14.04.1988
Neðri deild: 76. fundur, 110. löggjafarþing.
Sjá dálk 6477 í B-deild Alþingistíðinda. (4467)

293. mál, áfengislög

Frsm. meiri hl. allshn. (Ólafur G. Einarsson):

Herra forseti. Ég ætla að stilla mig um að svara svigurmælum sem enn er beint til okkar flm. og annarra stuðningsmanna þessa frv., svo sem þeim að þeir sem ekki styddu tillöguna um framlagið í safnasjóð gengju erinda gróðadólganna eða gróðapunganna sem aftur reyndu með öllum hætti að hafa áhrif á veikgeðja þingmenn. Svona málflutningur er auðvitað ekki svara verður, en ég þakka fyrir mig til viðbótar við það sem ég hef áður fengið úr þessari átt.

Ég er ósáttur við þau ummæli hv. þm. Árna Gunnarssonar, sem annars hefur verið málefnalegur í sínum ræðum um þetta mál, þegar hann segir að Alþingi Íslendinga sé nú að berjast fyrir því að auka áfengisneyslu meðan aðrar þjóðir berjist gegn slíku. Svona staðhæfingar eru rangar þótt hann og ýmsir aðrir trúi því að svo muni fara verði bjórinn leyfður. Ég ætla hins vegar að neyslumynstrið muni breytast ef verðstýring verður með skynsamlegum hætti, svo og að áfengt öl verði ekki selt annars staðar en vín og sterkir drykkir er selt nú. Það er heldur ekki ætlunin að haga sölunni með neinum öðrum hætti. Þess vegna er það út í hött þegar menn hafa uppi þann hræðsluáróður að ekki líði langur tími þar til ölið verði selt í öllum matvörubúðum og sjoppum.

Í því sambandi lítum við auðvitað til reynslu annarra þjóða. Svíar hafa þar oft verið nefndir, enda reynsla þeirra af því að fjölga útsölustöðum um 20 000, þegar þeir leyfðu sölu á áfengu öli í matvöruverslunum, hreint afleit. Ég verð í þessu samhengi að endurtaka það, sem ég sagði við fyrri umræðu um reynslu þeirra, vegna þess að því er haldið fram að við stuðningsmenn þessa frv. lesum ekki gögn sem fyrir liggja.

Ég rakti þá í stuttu máli að á árunum 1917–1955 hafi verið bjórbann og áfengisskömmtun í Svíþjóð. Árið 1955 hafi bjór verið seldur í sænsku einkasölunni og skömmtun aflétt. Árið 1965 hafi svo verið leyfð sala á svokölluðu milliöli í matvöruverslunum, en milliöl mun hafa verið 3,6%. Þarna voru engin aldursmörk. Hver sem var gat fengið keypt þetta öl og útsölustöðum fjölgaði úr um það bil 400 í yfir 20 000. Það viðurkenna allir að þetta hafði slæmar afleiðingar svo að ekki sé fastar að orði kveðið.

Árið 1977 var milliölið tekið úr verslununum og þróunin 1977–1987 er jákvæð í Svíþjóð. Bjórneysla hefur aukist, en það hefur dregið stórlega úr neyslu sterkra drykkja og heildarneysla áfengis hefur minnkað. Þetta eru blákaldar staðreyndir og það má ekki snúa út úr þessum staðreyndum frekar.

Ég ætla ekki að ræða þessi atriði frekar heldur fara nokkrum orðum um tillögu þá sem lögð hefur verið fram á þskj. 856 og sem hv. þm. Árni Gunnarsson mælti fyrir í gærkvöld. Ég lýsi eindreginni andstöðu við þessa tillögu og skora á hv. þingdeildarmenn að fella hana. Þau rök sem einkum eru færð fram fyrir þessari tillögu, þ.e. um þjóðaratkvæði, eru að það sé ekki hægt að leggja þá ábyrgð á 63 þingmenn að ráða í svo miklu tilfinninga- og deilumáli fyrir alla þjóðina. Þá er það einnig fært fram að þjóðaratkvæðagreiðsla hafi ævinlega farið fram um meiri háttar breytingar á áfengislöggjöfinni. Það er rétt svo langt sem það nær, en hefur ekkert með bjórbannið að gera, ekki neitt. Ég dreg í því samhengi fram sem vitni við þá fullyrðingu mína sjálft áfengisvarnaráð sem ég ætla að bjórandstæðingar hljóti að telja trúverðugra en mig.

Áfengisvarnaráð birti grein í Morgunblaðinu 8. okt. sl. og þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Banni því, sem nú er í gildi við innflutningi og sölu áfengs öls á Íslandi, var ekki komið á eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um það mál. Þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort afnema skyldi bannlögin fór fram haustið 1933. Þátttaka var mjög lítil, en meiri hluti þeirra sem kusu eða fjórðungur kosningarbærra manna greiddi atkvæði með afnámi bannsins.

Alþingi samþykkti áfengislög rúmu ári síðar. Í umræðum um það frv. kom fram tillaga fjögurra þingmanna, Péturs Ottesens, Garðars Þorsteinssonar, Bjarna Bjarnasonar og Þorbergs Þorleifssonar, um að banna innflutning, sölu og framleiðslu áfengs öls. Rök flm. voru einkum þau að öl yrði drukkið á vinnustöðum og börn ættu greiðari leið að því en öðru áfengi.

Tillagan var samþykkt með miklum atkvæðamun. Það er því Alþingi sem hefur ákveðið þá skipan mála að banna áfengt öl.“

Enn fremur segir, með leyfi forseta, í þessari grein áfengisvarnaráðs:

„Aðeins þrisvar hefur verið gengið til þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi. Árið 1916 voru greidd atkvæði um hvort þegnskylduvinna yrði í lög tekin. Í hin tvö skiptin voru greidd atkvæði um áfengisbann, 1908 um hvort koma skyldi á banni við innflutningi og sölu áfengis og 1933 um hvort afnema skyldi bannið. Aðrar ákvarðanir um áfengismál hefur Alþingi tekið án undangenginnar þjóðaratkvæðagreiðslu.“

Ég minni þó á í þessu sambandi að þjóðaratkvæðagreiðsla hefur farið fram einu sinni að auki, þ.e. um lýðveldisstofnunina 1944.

Síðan segir í þessari grein: „Mikilvægar breytingar hafa verið gerðar á þann veg, svo sem undanþága frá bannlögunum 1922, en hún fól í sér heimild til innflutnings veikra vína, samþykkt nýrra áfengislaga 1954, en þá var rekstur vínveitingahúsa heimilaður og breytingar á áfengislögum 1986 um heimild til fjmrh. til að veita öðrum aðilum en ÁTVR leyfi til að framleiða áfenga drykki. Þjóðaratkvæðagreiðsla hefur því einungis farið fram um grundvallaratriðin, bann eða ekki bann, en aldrei um einstaka þætti áfengislaga.“

Ég er alveg sammála áfengisvarnaráði í þessu efni þegar það í raun og veru segir að þetta sérstaka mál eigi ekki að fara fyrir þjóðaratkvæði. Og alveg er sama skoðun Stórstúku Íslands. Hér er um að ræða breytingu á tilteknum lögum sem Alþingi hefur sett. Alþingi getur ekki vikið sér undan ábyrgðinni á lagasetningu í landinu, hvað þá þegar um er að ræða tiltölulega litla breytingu á núgildandi lögum.

Ég vil svo nefna til viðbótar eitt atriði sem ég á svo sem ekki von á að hafi mikil áhrif á flm. tillögunnar um þjóðaratkvæði. Það er að ég dreg í efa að það standist gagnvart stjórnarskránni að Alþingi framselji þann rétt sinn og skyldu að skipa lögum með tilteknum hætti til einhvers ótiltekins hóps meðal þjóðarinnar, en það er það sem ætlunin er að gera skv. tillögunni. Gildistaka laganna, ef þessi tillaga verður samþykkt, er sem sagt bundin því skilyrði að þau hafi hlotið samþykki meiri hluta þeirra er þátt taka í almennri þjóðaratkvæðagreiðslu tiltekinn dag í ágústmánuði nk.

Ég segist draga í efa að þetta standist, en ég fullyrði ekki neitt. Ég held þó að ef þetta yrði samþykkt sé það algert einsdæmi hér á Alþingi, reyndar meira en held, ég veit það. Það er algert einsdæmi. Allt öðruvísi var farið með þegar lög voru samþykkt um lýðveldisstofnunina og þjóðaratkvæðagreiðsla fór síðan fram, en Alþingi þurfti svo síðar að samþykkja sérstaklega með þingsályktun gildistöku laganna sem það hafði áður samþykkt.

En hvað sem líður gildi þessa gagnvart stjórnarskrá er þessi tillaga í mínum augum hreint fráleit, en í augum bjórandstæðinga getur hún sjálfsagt verið snjöll í von um að samþykkt hennar komi málinu enn einu sinni fyrir kattarnef og á því eru auðvitað verulegar líkur ef tillagan verður samþykkt í þessari hv. deild.

En Alþingi hefur svo sem fyrr orðið það á að samþykkja lög sem ekki standast gagnvart stjórnarskrá og Alþingi hefur framselt vald sem það getur ekki og má ekki framselja öðrum. Það hefur gerst og slík lagasetning hefur verið dæmd ólögmæt. En ein vitleysa helgar ekki aðra, það skulu menn hafa í huga, og þess vegna vara ég hv. þm. alvarlega við að samþykkja þessa tillögu þegar af þessari ástæðu.

En það eru enn fleiri ástæður sem mæla gegn því að mál þetta fari fyrir þjóðaratkvæði. Ég tel að þjóðinni sé allt annað þarfara nú en að standa í því óvægna áróðursstríði sem mundi fara á fullan skrið og standa linnulaust til 27. ágúst nk. ef tillagan yrði samþykkt. Það eru nefnilega orðhákar víðar en á Alþingi. Þar eru menn hins vegar orðnir vanir þeim og svíður ekki svo mjög undan ódrengilegum og ofsafengnum málflutningi eins og þeim sem iðkaður hefur verið varðandi þetta frv. En það er hætt við að víða muni verða róstur með mönnum og jafnvel vinslit þegar allir sem kosningarrétt hafa í landinu verða komnir með atkvæðisrétt um þetta mikla tilfinningamál. Það er nóg fyrir sem sundrar þessu þjóðfélagi þótt þessu máli sé ekki bætt þar við með þeim hætti sem hér er lagt til. Þetta mál á því Alþingi eitt að afgreiða. Ég bið hv. alþm. að hafa þetta líka í huga þegar þeir greiða atkvæði. Ef þeir gera það greiða þeir atkvæði gegn þessari tillögu.

Fari nú samt svo gegn von minni að tillaga þessi verði samþykkt er hér hópur þingmanna reiðubúinn, væntanlega í góðri samvinnu við bjórandstæðinga, að ákveða með löggjöf þegar á þessu þingi að banna allan innflutning, bruggun og sölu á áfengu öli hér á landi, hvort heldur er til sendiráða, ferðamanna, farmanna eða flugáhafna. Ég er viss um að slík löggjöf mundi fá greiða leið gegnum það þing sem nú situr og því yrði raunar ekki slitið fyrr en slík löggjöf hefði verið samþykkt. En eftir það yrði gaman að vera fjmrh. á Íslandi og ég tala nú ekki um dómsmrh. Þá mun ekki vanta viðfangsefnin til að koma í veg fyrir smyglið og þá fær hugmyndaauðgi fjmrh. nýja útrás um enn nýja skatta til viðbótar við þá sem hann lét sér detta í hug að koma mætti á á fundi með rekstrarráðgjöfum í vikunni svo að ég nefni nú dæmi.

Ég segi þetta vegna þess að það hefur ekki farið fram hjá neinum í þessari hv. þingdeild þessa tvo síðustu daga, í gær og fyrradag, hvílíkt áhugamál tillaga um þjóðaratkvæði er þeim sem nú gegna þessum mikilvægu ráðherraembættum.

Herra forseti. Ég tala ekki frekar í þessu máli og lýk þá ræðu minni. Ég mæli gegn öllum þeim brtt. sem hér hafa verið fluttar og alveg sérstaklega þessari tillögu um þjóðaratkvæðið.

Tillaga á þskj. 848 frá Steingrími J. Sigfússyni er að minni hyggju ekki skynsamleg, en ég virði það við flm. að hann er samkvæmur sjálfum sér þegar hann talar fyrir þessari tillögu, þ.e. hann muni ekki leggja stein í götu frv. ef tillaga hans verður samþykkt. Það er meira en hægt er að segja um suma aðra tillöguflytjendur í þessu máli.

Tillaga á þskj. 851 frá hv. þm. Ragnari Arnalds o.fl. er svo sem meinlaus og ég læt hana eiga sig, en von mín er að hv. þingdeild samþykki frv. óbreytt.