framtíðarskipan fjármálakerfis.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn þakka hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra þessa skýrslu. Hún er yfirgripsmikil og vönduð, skýrir vel bakgrunn og séraðstæður sem leiddu til hruns fjármálakerfisins á Íslandi ásamt því að setja fjármálakreppur fyrr og nú í sögulegt og alþjóðlegt samhengi.
Eins og við þekkjum hrundi fjármálakerfið á Íslandi vegna ofskuldsetningar fjármálastofnana samanborið við lágt raunverulegt eigið fé, krosseignartengsla sem gerðu í raun að verkum að áfall eins banka varð banvænt fyrir fjármálakerfið í heild vegna veikburða fjármálaeftirlits og vegna hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar sem leit á afskiptaleysi af markaðsöflunum sem einhvers konar höfuðdyggð sem mundi ósjálfrátt færa þjóðinni áður óþekkta hagsæld.
Vel er farið yfir það í skýrslu hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hve glámskyggnir menn voru á síðasta áratug á styrk vestrænna fjármálafyrirtækja. Vestræn ríki hefðu í reynd útskrifast úr klúbbi áhættusækinna fjármálakerfa sem nú teldu einungis þróunarríki og nýfrjáls hagkerfi. Fjármálakreppan 2008 var átakanlegur vitnisburður um brotlendingu þeirrar kenningar og sýndi þvert á móti, eins og segir í skýrslunni, að áhlaup á banka og fjármálakreppa væru eðlislægur þáttur hins kapítalíska fjármálakerfis.
Hér á Íslandi var atburðarásin með þeim hætti að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks einkavæddi bankana sitt hvorum megin aldamótanna og sleppti síðan af þeim hendinni í samræmi við þá hugmyndafræði að lágmarksafskipti af gangverki markaðarins væri til góðs fyrir samfélagið. Niðurstaðan varð sú að bankarnir keyrðu með samfélagið fram af hengifluginu á einungis sex árum. Varnaðarorð utan úr heimi um að bankakerfið væri að vaxa hagkerfinu og ríkisvaldinu yfir höfuð voru úthrópuð sem rægitungur vondra manna í útlöndum og þegar kerfið svo hrundi var skuldinni einmitt skellt á útlendinga, á Lehman-bræður, á Breta og Hollendinga, Evrópusambandið, jafnvel frændur okkur á Norðurlöndunum um tíma þegar við vildum fá tafarlausa lánafyrirgreiðslu til að byggja upp gjaldeyrisvaraforðann eftir hrun.
Þessi kenning um sök vondra útlendinga er ekki aðeins röng, hún er stórhættuleg því hún nærir þá villutrú að fjármálakerfið á Íslandi hafi í grundvallaratriðum verið í lagi. Því fór þó víðs fjarri eins og glöggt má lesa í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, og þeirri skýrslu sem hér er til umfjöllunar, þar sem niðurstaðan varð sú að síðasta tækifærið til að bjarga þessu kerfi hafi runnið mönnum úr greipum vorið 2006 þegar „míníkrísan“ kom og fór án þess að stjórnvöld þess tíma gripu til aðgerða til að bregðast við þeim uggvænlegu upplýsingum sem komu fram vorið 2006 um að bankakerfið væri ekki á vetur setjandi.
Virðulegi forseti. Nóg um fortíðina. Við ræðum framtíð fjármálakerfisins á Íslandi og ég vil nota það sem eftir er af tíma mínum í að ræða nokkuð sjónarmið um þau markmið sem mikilvægt er að hafa að leiðarljósi við mótun nýs fjármálakerfis. Í fyrsta lagi er ljóst að fjármálakerfið á Íslandi er of stórt og of dýrt miðað við það samfélag sem við búum í. Bankakerfið þarf sannarlega að straumlínulaga þannig að fjöldi útibúa og starfsmanna fjármálafyrirtækja á íbúa verði sambærilegt við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum en nú lætur nærri að tvöfalt fleiri íbúar séu á bak við hvern bankastarfsmann á Norðurlöndum en hér á landi og fjöldi útibúa á íbúa sé þriðjungi hærri hér á landi.
Ríkisstjórnin hefur boðað sölu eignarhluta sinn í stóru bönkunum þremur og má búast við að ríkið selji eignarhluti sína í Arion banka og Íslandsbanka innan árs ef rétt verð fæst á markaði. Sömuleiðis er stefnt að því að selja lítinn hluta í Landsbankanum á komandi missirum. Reikna má með sameiningu sparisjóða sem munu fækka úr tíu í þrjá til fimm á næstu árum. Samfélagslegt hlutverk þeirra er undirstrikað í frumvarpi til laga um sparisjóðina auk þess sem starfsleyfi þeirra verður takmarkað við viðskiptabankastarfsemi. Mikilvægt er að haft verði í heiðri opið og gagnsætt söluferli sem byggir á jafnræði á milli kaupenda og hagkvæmni, þ.e. leitast verði við að selja eignarhlutina á hæsta mögulega verði.
Mikilvægasta leiðarljós stjórnvalda við framtíðarskipan fjármálakerfisins hlýtur hins vegar að vera að treysta varnir almennings gagnvart skaðlegum afleiðingum áhættusækinnar fjármálaþjónustu. Áhættusækni verður ekki útrýmt að fullu. Hún er nauðsynlegur fylgifiskur nýsköpunar, en verkefni stjórnvalda er að tryggja að almenningur verði ekki í hlutverki tilraunadýrsins sem situr eftir með sárt ennið ef illa fer í viðskiptagjörningum einkaaðila. Í þessu samhengi er rétt að stefna að aðskilnaði viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi og byggja upp kerfi sem ver almenning fyrir áhættusækinni fjármálastarfsemi. Það vekur því nokkra athygli að í skýrslu hæstv. ráðherra er lítið fjalla um þetta atriði en fyrst og fremst dregin fram mótrök gegn slíkum aðskilnaði út frá sjónarhóli fjármálamarkaðarins sjálfs. Þetta sjónarmið er þó ráðandi í því frumvarpi um sparisjóðina sem núna er til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd og er það vel.
Ég vil nefna að í framtíðarbankakerfinu er mikilvægt að bankar taki samfélagshlutverk sitt alvarlega, gæti hófs í launakjörum stjórnenda og séu meðvitaðir um að ofurlaun í bankakerfinu voru einmitt það vatn á myllu aukins ójafnaðar sem sleit sundur samfélagssáttmálann á árunum fyrir hrun. Fjármálastofnanir sem bera virðingu fyrir lögum og reglum og vinna bráðan bug að því að bæta viðskiptavinum sínum skaðann verða að koma fram af fullum heilindum gagnvart viðskiptavinum sínum ef sýnt hefur verið fram á það fyrir dómi að þeir hafi haft rangt við. Þar hefur mikill misbrestur orðið á í framgöngu bankanna eftir dóma Hæstaréttar um ólögmæti gengistryggðra lána.
Það er skynsamlegt fyrir fámenna þjóð eins og okkar að fylgjast vel með og taka fullan þátt í alþjóðlegri stefnumótun um nýjar leikreglur og traustari almannavarnir á fjármálamörkuðum. Regluverk Evrópusambandsins um fjármálamarkaðinn er í endurskoðun, Basel III regluverkið um bankaeftirlit liggur fyrir í drögum að tilskipun sem væntanlega kemur til framkvæmda á allra næstu árum. Þar eru gerðar auknar kröfur um aukið og traustara eigið fé, auknar lausafjárkröfur, virkari álagspróf og heimildir fyrir eftirlitsstofnanir að setja takmörk á skuldsetningarhlutföll og sveifluhömlunarúrræði fyrir kerfið í heild.
Neytendavernd á fjármálamarkaði er lykilsvið almannaþjónustunnar og þar höfum við í þinginu tækifæri til að stíga ákveðin skref í frumvarpi um neytendalán sem nú liggur fyrir þinginu. Þar er algert forgangsmál að sameina á einum stað í stjórnsýslunni ábyrgð með neytendavernd á fjármálamarkaði. Þar hlýtur meðal annars að koma til álita að sameina embætti Neytendastofu og talsmanns neytenda og færa þetta mikilvæga verkefni þeirri stofnun.
Ég vil fagna þeirri áherslu sem lögð er í skýrslunni á að sett verði löggjöf um fjármálastöðugleika, rammalöggjöf um alla fjármálastarfsemi fjármálafyrirtækja og stofnana á þessum markaði þar sem áhersla verði lögð á beitingu þjóðhagsvarúðartækja með samræmdum hætti. Eðlilegt er að kveða þar á um formlegt samstarf stjórnvalda, Seðlabanka, Fjármálaeftirlits og Samkeppniseftirlits í sérstöku fjármálastöðugleikaráði. Slíkt starf tengist jafnan mati á ástandi og horfum í almennum efnahagsmálum og má því hugsa sér að ný þjóðhagsstofnun hefði ákveðnu hlutverki að gegna í þessu sambandi og ætti jafnvel að leiða það, til að tryggja armslengdarfjarlægð frá framkvæmdarvaldinu. Slík þjóðhagsstofnun sem tryggir óháðar hagrannsóknir um efnahagsmál ríkisfjármála- og fjármálamarkað ætti að vera í stjórnskipulegum tengslum við Alþingi en ekki framkvæmdarvaldið rétt eins og við þekkjum t.d. í Bandaríkjunum. Slík stofnun hefði það hlutverk að meta sjálfstætt þróun mála í ríkisfjármálum, í efnahagsmálum og fjármálakerfinu og er enginn vafi á því að tilvist slíkrar stofnunar hefði getað skipt miklu máli við að vekja stjórnvöld til vitundar um þá miklu hættu sem þjóðarbúinu stafaði af ofvöxnu fjármálakerfi síðustu missiri fyrir hrun.
