Fjárlög 2006.

Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi máls míns fá að nota tækifærið fyrir mína hönd og okkar í Samfylkingunni og óska nýjum hæstv. fjármálaráðherra hjartanlega til hamingju með það að hafa tekið við því ábyrgðarmikla embætti. Við þekkjum Árna Mathiesen af farsælum ferli hans í stjórnmálum og góðu samstarfi í þinginu og væntum góðs af honum í því starfi sem hann á fyrir höndum um leið og við vitum auðvitað að það frumvarp sem hér er lagt fram er ekki nema að forminu til á hans ábyrgð því að það er unnið í tíð annars hæstv. fjármálaráðherra og því kannski að hengja bakara fyrir smið að láta núverandi hæstv. fjármálaráðherra gjalda þess hversu vont plagg þetta frumvarp er. En sem kunnugt var það núverandi hæstv. utanríkisráðherra og fyrrverandi fjármálaráðherra, Geir Haarde, sem hefur haft á höndum fjármálastjórnina um langt árabil og við í stjórnarandstöðunni höfum fylgst með viðvarandi aðhaldsleysi í útgjöldum ríkissjóðs yfir allt það tímabil og gagnrýnt það og varað við ár eftir ár eftir ár.

Í raun og veru erum við ekki að fást við vandann sem er að skapast núna í fjárlögum næsta árs heldur er vandi hæstv. fjármálaráðherra hið uppsafnaða aðhaldsleysi í tíð hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra, Geirs Haarde, en á árunum 1998 og til 2005 jukust raunútgjöld ríkissjóðs á föstu verðlagi um tugi milljarða kr. og raunar yfir 20% á sjö ára tímabili. Það er sá vandi sem hér er við að fást og það er auðvitað ekki hlaupið að því að vinna gegn þeirri útgjaldaaukningu í einu frumvarpi. En við teljum það auðvitað vel til fundið að hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra, Geir Haarde, hafi verið fenginn til þess að taka við utanríkisráðuneytinu og óskum honum alls góðs á þeim vettvangi.

Stundum er sagt að það þurfi sterk bein til að þola góða daga og víst er það þannig að við Íslendingar erum mikið gæfufólk. Hér eru og hafa um áratuga skeið, allt frá síðari heimsstyrjöld, að mestu og í meginatriðum verið lífskjör góð og betri en víðast gerist. Við búum að því að eiga ákaflega öflugt atvinnu- og efnahagslíf, fólkið í landinu er duglegt og fyrirtækin eru útsjónarsöm. En það skapar vanda, þensluvanda, og það er hlutverk ríkisstjórnarinnar og stjórnvalda að takast á við þann vanda. Ég held að það sé þess vegna þannig að eftir þetta langvarandi aðhaldsleysi í ríkisfjármálum blasi stórverkefnin við nýjum fjármálaráðherra. Það má a.m.k. skipta þeim í þrjá þætti. Í fyrsta lagi að horfast í augu við veruleikann, við þau hættumerki sem sjá má í efnahagnum, fjalla um það af varúð, fara fyrir í umræðu um aðgæslu, um sparnað og leiðir til þess að ná hvoru tveggja fram en ekki standa einn og segja mönnum að engin tilefni séu til að hafa áhyggjur þó að allt fjármálalífið, allt atvinnulífið, launþegarnir og efnahagsstofnanirnar hafi áhyggjur vegna þess að þannig eiga menn ekki að tala um opinber fjármál á tímum eins og nú eru.

Við ræddum aðeins í andsvörum áðan, ég og hæstv. fjármálaráðherra, um stöðugleikann. Það er rétt að við náðum stöðugleika með þjóðarsáttarsamningunum í tíð vinstri stjórnarinnar 1981–1991 og höfum notið hans að mestu síðan. En því miður hafa á síðustu mánuðum og missirum verið blikur á lofti í gengisþróun, í verðbólgunni, í þenslu og einkaneyslu o.s.frv. Og það er einfaldlega óábyrgt þegar fjármálaráðherrann yfir Íslandi á slíkum tímum þegar allt samfélagið er að tala um þessi hættumerki að ætla bara að halda áfram að segja: Hér er góðæri, hér verður mjúk lending vegna þess að með því er hæstv. fjármálaráðherra að auka væntingar og í raun og eru með óábyrgum hætti að hella olíu á eld væntinganna, t.d. með því að tala í andsvari áðan um að það sé aldrei að vita nema stóriðjuframkvæmdirnar muni bara halda áfram vegna þess að slík yfirlýsing vekur auðvitað væntingar á markaði og væntingar hjá fólki, er hvetjandi til eyðslu og er hvetjandi til fjárfestinga á tímum þegar það er þvert á móti hlutverk fjármálaráðherrans að tala til fólks með aðvörunarorðum, biðja fólk að gæta að sér, að reisa sér ekki hurðarás um öxl, tala fyrir sparnaði og leita leiða til sparnaðar.

Það er líka mikilvægt að hæstv. fjármálaráðherra vinni að því að orðræðunni í stjórnmálunum um hlutverk ríkisfjármálanna verði breytt. Það er verulegt áhyggjuefni að aftur og aftur við umræður koma hv. þingmenn fram og lýsa því yfir að í ríkisfjármálunum séu þetta svo litlar upphæðir að þær skipti hvort eð er engu máli í hagstjórninni. Virðulegur forseti. Ef það á að verða almennt viðhorf í þingsölum að milljarðurinn til og frá í ríkisútgjöldum skipti ekki máli af því að atvinnulífið sé í svo miklum fjárfestingum, þá getum við alveg eins gefist upp við verkefni okkar fyrir fram. Það skiptir verulegu máli á þenslutímum að við í þessum sal sýnum aðhald, að við veltum hverri krónu og leitum allra leiða til að spara í útgjöldum ríkisins, þó vonandi án þess að skerða þjónustu sem mikilvæg er, en við vitum að mörgum af þeim verkefnum sem við fáumst við er hægt að slá á frest eða vinna með ódýrari hætti. Ég hvet því hæstv. fjármálaráðherra til þess að tala ekki með þessum hætti í umræðunni um ríkisfjármálin vegna þess líka að hættumerkin eru svo mörg.

Við skulum skoða skuldirnar sem hafa verið að þróast í landinu í tíð hæstv. ríkisstjórnar og við skulum hafa í huga að sem betur fer hefur hlutabréfaverð hækkað mjög og matsverðið á fasteignum okkar hefur hækkað mjög og þess vegna hafa eignir okkar í landinu aukist mjög á sama tíma. En skuldir ríkisins hafa frá árslokum 1995 og fram á mitt þetta ár á föstu verðlagi lækkað úr 201 milljarði í 191 eða um 10 milljarða. Á sama tíma hafa skuldir sveitarfélaganna aukist úr 57 milljörðum í 120 eða meira en tvöfaldast, aukist um 63 milljarða. Það er þá þannig að skuldir hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, hafa á tímabilinu aukist um tugi milljarða. Skuldir atvinnulífsins hafa auðvitað slegið öll met því að hér hafa verið miklar fjárfestingar í gangi. Þær hafa farið úr 455 milljörðum í árslok 1995 í 1.825.

Þær skuldir sem mest ástæða er þó til að hafa áhyggjur af eru skuldir heimilanna, 437 milljarðar þegar þessi ríkisstjórn var að taka við eða kannski svona rétt um 4 millj. á hvert heimili í landinu. Þær eru nú 967 milljarðar eða yfir 9 milljónir á hvert heimili í landinu og þegar við búum í verðtryggingarsamfélagi eins og við gerum hér og skuldsetning heimilanna er orðin svo mikil, þá er það mikilvægara en nokkru sinni fyrr að halda aftur af verðbólgunni. Það er þess vegna alveg sérstakt áhyggjuefni að ríkisstjórnin skuli gefast upp við markmið sitt í þessu frumvarpi, gefast upp við að halda verðbólgumarkmiðinu sem Seðlabankanum er sett. Þegar fjármálaráðuneytið áætlar nú beinlínis að þessu markmiði verði ekki náð heldur verði hér umtalsvert meiri verðbólga næstu árin, er óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort í bígerð sé að breyta verðbólgumarkmiði því sem Seðlabankanum hefur verið sett. Er það ætlun ríkisstjórnarinnar að hækka markmiðið um 2,5%, í 3,5% eða 4 til þess að endurspegla stefnu ríkisstjórnarinnar eða er ekki eðlilegt að ætla að ríkisstjórnin láti lög standa til stefnu sinnar á hverjum tíma? Og hvaða áhrif mun það þá, hæstv. fjármálaráðherra, hafa á skuldir heimilanna í landinu ef af þeirri uppgjöf verður?

Annað stórt verkefni hæstv. fjármálaráðherra er að snúa af þeirri braut misskiptingar á tekjum í landinu sem þessi ríkisstjórn hefur farið. Það er kannski önnur mesta ógnin við stöðugleikann í íslensku samfélagi. Við þekkjum það og það er alþjóðleg þróun sem við getum kannski ekki nema að takmörkuðu leyti unnið gegn að tekjuskipting er að verða ójafnari. Munur á tekjum manna, hinna hæstu og hinna lægstu vex ár frá ári, ekki bara á Íslandi heldur trúlega um allan hinn vestræna heim. En það sem við getum gert í þessum sal er að sporna gegn þeirri þróun eða a.m.k. tryggja að aðgerðir ríkisins séu ekki til að auka enn á misskiptinguna í samfélaginu, breikka enn bilið á milli þjóðfélagshópanna og valda þannig gliðnun í okkar ágæta samfélagi.

Það hefur verið mikil gæfa íslenskri þjóð að við höfum verið ein þjóð í einu landi og við verðum að gæta þess við ákvarðanir í skattamálum að við búum ekki til tvær þjóðir vitandi vits og með eigin hendi og handauppréttingu. Það er þannig að í tíð þessarar ríkisstjórnar horfum við upp á það að milljónkrónamaðurinn er að fá heilum mánaðarlaunum minna í skattgreiðslur en hann áður fékk. Fyrst var tekjuskatturinn lækkaður um 4% og á þessu kjörtímabili verður hann lækkaður aftur um önnur 4% og auk þess var sérstaki tekjuskatturinn tekinn af um 5%, alls 13%. Þá erum við ekki að líta til annarra skatta sem ívilnað hefur og kemur hátekjufólki til góða. Á sama tíma hefur ellilífeyrisþeginn með 110 þús. kr. farið úr því að borga 2–3% af tekjum sínum í skatt í það að borga 14% eða heilum mánaðarlaunum meira. Þetta er algerlega óviðunandi. Hæstv. fjármálaráðherra, það ógnar stöðugleikanum ef haldið er áfram á þessari braut því að láglaunafólk í landinu mun ekki til lengdar láta bjóða sér að það þurfi ávallt að borga reikninginn fyrir stöðugleikann og að þegar stöðugleikinn er farinn eins og nú er skuli það bótalaust halda áfram að taka á sig byrðarnar. Þess vegna var það rangt í andsvari hæstv. fjármálaráðherra áðan að ég með ábendingu minni um þróun persónuafsláttar eins og í næstu fjárlögum hefði verið að leggja til aukin útgjöld eða minni tekjur ríkissjóðs. Það er alls ekki rétt og það er óleyfileg ályktun, hæstv. fjármálaráðherra, því eins og hæstv. ráðherra veit þá er verið að lækka skatta. Það sem deilt er um er með hvaða hætti það skuli gert.

Það hefur legið fyrir og þarf engum að koma á óvart að í síðustu kosningabaráttu sagði Samfylkingin það skýrt að loforð ríkisstjórnarflokkanna um skattalækkanir væru of mikil. Þar væri of langt gengið í að skerða tekjur ríkissjóðs og þar af leiðandi yrði aðhald í ríkisfjármálum óviðunandi ef þær næðu fram að ganga. Við síðustu umræðu um fjárlög lögðum við líka fram valkost í skattalækkunarmálum. Tillaga okkar var sú að matarskatturinn yrði lækkaður um helming í stað þess að lækka tekjuskattsprósentuna um 1% og hvað kemur á daginn? Það kemur á daginn að verðbólgan verður meiri á árinu í ár en ætlunin var vegna þess að tekjuskattslækkunin og ýmislegt annað leiðir til of mikillar einkaneyslu og meiri en áætlað var og verðbólgan er meiri en áætlað var. En lækkun á matarskattinum hefði lækkað verðlagið í landinu um 0,6% og tryggt það að verðbólguspá ráðuneytisins hefði staðist. Þannig voru þær tillögur okkar í skattamálum á síðasta ári miklum mun ábyrgari en tillögur ríkisstjórnarinnar enda fyrir þeim verulegur þingmeirihluti og því miður aðeins Framsóknarflokkurinn sem stóð í veginum fyrir því að vilji allra annarra flokka um að fara þessa leið yrði að veruleika, hygg ég.

Þriðja verkefni nýs fjármálaráðherra er augljóslega að stórbæta gerð fjárlaganna. Það hefur því miður verið lenska í samfélagi okkar að í upphafi þings er fjárlagafrumvarpið notað sem einhvers konar áróðurstæki. Haldnir eru blaðamannafundir með hagstæðum glærusýningum og tölfræði í fínum sölum úti í bæ og þess gætt að stjórnarandstaðan fái ekki frumvarpið nema bara nokkrum tímum áður þannig að örugglega öll tölfræðin upp úr frumvarpinu sé tölfræði ríkisstjórnarinnar. Þetta eru kölluð sólskinsfrumvörp og mesti afgangur Íslandssögunnar og ég veit ekki hvað og hvað. En reynslan er sú, með ánægjulegri undantekningu þó í ár vegna hinnar miklu þenslu, að þessi áform ganga engan veginn eftir og þó að afgangurinn verði ánægjulegur í ár ganga áætlanirnar samt ekki eftir. Útgjöldin aukast meira en ætlað var. Fjárlagafrumvarpið er aðeins hluti af sannleikanum því að fjárlagafrumvarpið á eftir að taka útgjaldaauka í þinginu, það á eftir að taka fjáraukalögum, jafnvel fleiri en einum fjáraukalögum, og síðan verða einhverjar allt aðrar tölur í ríkisreikningi.

Skoðum forsendurnar í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið í ár. Þar var spáð einkaneyslu upp á 5%. Raunin varð 9,5% eða nær tvöfalt meiri aukning einkaneyslunnar. Samneyslunni var spáð aukningu um 2%. Nú er henni spáð 2,4%, 20% meiri aukning. Fjárfestingunum var spáð 18%, þar verður um 28,5% aukning. Og þegar við skoðum þjóðarútgjöldin alls eru þau ekki að aukast um 7,5%, hæstv. fjármálaráðherra. Þau eru að aukast um 12,8%.

Væntingar um auknar útflutningstekjur voru 4% en þær aukast aðeins um 1,4%. Áætlun um aukningu á innflutningi vöru og þjónustu hljóðaði upp á 10,5%. Hún varð nærri 20%, 18,2% eða tvöfalt meiri, aukningin á innflutningi. Þetta er áhyggjuefni og á að vera áhyggjuefni að væntingar um útflutningstekjur verði minni en innflutningseyðsla verði meiri.

Verg landsframleiðsla gekk nokkurn veginn eftir, 6% í stað þeirra 5% sem áætlað var. En sá viðskiptahalli sem spáð var, 11%, og þótti flestum nóg um, reynist 13,3% og hlýtur að vera met frá stríðslokum.

Spár um breytingar á kaupgjaldi reyndust flestar nálægt áætlunum. Kauphækkun á mann er 7,6% í stað áætlunar upp á 6,7%, hygg ég. Launaþróunin varð 6,3% í stað 5,2% og kaupmáttaraukningin ánægjulega 0,45% hærri en ætlað var, 3,7% í stað 3,25%. En gengisvísitölunni var spáð 125 og raunin er 112,8. Það hversu langt frá veruleikanum forsendur fjárlaga yfirstandandi árs hafa verið sýnir glögglega að hér þarf að vanda miklu betur til verks. Það er verulegt áhyggjuefni að forsendur þessa fjárlagafrumvarps eru að hér sé minna aðhalds þörf en var á árunum 1999 og 2000 og ég tel, virðulegur forseti, að það sé stórhættulegt vanmat og gæti haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir skuldir heimilanna í landinu.