skipun stjórnlagaráðs.

Frú forseti. Ég er fylgjandi þeirri tillögu sem við ræðum hér. Ég tel skynsamlegt að skipa þá sem kosnir voru til stjórnlagaþings, sem síðan hefur verið dæmd eða ákvörðuð ógild kosning, í stjórnlagaráð. Í ljósi þeirra orða sem hafa fallið um þá sem eru eins og ég fylgjandi þessari tillögu liggur við að maður þurfi að nota þær 20 mínútur sem manni eru úthlutaðar hér til að bera af sér sakir. Það liggur fyrir að maður er nánast sakaður um að vera ekki meðvitaður um þrískiptingu ríkisvaldsins fyrir utan það að hafa ekki lesið helstu skýrslur um þetta efni og líka álit ýmissa stjórnskipunarfræðinga á þessari tillögu og svoleiðis.

Ég sé mig tilknúinn strax í upphafi máls að lýsa því yfir skýrt og skorinort að ég er fyllilega meðvitaður um þrískiptingu ríkisvalds. Ég ber fyrir þeirri þrískiptingu takmarkalausa virðingu og tel hana grundvöllinn að okkar stjórnskipan, þannig að það liggi alveg fyrir. Ég hef líka lesið greinar eins og eftir Sigurð Líndal lagaprófessor þar sem hann lýsir sig andvígan þeirri tillögu sem við ræðum hér. Ég taldi mig alveg skilja sjónarmið hans en ég er hins vegar ósammála þeim. Og nú ætla ég að lýsa mínum röksemdum. Þær bregða kannski birtu á aðrar hliðar þessa máls og fá e.t.v. fólk til að ætla ekki þeim sem styðja þetta mál einhverjar svona dæmalausar hugsanir eins og að vera ekki meðvitaðir um þrískiptingu ríkisvalds. Við skulum hætta þeim ávirðingum.

Ég vil aðeins rifja upp söguna. Endurskoðun stjórnarskrárinnar fyrir lýðveldið Ísland er þyrnum stráð leið. Árið 1944 var hér samþykkt stjórnarskrá nánast til bráðabirgða eins og við þekkjum. Það átti að endurskoða hana strax, og svo farið sé hratt yfir sögu hefur það bara alls ekki gengið vel, það hefur ekki gengið vel. Jafnvel þótt það hafi verið í stjórnarsáttmála t.d. ríkisstjórnarinnar frá 2003–2007 að setja bæri ákvæði um auðlindir í þjóðareign inn í stjórnarskrá tókst það samt ekki. Hér varð uppistand í þingsal út af því þó að það væri í stjórnarsáttmála. Framsóknarmenn smíðuðu tillögu til að taka á þessu máli, til að koma stjórnarskrárbreytingum í höfn, til að koma þessari stjórnarskrárvinnu í höfn. Sú tillaga hét stjórnlagaþing. Sú tillaga gerði vissulega ráð fyrir að blásið yrði til bindandi stjórnlagaþings. Það var svona megininntakið í þeirri tillögu. Fyrir kosningar 2009 fór Framsóknarflokkurinn fram með það skilyrði fyrir stuðningi sínum við minnihlutastjórn að farið yrði í bindandi stjórnlagaþing, og menn þurftu þá auðvitað að breyta stjórnarskránni til að efna til þess.

Við skulum rifja það upp að hér voru haldnar mörg hundruð ræður af hálfu þingmanna Sjálfstæðisflokksins um fundarstjórn forseta. (Gripið fram í: 1.600.) 1.600 er hér kallað. Ég heyrði 600. Eigum við ekki að segja að þær hafi verið á bilinu 600 til 1.600 ræðurnar sem hér voru haldnar um fundarstjórn forseta í aðdraganda kosninga til að stöðva þær stjórnarskrárbreytingar sem nauðsynlegar hefðu verið til að efna til stjórnlagaþings með bindandi hætti. Eftir kosningar 2009 náðu menn ákveðinni sátt um það í hvaða ferli menn vildu setja hér stjórnarskrárbreytingar. Það var sem sagt ákveðið að efna til þjóðfundar, stofna stjórnlaganefnd og síðan kjósa til stjórnlagaþings. Ég man eftir að hafa lesið það einhvers staðar, hvort það var á fésbókinni eða annars staðar, að þegar við samþykktum hérna, þingheimur, í sátt að hefja þessa vegferð eins og við segjum í pólitíkinni, sagði einhver að þessi vegferð yrði einmitt örugglega prófsteinn á okkur. Hún yrðu prófsteinn á okkur sem þjóð. Mér finnst það einmitt hafa komið á daginn. Við erum núna hálfnuð mundi ég segja, kannski ekki alveg hálfnuð, en við erum búin að halda þjóðfundinn. Stjórnarskrárnefndin er að fara að skila sinni skýrslu, sem verður ítarleg, en við erum eftir sem áður í stíl við aðrar tilraunir sem hafa verið gerðar til að endurskoða stjórnarskrána, á kafi í lagaflækjurökræðu um þetta mál. Hér takast á algjörlega klassískar andstæður; þeir sem vilja helst ekki endurskoða stjórnarskrána og þeir sem vilja það.

Á hvaða stað erum við núna með þetta mál? Kosningar til stjórnlagaþings voru ákvarðaðar ógildar af sex hæstaréttardómurum sem var falið það vald af Alþingi að vera úrskurðaraðili í þeim efnum. Á þeim stað erum við nákvæmlega. Hér er talað um virðingu fyrir þeirri ákvörðun. Ég er þeirrar skoðunar, sem einarður fylgismaður þrískiptingu ríkisvalds og þess alls, að við höfum þegar borið tilhlýðilega virðingu fyrir þessari ákvörðun með því að afturkalla kjörbréf til þeirra sem kosnir voru, þeir hafa ekki kjörbréf, og með því að kalla ekki saman stjórnlagaþingið. Það hefur ekki verið kallað saman. Þetta er virðingin sem löggjafarsamkoman ber fyrir ákvörðun Hæstaréttar og hún er umtalsverð. Það stjórnlagaþing sem kosið var til verður ekki. Það er afleiðingin af ákvörðuninni. Mér finnst hún umtalsverð. Svo verðum við að spyrja okkur: Hvað ætlum við þá að gera næst?

Hér tala menn hátt um það að við eigum að bera einhvers konar umframvirðingu og menn eru svona æðislega vissir um í hverju hún á að felast. Ég les ákvörðun Hæstaréttar, ég sé enga leiðsögn um það í þeirri ákvörðun hvað við eigum að gera næst. Hæstiréttur segir ekki að við eigum að kjósa aftur eins og væri augljóst t.d. ef þetta væru kosningar til sveitarstjórna og þær hefðu verið dæmdar ógildar með sama hætti, þá ættum við að kjósa aftur. Það stendur ekkert um það í ákvörðun Hæstaréttar. Hæstiréttur segir vissulega ekki að það megi skipa þessa menn í stjórnlagaráð eins og hér er lagt til. Hæstiréttur segir heldur ekki að við eigum að hætta við stjórnlagaþing.

Hér hef ég nefnt þá þrjá kosti sem við stöndum frammi fyrir sem löggjafarsamkoma. Við höfum einfaldlega fengið þann bolta í hendurnar frá Hæstarétti að ákveða hvað við eigum að gera næst. Það vekur grunsemdir mínar að þeir sem tala hvað hæst um það að við eigum að bera virðingu fyrir þrískiptingu ríkisvaldsins af þessu tilefni, einhverja meiri virðingu en í því felst að hafa afturkallað kjörbréf og hafa hætt við þetta stjórnlagaþing, og þeir sem tala hæst um þessa virðingu eru nákvæmlega þeir sem vilja hætta við stjórnlagaþingið, eins og kom t.d. fram í máli hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar sem lagði í raun og veru til að við mundum hætta við stjórnlagaþingið. Þá langar mig að spyrja hinnar augljósu spurningar: Er það virðing fyrir ákvörðun Hæstaréttar? Er það besta virðingin fyrir ákvörðun Hæstaréttar að hætta við stjórnlagaþing? Á hvaða hátt felst það í ákvörðun Hæstaréttar?

Fyrst það kemur til greina að hætta við stjórnlagaþingið og byggja það á ákvörðun Hæstaréttar, mundi ég segja að hinir tveir kostirnir kæmu alveg jafnmikið til greina, að nota þessa kosningu til að skipa stjórnlagaráð eða kjósa upp á nýtt. Það vekur athygli mína að þeir sem tala hvað hæst um einhvers konar umframvirðingu fyrir ákvörðun Hæstaréttar leggja ekki til að kosið verði upp á nýtt, sem ég hefði haldið að væri einna rökréttast, a.m.k. rökréttara en að hætta við þingið. Ég ætla ekki að segja meira en það að þetta vekur bara tortryggni mína. Mér finnst þetta tortryggilegur málflutningur.

Þá ætla ég að koma að rökstuðningi mínum fyrir því að ég tel rétt að við förum þá leið sem hér er lögð til frekar en að kjósa aftur. Ég verð að játa að mér fannst það jafngóðir kostir. Mér fannst í öllu falli algjörlega sísti kosturinn að hætta við stjórnlagaþingið eins og margir ræðumenn hér leggja til. Mér fannst valið standa um það hvort kjósa ætti aftur eða fara þá leið sem hér er lögð til.

Mikið er talað um fordæmisgildi í þessu. Ég vil taka fram áður en lengra er haldið að ég hefði vel getað sætt mig við að fara í svokallaða uppkosningu, sama hversu ljótt orð mönnum kann að finnast það vera. Í öllu falli hefði ég alveg getað sætt mig við það en ekki virðist vera pólitískur vilji fyrir því að fara þá leið, þannig að við verðum að horfast í augu við það. Mér finnst sú leið sem hér er lögð til hafa marga kosti. Nú ætla ég að rekja þá.

Menn tala um fordæmisgildið, mönnum er tíðrætt um fordæmisgildið, og það feli í sér einhverja sérstaka árás á þrískiptingu ríkisvaldsins að fara þá leið sem hér er lögð til. Ég hafna því algjörlega. Ég tel hins vegar að það geti mögulega haft slæmt fordæmi í för með sér að kjósa upp á nýtt vegna þess að við erum með það alveg kirfilega skráð í lögum um annars konar kosningar hér á landi, t.d. um kosningar til sveitarstjórna. Í 94. gr. laga um kosningar til sveitarstjórna stendur t.d. að það megi ekki ógilda kosningu á grundvelli galla í kosningunni nema sýnt sé fram á að gallarnir hafi haft áhrif á niðurstöðuna. Þetta er lykilatriði. Þessa klausu vorum við, þingheimur, að setja inn í ný lög um þjóðaratkvæðagreiðslur, að það mætti ekki ógilda kosningar nema á grundvelli galla sem hefðu haft áhrif á niðurstöðuna.

Nú er það kristaltært í mínum huga og mér finnst flestir hafa tekið undir það að Hæstiréttur rökstyður ekki í áliti sínu í öllu falli að gallarnir sem hann tiltekur á kosningunni og reyndar talningunni líka hafi haft áhrif á niðurstöðu kosninganna. Á íslensku þýðir þetta: Það var ekkert kosningasvindl. Ef sýnt hefði verið fram á kosningasvindl er enginn vafi í mínum huga að þurft hefði að kjósa aftur. En það var ekki sýnt fram á kosningasvindl.

Ég tel varhugavert, miðað við þá lagaumgjörð sem við höfum búið til um kosningar á Íslandi, að fara að skapa það fordæmi núna að kjósa aftur á grundvelli svona ákvörðunar þar sem ekki hefur verið sýnt fram á að gallarnir hafi haft áhrif á niðurstöðuna. Hvaða dans með lýðræðið værum við að bjóða upp á í framtíðinni ef við bjóðum upp á þetta fordæmi? (Gripið fram í.) Við erum að bjóða upp á að hægt verði að ógilda kosningar á Íslandi á grundvelli fræðilegra möguleika á kosningasvindli. Svoleiðis ferli, sem við því miður settum upp í tilviki kosninga til stjórnlagaþings, hefur ýmsar mjög megnar hættur í för með sér fyrir lýðræðið. Sérstaklega var líka hættulegt í því ferli sem við bjuggum til í kringum stjórnlagaþingið að það var ekki alveg klárt hvaða fyrirbæri það var, hvers konar dómstóll það var sem við létum hafa þetta vald. Þetta var sex manna dómur. Það er ákaflega óhefðbundinn Hæstiréttur. Þetta er ekki einu sinni ljóst.

Ef við sæjum þetta gerast oft í framtíðinni mundi það gerast að menn færu hugsanlega að biðja um endurkosningar hér á landi með það að markmiði að fá upp úr kjörkössunum þá niðurstöðu sem þeim hugnast. Þess vegna höfum við það í lögum um kosningar til sveitarstjórna t.d. að ekki megi ógilda kosningu nema sýnt hafi verið fram á kosningasvindl í raun og veru. (Gripið fram í.) Það eina sem mögulega, hugsanlega gat verið kosningasvindl í þessu máli núna í kosningum til stjórnlagaþings var að einn eiginmaður var sagður hafa kíkt yfir öxlina á eiginkonu sinni í Laugardalnum. Það var eina fréttin sem barst um mögulegt misferli og hann var stoppaður í þessu.

Aðrar fréttir um mögulegt misferli í þessari kosningu bárust ekki. Það er því miður einkennandi á ákvörðun Hæstaréttar, sem við verðum samt sem áður að bera virðingu fyrir með því að gefa ekki út kjörbréf, að Hæstiréttur sýnir ekki fram á að það hafi verið eitthvert kosningasvindl. Þess vegna tel ég að ekki eigi að kjósa aftur. Ég tel að besta tillagan sé sú sem er fyrirliggjandi, að skipa þá í stjórnlagaráð sem kosnir voru til stjórnlagaþings, þrátt fyrir að Hæstiréttur hafi dæmt kosninguna ógilda, og halda þessu ferli áfram, þessu ferli hindrana áfram og reyna að klára það.

Kem ég þá að lokum að enn einum rökstuðningi þess að ég tel stjórnlagaráð í lagi. Þetta er ráðgefandi stjórnlagaráð og það verður það eftir sem áður. Stjórnlagaþingið átti alltaf að vera ráðgefandi. Þetta er ekki kosning sem er bundin í stjórnarskrá eins og kosningar til sveitarstjórnar eða Alþingis. Þetta er ráðgefandi stjórnlagaþing sem við ætlum að breyta í stjórnlagaráð. Það er lykilatriði í þessu, fullkomið lykilatriði. Það er fullkomið lykilatriði í því þegar maður segir að hægt sé að halda áfram með þetta ferli, vegna þess að þetta stjórnlagaþing sem við breytum þá í stjórnlagaráð verður dæmt af efnislegum niðurstöðum sínum eftir sem áður. Það lá alltaf fyrir. Stjórnskipunarvaldið, valdið til að breyta stjórnarskránni, er samkvæmt stjórnarskránni inni í þessum sal. Það lá alltaf fyrir að stjórnlagaþingið mundi bara gera tillögur að stjórnarskrá. Eftir sem áður getur þetta stjórnlagaráð gert það. Þess vegna getum við haldið áfram, þess vegna getum við það.

Ég mundi leggja til út af því sem á undan er gengið, út af þeirri óheppilegu stöðu sem við erum komin í með þetta mál, að við legðum þunga áherslu á að tillögurnar sem stjórnlagaráðið kemur með verði lagðar fyrir þjóðina. Þar með verði þetta samtal, þessi ferill allur tryggður og við aukum líkurnar á því að við fáum út úr þessu ferli góða, djúpt hugsaða, vel ígrundaða tillögu að nýrri stjórnarskrá sem unnin er í samtali við okkur og í samtali við þjóðina. Við erum hálfnuð með það ferli. Það er markað hindrunum eins og við höfum kynnst á þeim 60 árum sem við höfum reynt að breyta stjórnarskránni. Við sjáum þær hindranir enn þann dag í dag, við erum í þeim miðjum, en ég segi: Sigrumst á þeim og höldum áfram og samþykkjum þessa tillögu.