áhugi hjá hv. þm. að hlýða á langar hugleiðingar um slíkt. Ég segi það þó sem mína skoðun að eitt af stærstu vandamálunum við efnahagsstjórnun á Íslandi er auðvitað hið geigvænlega háa vaxtastig. Það er enginn efi á því í mínum huga að ríkisvaldið ætti að beita þeim möguleikum sem það hefur til að hafa áhrif á vextina, þ.e. í formi beinnar lagasetningar eða beinna stýringaraðgerða. Ég er ófeiminn við að játa mig fylgismann þess að ríkisvaldið, Seðlabanki og ríkisstjórn, grípi inn í með beinum ákvörðunum um vexti. Að mínu mati hefur vaxtafrelsið svonefnda sem var innleitt hér á sínum tíma sannað sig að ganga ekki upp á Íslandi. Það sýnir sig að þetta litla lokaða efnahagskerfi ræður ekki við það. Það þarf að stýra þeim hlutum og þykir mér a.m.k. ekki mikið. Það hefðu menn í raun átt að geta sagt sér fyrir að það kynni ekki góðri lukku að stýra að spenna þetta upp með þeim hætti sem raun ber vitni.

Það hafa þegar komið fram í umræðunni og reyndar víðar í þjóðfélaginu mótmæli gegn þeirri meðferð sem atvinnuvegirnir fá í þessu fjárlagafrv. í raun og veru, sjávarútvegur í formi aukinnar skattheimtu og minni endurgreiðslna á söluskatti, iðnaðurinn fær líka sinn skerf frá hæstv. fjmrh., þó að landbúnaðurinn sé að vísu sá atvinnuvegur sem er langverst leikinn.

Ég held að það sé geysilegur misskilningur hjá hæstv. fjmrh. að vandi sá sem við er að glíma í landbúnaðinum verði leystur með því að skera niður öll framlög til þróunarstarfsemi, til rannsókna og til ýmiss konar stoðaðgerða í landbúnaðinum. Þetta er alveg þveröfugt. Í raun og veru hefur engin atvinnugrein eins mikla þörf fyrir ýmiss konar stuðning, opinberan stuðning, og landbúnaðurinn akkúrat núna vegna þeirra breytinga og þeirra aðstæðna sem þar eru. Þetta ættu glöggir menn að geta skilið. Og ég veit að ýmsir stjórnarliðar hafa áttað sig á þessu. Þeir hafa kannski ekki burði í sér til þess að benda hæstv. fjmrh. á þetta. Það er heldur dapurlegt ef svona mætir menn eins og Egill Jónsson og Friðjón Þórðarson og fleiri slíkir ætla bara að sitja og kyngja þessu því að ég veit að þeir vita betur.

Það er auðvitað þannig að í tengslum við þær aðgerðir sem verið er að grípa til og reyna að ná fram í formi framleiðslustjórnunar og breyttra búskaparhátta í landinu vex en ekki minnkar þörf atvinnuvegarins fyrir ýmiss konar stuðning, ýmiss konar ráðgjafarstarfsemi og þjónustu af því tagi. Hæstv. fjmrh. ætti að geta skilið þetta líka ef hann hugleiðir það stundarkorn. Hann er hér á algerum villigötum. Það getur vel verið að ástæða hafi verið til að færa það fjármagn sem ráðstafað er til landbúnaðarins talsvert til og verja því með ýmsum hætti öðruvísi. Ég tek sem dæmi framlög til aukinnar ræktunar. Ég held að allir séu sammála um að þegar hefðbundinn búskapur er að dragast saman í landinu sé ekki ástæða til að grafa upp fleiri mýrar eða rækta stærri tún. Þá ætti að mínu mati að reyna að verja því fjármagni til annarrar og uppbyggjandi starfsemi, þannig að menn ynnu sig á styttri tíma og með betri og auðveldari hætti út úr þeim vanda sem þessi atvinnugrein á við að stríða og er mikill. (EgJ: Þetta er nú einmitt það sem er gert.) Er þetta það sem gert er í fjárlagafrv., hv. þm.? (EgJ: Er gert í jarðræktarlögunum.) Já, hv. þm. Egill Jónsson kemur kannski hérna upp fyrir okkur og ver fjárveitingar til landbúnaðarins eins og þær birtast í þessu fjárlagafrv. og þá er vel. Þá ætla ég að hlusta með athygli á þá ræðu.

Að síðustu, herra forseti, langar mig til að fjalla pínulítið um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þá ætla ég aftur að skelfa hæstv. fjmrh. með því að byrja á að hæla honum. Ég fagna því auðvitað mjög að bein framlög til Lánasjóðs ísl. námsmanna eru aukin. Fyrir því hef ég talað í mörg ár og reynt að benda mönnum á þá gífurlegu hættu sem fólgin væri í því að gera þennan sjóð smátt og smátt gjaldþrota með því að ýta honum í allt of miklum mæli út í óhagstæðar lántökur, jafnvel erlendar lántökur, á sama tíma og hann lánar út án vaxta og með fyrir fram gefnum afföllum á lánum svo nemur 15–25%, um það geta menn deilt og gera reyndar. Það er sem sagt ótvírætt mikil framför í því fólgin að auka framlög en minnka lántökur sjóðsins og því fagna ég. Hitt verð ég að segja að framlög og lántökur í heild sinni, þ.e. það fé sem sjóðnum er ætlað dugar engan veginn til að standa straum af kostnaði við framkvæmd laga um námslán og námsstyrki. Þau lög eru nefnilega einföld og skýr. Rétt eins og lögin sem hv. 4. þm. Austurl. vitnaði í um Þjóðarbókhlöðuna. Lögin um námslán og námsstyrki segja einfaldlega að það eigi að lána námsmönnum fyrir metinni framfærsluþörf að frádregnum hluta af þeim tekjum sem þeir geta aflað sér. Þessi lög eru svo einföld að það er ekki hægt að túlka þau neitt í öfugar áttir. Það ber að lána námsmönnum fyrir þessari framfærsluþörf.

Nú gerðist það hins vegar að hæstv. fyrrv. menntmrh. braut þessi lög. Hann setti á skerðingarákvæði með reglugerðum sem standast ekki anda laganna. Það er alveg morgunljóst. Sá óréttur er enn við lýði og honum hefur ekki verið hnekkt, því miður. Og það kemur auðvitað nokkuð spánskt fyrir sjónir vegna þess að talsmenn Alþfl. í tíð fyrri ríkisstjórnar tóku þátt í því með öðrum stjórnarandstæðingum á þeim tíma að gagnrýna þessar skerðingar og benda á að þær stæðust ekki anda laganna um námslán og námsstyrki og krefjast þess að þeim yrði hnekkt.

Nú bregður svo sérkennilega við að hæstv. fjmrh., frá sama Alþfl., virðist ætla að láta þessa skerðingu viðgangast áfram eins og ekkert hafi í skorist. Hún nemur um 20% á þeim lánum sem námsmenn ættu að fá. Þeir fá 80% í stað 100% af þessari framfærsluþörf. Þó er það þannig að sú þörf er örugglega vanmetin í mörgum greinum. Sá framfærslugrunnur sem notaður er við útreikning námslána er frá 1973 að stofni til. Svo að dæmi sé tekið eru námsmönnum, sem búa utan heimilis, leigja húsnæði eða búa í eigin húsnæði, ætlaðar tæpar 4000 kr. á mánuði til að greiða þann húsnæðiskostnað, eitthvað um 3900 kr. Hvað haldið þið, hv. þm., að námsmaður geri á húsnæðismarkaðinum í Reykjavík með 3900 kr.? Hvernig haldið þið að hýbýlið sé sem hann borgar með þeim peningum? Það segir sig held ég sjálft að þar eru mjög breyttir tímar og sú tala dugar engan veginn til. Skerðingin á þessum lánum er því að mínu mati mjög alvarlegur hlutur. Það er í tísku að tala um væl í námsmönnum og menn segja jafnvel hetjusögur af sjálfum sér þegar þeir unnu á nóttunni og lærðu á daginn og fóru þannig í gegnum skólann.

Ég held að menn verði að átta sig á að námsmenn eru fólk rétt eins og við hin og þeir gera eðlilega kröfu til þess að geta lifað eins og venjulegir borgarar í því samfélagi sem þeir eru uppi í. Námsmenn á framhaldsskólastigi, í háskólanámi víða, eru yfirleitt eða mjög oft fjölskyldufólk og þeir hafa því sömu þarfir að uppfylla á því sviði og við hin. Þess vegna er ekki hægt að líta á þá sem einhvern sérstakan hóp í þjóðfélaginu sem eigi að lifa upp á sult og seyru og hafi jafnvel bara gott af því. Það er gjörsamlega úreltur hugsunarháttur og hefur auðvitað aldrei átt rétt á sér.

Ég þekki það vel til haga ýmissa námsmanna, bæði innanlands og erlendis, að ég veit að þessi 20% skerðing kemur mjög illa við marga sem eru í námi. Hún gerir það ósköp einfaldlega vegna þess að það eru eðli málsins samkvæmt síðustu krónurnar af námslánunum sem menn hafa til að ráðstafa í eitthvað annað en bara allra brýnustu lífsnauðsynjar. Það eru akkúrat þessar krónur sem eru skornar af. Og þá er jafnvel minna eftir en menn í raun þurfa í mat, klæði og húsnæði. Ég fullyrði það að flestum námsmönnum erlendis, hafi þeir enga aðstoð utanaðkomandi, frá ættingjum eða með einhverjum öðrum ráðum, duga námslánin í mjög mörgum tilfellum rétt aðeins tæplega fyrir fæði, klæði og húsnæði, og búið. Þannig að hlutir eins og bókakaup og annar slíkur aukakostnaður er leystur með einhverjum öðrum hætti. Þannig á það auðvitað ekki að vera. Það liggur fyrir að ef fjmrh. framtíðarinnar, næstu ára og framtíðarinnar, sýna jafnmikinn skilning á eðli Lánasjóðs ísl. námsmanna og hæstv. núv. fjmrh. gerir þó, hvað varðar nauðsyn þess að leggja sjóðnum til framlög en etja honum ekki út í lántökur, verður Lánasjóður ísl. námsmanna á tiltölulega stuttum tíma að verulegu leyti sjálfbjarga sjóður, þ.e. mínus þá þau afföll af lánum sem verða vegna útlána- og endurgreiðslureglna sjóðsins og menn hafa áætlað að gætu numið um 22%. Síðan getur komið til viðbótar einhver vaxtamunur vegna eldri lántaka og þeirra lántaka sem í gangi eru á hverjum tíma, en það er í öllu falli hægt að leyfa sér þá bjartsýni að segja að innan 10–15 ára yrði þessi sjóður að minnsta kosti að meira en hálfu leyti sjálfbjarga. Líka vegna þess að ætla má að fjölgun námsmanna sé u.þ.b. að stöðvast eða verði alla vega ekki neitt í líkingu við það sem hún hefur verið undanfarin ár. Það þýðir auðvitað að þeir sem eru þá að greiða inn í sjóðinn eru að hlutfalli miklu, miklu fleiri en þeir sem taka þar lán miðað við það sem nú er.

Þetta segi ég til þess að stappa stálinu í hæstv. fjmrh. að gera enn betur og reyna að láta nú á næstu vikum snöfurmannlega kanna það hver sé hinn raunverulegi framfærslukostnaður námsmanna. Hæstv. fjmrh. getur látið gera þetta sjálfur ef hæstv. menntmrh. hefur ekki döngun í sér til þess. Síðan á að miða fjárveitingar til sjóðsins við þetta.

Ég hvet að síðustu hæstv. fjmrh. til að lesa yfir lög frá 1982 um námslán og námsstyrki, kynna sér anda þeirra laga og þá veit ég að hann kemst að þeirri niðurstöðu að hann er að fremja lögbrot, nema hann sjái Lánasjóðnum fyrir nægilegum fjármunum til þess að uppfylla ákvæði þeirra laga eins og þau hljóða. (Gripið fram í: Í gegnum sérkennslu.) Hún kemur ekki mál við þetta.