skipun stjórnlagaráðs.

Virðulegi forseti. Ég ætla að hefja ræðu mína á tilvitnun í mann sem ég hef miklar mætur á en hann skrifaði grein í Fréttablaðið á dögunum. Þar segir, með leyfi forseta:

„Samkvæmt lögum um stjórnlagaþing skal Hæstiréttur skera úr um gildi kosninga fulltrúa á þingið. Þetta gerði Hæstiréttur með ákvörðun 25. janúar 2011 og lýsti kosningu til stjórnlagaþings 27. nóvember 2010 ógilda.

Ákvörðun Hæstaréttur verður ekki hnekkt og með lagasetningu sinni fól Alþingi æðsta handhafa dómsvaldsins endanlegt úrskurðarvald. Ákvörðun Hæstaréttar er því í reynd hæstaréttardómur eða a.m.k. ígildi slíks dóms.

Nú liggur fyrir þingsályktun um að skipa 25 manna stjórnlagaráð og binda skipun þeirra og varamanna við þá sem hlutu kosningu til stjórnlagaþings eða með öðrum orðum binda kjörið við hóp manna sem hlutu ógilda kosningu og eru því umboðslausir.

Með þessu er Alþingi í reynd að fella ákvörðun Hæstaréttar úr gildi og ganga inn á svið dómsvaldsins. Jafnframt virðir Alþingi ekki þrískiptingu ríkisvaldsins og brýtur þannig gegn stjórnarskránni eða að minnsta kosti sniðgengur hana. Um leið ómerkir þingið eigin ákvörðun um að fela Hæstarétti endanlegt ákvörðunarvald.

Ekki bætir úr þótt einhverjar málamyndabreytingar séu gerðar á hlutverki stjórnlagaráðs frá því sem ákveðið var um stjórnlagaþing.

Það má svo sem segja að þetta sé í samræmi við það sem nú tíðkast í umgengni við lög og reglur, jafnt í stjórnmálum sem atvinnulífi. En gott væri að þeir sem hyggjast taka sæti í stjórnlagaráði hugleiddu stöðu sína og þá jafnframt hvort þetta sé gæfuleg byrjun á því að setja nýja stjórnarskrá.“

Ég hefði líklega ekki getað orðað þessa hugsun betur en minn gamli prófessor Sigurður Líndal gerði í þessari grein sem hann skrifaði í Fréttablaðið þann 17. mars 2011. Í henni kemst lagaprófessorinn að því að með tillögunni, af hálfu þeirra sem hana flytja, sé gerð tilraun til að hafa niðurstöðu æðsta dómstóls um ógildingu kosningar til stjórnlagaþings að engu. Það er niðurstaða lagaprófessorsins. Ég get ekki tekið þátt í að styðja slíkan tillöguflutning og ég tek undir allt sem fram kemur í þessari ágætu grein Sigurðar Líndals.

Í umræðu um tillöguna sem hér er til umfjöllunar um að skipa stjórnlagaráð á grunni eða eftir atvikum rústum stjórnlagaþingsins sem stefnt var að að koma á fót er því haldið fram að við sem erum á móti tillögunni séum það vegna þess að við vorum á móti hugmyndinni um stjórnlagaþing. Ég lít þannig á að þessi tiltekna tillaga snúist ekki um stjórnlagaþing eins og það var lagt upp í upphafi og hún er í engu samræmi við þær hugmyndir sem komu frá þeim sem fyrstir settu slíka tillögu fram. Ætli það hafi ekki verið Ólafur heitinn Jóhannesson, prófessor og fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins, sem það gerði en í lifandi lífi okkar flestra var það fyrrverandi hæstv. ráðherra og fyrrverandi formaður stjórnarskrárnefndar Jón Kristjánsson sem bar þá tillögu upp á flokksráðsfundi eða landsþingi Framsóknarflokksins. Sá ágæti maður kom fyrir allsherjarnefnd og lýsti þeirri skoðun sinni að honum hugnaðist ekki sú tillaga sem hér er til umfjöllunar þrátt fyrir að vera einlægur stuðningsmaður hugmyndarinnar um stjórnlagaþing. Sú afstaða byggði á því hvernig að málinu er staðið, forsögu þess og hvernig menn ganga fram gagnvart niðurstöðu Hæstaréttar.

Jón Kristjánsson lýsti því á fundum nefndarinnar að yrði tillagan samþykkt þyrftu þeir sem að samþykktinni stæðu og stýrðu málum að vanda sig gífurlega vel við að útskýra fyrir þeim alþjóðastofnunum sem við erum í sambandi við hvernig í ósköpunum menn gátu komist að þessari niðurstöðu. Ég er ekki flokksbróðir Jóns Kristjánssonar og hef aldrei verið en ég tek undir þessi sjónarmið hans.

Eins og áður segir snýst þessi tillaga sem slík ekki um stjórnlagaþing sem stofnun. Ég var á móti þeirri hugmynd að hér yrði komið á stjórnlagaþingi. Ég var þeirrar skoðunar að við hefðum stjórnlagaþing sem er Alþingi Íslendinga sem samkvæmt stjórnlögum okkar fer með valdið til að gera breytingar á stjórnarskrá. Ég taldi að óráð væri að stofna til stjórnlagaþings við hliðina á öðru stjórnlagaþingi sem fyrir væri. En gott og vel. Nú snýr afstaða mín til þessa máls efnislega að því að ég tel að tillagan sé ekki skynsamleg og engan veginn boðleg í ljósi þess sem á undan hefur gengið, þ.e. í ljósi niðurstöðu Hæstaréttar.

Ég tel ófært að Alþingi Íslendinga ákveði, með þeim hætti sem hér er lagt til, að hafa niðurstöður æðsta dómstóls þjóðarinnar að engu, hvort sem sú niðurstaða kallast dómur, úrskurður, ákvörðun eða hvað sem er. Þetta er endanleg niðurstaða sem ekki verður áfrýjað. Fyrir allsherjarnefnd komu lagaprófessorar sem lýstu því að niðurstaðan jafngilti dómi dómstólsins vegna þess að henni yrði ekki áfrýjað og hún hefði algerlega sömu réttaráhrif og dómar. Sigurður Líndal talaði um dóm eða ígildi dóms. Það breytir engu um að niðurstaðan er endanleg en með þessari tillögu gera nokkrir hv. þingmenn tilraun til að hafa niðurstöðu dómstólsins að engu. Það hefur auðvitað verið staðfest í umræðunni um málið á fyrri stigum. Þessu sjónarmiði höfum við haldið fram sem erum andstæðingar málsins gegn andmælum flutningsmanna tillögunnar og sumra þeirra hv. þingmanna sem hyggjast styðja frumvarpið. Ég vil vekja athygli á því að í 1. umr. í andsvari við mig sagði einn flutningsmanna, hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, um akkúrat þetta atriði, með leyfi forseta:

„Mér finnst algjörlega undarlegt að þingmenn ætli á átta vikum fyrst að láta forsetann koma í veg fyrir lagafrumvarp sem samþykkt var með auknum meiri hluta á þingi og síðan láta Hæstarétt með, hvað á ég að segja, smámunasemi eyðileggja þá merku tilraun sem hér er verið að gera til að fá fólk sem fólkið í landinu treystir til að gera drög að nýrri stjórnarskrá.“

Þetta er auðvitað kjarni málsins og það sem býr að baki tillögunni. Þeir sem að henni standa ætla ekki að sætta sig við að Hæstiréttur komist að annarri niðurstöðu en þeim er þóknanleg. Þess vegna er tillagan lögð fram. Hún er lögð fram til að hafa niðurstöðu Hæstaréttar að engu eins og minn gamli prófessor Sigurður Líndal fjallaði um í grein sinni þann 17. mars síðastliðinn. Þarna kom staðfestingin á því á hverju þessi tillaga byggir.

Ég verð að segja að það hlýtur að vera umhugsunarvert fyrir þá 25 einstaklinga sem tillagan gerir ráð fyrir að taki sæti í stjórnlagaráði hvort þeir vilji taka sæti í ráðinu yfir höfuð verði tillagan samþykkt og til þess stofnað í ljósi þess sem á undan hefur gengið. Það mundi ég aldrei gera. Ég mundi aldrei taka sæti í slíku ráði þegar forsaga málsins hefur verið með þessum hætti. Í umfjöllun nefndarinnar benti Sigurður Líndal réttilega á að sú stjórnarskrársniðganga sem ég vék að áðan og hann lýsir í grein sinni er auðvitað ekki gott veganesti þegar hafin er vinna við endurskoðun á stjórnarskrá. Það getur varla verið.

Ég tók mig til og kynnti mér stefnumál nokkurra frambjóðenda til stjórnlagaþings og áhersluatriði sem þeir lögðu fram í aðdraganda kosninga. Afar margir af þeim sem náðu kjöri og ekki síður aðrir frambjóðendur sem ekki náðu kjöri lögðu gríðarlega áherslu á að styrkja handhafa ríkisvaldsins, þ.e. framkvæmdarvald, löggjafarvald og dómsvald gagnvart hvert öðru og gera hvert og eitt sjálfstæðara. Það var sérstaklega talað um það af hálfu sumra frambjóðenda að styrkja dómsvaldið gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég get nefnt t.d. dæmi af handahófi að prófessor Þorvaldur Gylfason sem náði kjöri á stjórnlagaþing áður en kosningin var ógilt lagði á þetta mikla áherslu og sömuleiðis Silja Bára Ómarsdóttir. En nú kemur fram tillaga sem beinlínis gengur út á það sem staðfest hefur verið í umræðunni, að þingið taki völdin af dómsvaldinu og geri lítið úr niðurstöðum þess. Þá hlýtur maður að velta fyrir sér: Telja þessir ágætu frambjóðendur sem hlutskarpastir voru í kosningunni að boðlegt sé að taka sæti í ráðinu og þetta sé gæfulegt veganesti til að sinna verkefninu sem þeim er ætlað?

Mér finnst tímaeyðsla að ræða í löngu máli og rífast um það hvort niðurstaða Hæstaréttar sé höfð að engu með tillögunni. Það blasir auðvitað við öllum sem um málið hafa fjallað. Það blasir við hæstv. innanríkisráðherra sem er æðsti yfirmaður dómsmála á Íslandi. Hann hefur sagt: Við verðum að hlíta niðurstöðu Hæstaréttar í öllum málum, sama hvað okkur finnst um hana. Á þeim forsendum treystir hann sér ekki, þrátt fyrir að vera ráðherra í ríkisstjórn og samflokksmaður hv. þingmanns sem situr hér fyrir aftan mig og flytur tillöguna, til að styðja tillöguna og það er auðvitað kjarni málsins. Þingið getur ekki gengið fram með þessum hætti gagnvart dómsvaldinu. Geri þingið það er auðvitað verið að skapa fordæmi sem ég tel að sé mjög óæskilegt. Hvernig í ósköpunum geta þeir þingmenn sem tala fyrir tillögunni ætlast til þess að annað fólk, almenningur í landinu, hlíti niðurstöðu Hæstaréttar í öðrum málum ef þeir ætla ekki að gera það sjálfir?

Það er ótrúleg skammsýni að fara fram með tillögu eins og þessa þegar menn skoða hana í heildarsamhengi hlutanna. Þetta er ekki bara niðurstaða mín. Þetta er niðurstaða þeirra sem fjölluðu um málið í allsherjarnefnd, fjölluðu efnislega um málið. Ég hef áður vikið að prófessor Sigurði Líndal sem sagt hefur sína skoðun. Annar prófessor, Róbert Spanó, forseti lagadeildar Háskóla Íslands, tók efnislega undir þessi sjónarmið með öðrum orðum. Það gerði Ragnhildur Helgadóttir, prófessor í stjórnskipunarrétti við Háskólann í Reykjavík, líka og fleiri. Í umfjöllun nefndarinnar var það þannig að eftir því sem fleiri gestir mættu á fundi nefndarinnar og falleinkunnirnar yfir tillögunni urðu fleiri voru gestakomur stöðvaðar. Við fulltrúar minni hlutans óskuðum eftir því að á fund nefndarinnar kæmu prófessor Eiríkur Tómasson og Björg Thorarensen, prófessor í stjórnskipunarrétti við Háskóla Íslands, til að segja álit sitt á tillögunni. Það gerðum við auðvitað ekki að ástæðulausu. Björg Thorarensen er eins og áður segir prófessor í stjórnskipunarrétti við háskólann og sat líka í stjórnlaganefndinni sem starfaði í aðdraganda stjórnlagaþingsins sem síðan aldrei varð. Því miður var meiri hluti nefndarinnar í svo miklum spreng með að afgreiða málið að hún hafði ekki biðlund til að hlýða á sjónarmið lagaprófessorsins og það sama gilti um Eirík Tómasson sem þó hafði áður komið á fundi nefndarinnar í kjölfar niðurstöðu Hæstaréttar til að lýsa því að sú leið sem hér er valin til að bregðast við niðurstöðu réttarins væri sú versta sem í boði væri.

Ég var nefndarformaður á Alþingi í nokkur ár. Ég held að ég hafi verið formaður menntamálanefndar í fjögur ár og fjallað þar um ýmis umfangsmikil og viðamikil lagafrumvörp. Sú hefð var viðhöfð í þingstörfunum að þegar stjórnarandstaða óskaði eftir því að gestir kæmu á fundi nefndar til að fjalla efnislega um mál sem þar voru til umfjöllunar, var fallist á þær óskir umyrðalaust. Í nefndum mínum sátu ýmsir hv. þingmenn sem höfðu meira hugmyndaflug en við hv. þm. Birgir Ármannsson höfðum í tengslum við málið en við óskuðum eftir því að tveir prófessorar í stjórnskipunarrétti við Háskóla Íslands kæmu fyrir nefndina til að fjalla um hvernig ætti að standa að stjórnarskrárbreytingum en ekki einhverjir aðilar úti í bæ sem höfðu ekkert um málið að segja. Við þeim sjónarmiðum var ekki hægt að verða. Reynt var að gera það innan mjög skamms tíma, það má hv. þm. Róbert Marshall eiga að hann reyndi það í þá viku sem málið var til meðferðar innan nefndarinnar. En biðlundin var ekki meiri en svo að okkur tókst ekki að fá þessa ágætu lagaprófessora til fundar við nefndina til að fjalla um þau mikilvægu atriði sem endurskoðun stjórnarskrárinnar er.

Það er auðvitað fjölmargt fleira sem ástæða er til að fjalla um hér og maður hefði svo sem viljað fá sjónarmið fleiri aðila sem þekkingu og reynslu hafa af stjórnarskrármálum um þessa tillögu í umfjöllun nefndarinnar en því miður tókst það ekki. Ég hef í sjálfu sér skilning á því að þeir sem mæltu fyrir tillögunni hafi ekki kært sig um frekari gestakomur vegna þess að móttökurnar við tillögunni voru ekki jákvæðar. En hv. þingmenn hljóta, og ég bind enn vonir við það, að átta sig á því í hvað tillögunni felst eins og ég var að reyna að lýsa, þ.e. að farið verður á svig við niðurstöðu æðsta dómstólsins í mikilvægum málum.

Ég er hlynntur því og ég er þeirrar skoðunar að endurskoða þurfi stjórnarskrána. Það vantar ekkert upp á það. Ég hef farið yfir það margoft úr þessum ræðustól að það skuli gert. En það skulum við gera í sátt við þjóðina og í sátt hvert við annað, við sem sitjum í þeim stjórnmálaflokkum sem hér eru. Við sjálfstæðismenn höfum talað fyrir því að allir flokkar á þingi taki stjórnarskrána til endurskoðunar og byggi á niðurstöðum þjóðfundar, byggi á skýrslu stjórnlaganefndar og þeirri vinnu sem stjórnarskrárnefnd Jóns Kristjánssonar vann á árunum 2005–2007. Ég held að við getum náð árangri og af hverju segi ég það? Vegna þess að formaður nefndarinnar upplýsti það í umfjöllun fyrir allsherjarnefnd að býsna lítið hefði staðið út af borðinu þegar nefndin lauk störfum, nefnilega bara 26. gr. stjórnarskrárinnar um synjunarvald forsetans. Það hefði verið eitraða eplið sem kom í veg fyrir að menn næðu niðurstöðu, ekki auðlindaákvæði eða eitthvað annað heldur 26. gr. Og ég held, virðulegi forseti, að atburðir síðustu missira hafi leitt til þess að þeir sem voru helst (Forseti hringir.) á móti breytingum á 26. gr., þ.e. Samfylkingin, hafi jafnvel skipt um skoðun.