Norræna ráðherranefndin 2009.
Frú forseti. Ég mæli fyrir skýrslu samstarfsráðherra Norðurlanda um störf Norrænu ráðherranefndarinnar árið 2009 en það ár fór Ísland með formennsku fyrir ráðherranefndinni. Formennskuáætlun Íslendinga var kynnt á þingi Norðurlandaráðs í lok október 2008 og yfirskrift hennar var „Norrænn áttaviti“. Þar var kveðið á um 30 verkefni og viðburði sem Íslendingar ætluðu að eiga frumkvæði að auk jafnmargra annarra sem einnig var talið mikilvægt að kæmust til framkvæmda. Þessi verkefni og viðburðir spanna öll svið samstarfsins. Þrátt fyrir efnahagshrun tókst að halda óbreyttri stefnu og gera nánast allt sem til stóð. Í fjárhagsáætlun Norrænu ráðherranefndarinnar voru 8 milljónir danskra króna til ráðstöfunar til að framkvæma fyrirætlanir Íslendinga tengdar formennskunni að því tilskildu að jafnhátt framlag bærist annars staðar frá.
Skýrslan liggur hér frammi og þar er farið í nokkuð ítarlegu máli yfir hið norræna samstarf, bæði það sem varðar vettvang samstarfsráðherra en líka það sem tengist öðrum norrænum ráðherranefndum og farið yfir helstu verkefni. Ég ætla ekki að tæpa hér á öllu, ég mun eingöngu fara yfir helstu þætti á þessu formennskuári sem við Íslendingar áttum frumkvæði að eða lögðum ríka áherslu á en vísa að öðru leyti til skýrslunnar sem er efnismikil og mjög fróðleg.
Í fyrsta lagi langar mig að nefna það að meðal áherslumála Íslendinga á formennskuárinu var að kannaðir yrðu möguleikar ráðherranefndarinnar á samstarfi við hagsmunaaðila í austurfylkjum Kanada um nýsköpun og rannsóknir, sérstaklega á áhrifum loftslagsbreytinga á lífríki hafsins og undirbúa gerð svokallaðs vákorts yfir Norður-Atlantshafið. Þetta er í takt við málflutning Íslendinga í ráðherranefndinni en þar höfum við lengi talað fyrir því að ráðherranefndin líti til vesturs og taki upp samstarf við hagsmunaaðila á Norður-Atlantshafssvæðinu án þess að sá málflutningur hafi lengi fengið nægan hljómgrunn. Nú má sjá merki um breytingar á viðhorfum samstarfslandanna í þessum efnum en í lok formennskuársins fór sendinefnd skipuð fulltrúum ráðherranefndarinnar, Íslands og Danmerkur, til fundar við kanadíska ráðherra og háttsetta embættismenn í Ottawa til að kanna samstarfsmöguleika. Áhugi Kanadamanna á samstarfi á þessum framangreindu sviðum er ljós og Danir, sem nú fara með formennsku í ráðherranefndinni, munu áfram vinna að framgangi þessa máls. Er ætlunin að Norræna Atlantsnefndin, NORA, og norræna nýsköpunarmiðstöðin NICe gegni miklu hlutverki í því fyrirhugaða samstarfi.
Annað atriði sem mig langar að nefna sérstaklega er að vegna efnahagsörðugleikanna í kjölfar bankahrunsins og falls íslensku krónunnar ákváðu norrænu samstarfs- og menntamálaráðherrarnir að styrkja íslenska námsmenn á Norðurlöndum. Um var að ræða framfærslu og ferðastyrki til ungs fólks í iðn- og starfsnámi og háskólanámi. Alþjóðaskrifstofa háskólastigsins og Fræðslusetrið Iðan önnuðust umsýslu og afgreiðslu umsókna en ríflega 100 milljónum íslenskra króna var á árinu úthlutað til rúmlega 300 námsmanna. Fyrir liggur að sama upphæð verður til ráðstöfunar 2010 og um þessar mundir er auglýsing á heimasíðu menntamálaráðuneytis þar sem þessir styrkir eru auglýstir lausir til umsóknar þessa dagana. Ég veit að þessir styrkir hafa hjálpað mörgum námsmönnum sem hafa til að mynda verið í tíu mánaða námi og þar af leiðandi átt litla möguleika á sumarstarfi hér heima í venjulegu árferði og hvað þá nú. Ég veit því að þetta hefur hjálpað mörgum til þess að geta haldið áfram námi sínu á Norðurlöndum sem er gríðarlega mikilvægt, bæði fyrir íslenska námsmenn almennt en líka fyrir hið norræna samstarf.
Þá var árið 2009 jafnframt ákveðið að verja rúmlega 17 millj. kr. og jafnhárri upphæð á yfirstandandi ári til að veita upplýsingar hér á landi um þá fjölbreyttu styrkjamöguleika sem völ er á á vettvangi Norrænu ráðherranefndarinnar. Sérstökum starfsmanni með aðstöðu hjá Impru var falið að sinna verkefninu.
Eitt af stærri formennskuverkefnum Íslands var á sviði jafnréttismála en það er rannsókn á fyrirkomulagi og gildi fæðingar- og foreldraorlofs. Rannsóknarverkefnið var kynnt á ráðstefnu sem haldin var í Reykjavík í október undir heitinu „Umönnunarstefna, börn og jafnrétti á Norðurlöndum“. Rannsókninni lýkur á þessu ári og verða niðurstöðurnar kynntar.
Meðal annarra formennskuverkefna um jafnréttismál var verkefni um jafnréttisfræðslu í skólum. Haldin var ráðstefna í Reykjavík þar sem m.a. var greint frá nýjum áherslum í nýjum námskrám í jafnréttisfræðslu, kynnt hin svokölluðu sólskinsverkefni úr skólum og stefnumótun í öðrum norrænum löndum. Þar var Hjallastefnan m.a. kynnt, hún átti 20 ára afmæli á árinu.
Frá árinu 2007 hefur norrænt samstarf í vaxandi mæli tekið mið af hnattvæðingaráætlun norrænu forsætisráðherranna sem þeir sammæltust um á sumarfundi sínum það ár. Stærsta einstaka verkefnið í þeirri áætlun er samnorræn rannsókna- og nýsköpunaráætlun á sviði umhverfis-, loftslags- og orkumála. Áætlunin er langstærsta samnorræna átakið á þessu sviði en á fimm ára tímabili mun 400 milljónum danskra króna verða varið til hennar. Norræna nýsköpunarmiðstöðin, Norræna rannsóknarráðið og Norrænar orkurannsóknir munu í sameiningu sjá um framkvæmd áætlunarinnar en henni var formlega hleypt af stokkunum á hnattvæðingarþingi forsætisráðherra Norðurlanda sem haldið var hér á landi í Bláa lóninu í lok febrúar. Rannís og Nýsköpunarmiðstöð Íslands kynntu áætlunina fyrir íslensku vísindafólki á opnum fundi sem haldinn var í janúar á þessu ári en í henni eru fólgin mikil tækifæri fyrir þá sem fást við rannsóknir á þessum sviðum.
Vinnumál og atvinnumál eru eitt af stóru viðfangsefnunum í norrænu samstarfi og Íslendingar áttu frumkvæði að nokkrum verkefnum á því sviði á árinu. Haldin var ráðstefna um áhrif atvinnuþátttöku eldra fólks á heilsu og lífsgæði en bæði fyrirtæki og samfélagið allt geta haft margvíslegan hag af því að þessi hópur sé virkur þátttakandi í atvinnulífinu. Enn fremur var haldin ráðstefna sem bar yfirskriftina „Vinnumarkaður fyrir alla“, en viðfangsefni hennar var að benda á nýjar leiðir til að virkja þá sem af einhverjum ástæðum eru utan vinnumarkaðar.
Á vettvangi norrænu fjármálaráðherranna var unnið að mörgum verkefnum á árinu en það sem vekur kannski mesta eftirtekt þeirra á meðal sneri að gerð upplýsingaskiptasamninga við lágskattaríki en fyrir hönd Íslands voru undirritaðir tíu tvíhliða upplýsingaskiptasamningar við lágskattaríki á árinu og heildarfjöldi undirritaðra samninga var 13.
Norrænt samstarf um sjávarútveg, landbúnað, matvæli og skógrækt er umfangsmikið en þessi málefni eru til umfjöllunar í einni ráðherranefnd. Bæði sjávarútvegs-, landbúnaðar- og umhverfisráðherra komu að starfi nefndarinnar á norrænum vettvangi, en meðal verkefna sem Íslendingar beittu sér fyrir á árinu voru tvær alþjóðlegar ráðstefnur sem haldnar voru í Reykjavík. Fjallaði önnur um nýsköpun í sjávarútvegi en hin um hagræna þætti í auðlindanýtingu og komu þátttakendur frá Norðurlöndum, Kanada, Bandaríkjunum, Ástralíu og Evrópu auk alþjóðastofnana.
Margt fleira mætti tína til en ég ætla kannski ekki að telja upp öll verkefnin sem tíunduð eru í skýrslunni. Tvennt langar mig þó að nefna sem var fyrst og fremst undirbúið á árinu 2009 en kemur til framkvæmda á árinu 2010. Það er annars vegar átak til að efla norrænan málskilning en Danir, sem fara nú með formennsku, hafa tekið við því verkefni og á vegum þeirra var haldin ráðstefna um norrænan málskilning í aprílmánuði.
Einnig langar mig að nefna norræna samanburðarrannsókn sem fór af stað á formennskuári okkar um hagi og viðhorf æskufólks á Norðurlöndunum en niðurstöður hennar verða kynntar hér á landi í ár. Reyndar segir í skýrslunni að þær verði kynntar á ráðstefnu í maí en líklega verður hún á haustmánuðum. En þetta er athyglisverð rannsókn sem fjallar bæði um félagslega þætti og framtíðarsýn norræna ungmenna og verður áhugavert að sjá hvaða niðurstöður koma fram þar.
Ég vil að lokum geta þess að Ísland lagði á það sérstaka áherslu á þessu formennskuári að efla samráð Norrænu ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs á sem flestum sviðum, sérstaklega að því sem varðar undirbúning fjárhagsáætlunar og fjárlaga fyrir norrænt samstarf. Ráðherranefndin leitaðist eftir föngum við að koma til móts við óskir ráðsins um forgangsröðun fjárveitinga, þar sem kannski bar ekki svo mikið á milli heldur, og var fjárhagsáætlun ársins 2010 samþykkt á þingi Norðurlandaráðs á haustmánuðum í góðri sátt. Ég vona að það vinnulag muni halda áfram að framkvæmdarvald og löggjafarvald eða þingið nái góðu samstarfi um þessi málefni.
Síðast langar mig að segja að ég tel að þessi mál mættu að mörgu leyti vera sýnilegri. Þau eru vel sýnileg þeim sem þekkja til málaflokkanna en af minni stuttu reynslu í þessu embætti held ég að þetta samstarf skipti okkur Íslendinga alveg feikilega miklu máli. Þetta eru nágrannaþjóðir okkar með það þjóðskipulag sem við lítum mest til. Það skiptir miklu að efla þetta samstarf og gefa ekkert eftir í því þó að illa ári í efnahagslífi. Við förum með formennsku í Norðurlandaráðsþinginu og það verður haldið hér á landi og ég held að það skipti miklu máli að við þingmenn stuðlum líka að því að þetta samstarf sé bæði sýnilegt og til umræðu, bæði á þessum vettvangi og annars staðar.
