veiðigjöld.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir um margt mjög góða umræðu sem hefur verið hér undanfarna daga og vil kannski byrja á því, eins og sumir aðrir þingmenn, að kvarta svolítið því að ég sé ekki betur en svo að það séu jafnsettir fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu sem í þingsal eru, þ.e. við erum tvö. Aðrir þingmenn eru einhvers staðar í nágrenninu, hvort sem þeir eru nú í stjórn eða stjórnarandstöðu. (PHB: Ég er hér.) En í salnum eru tveir, nú þrír úr því að hv. þm. Pétur H. Blöndal bættist í hópinn. (Gripið fram í.) Ég ætla að hætta að telja, hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, en við erum aftur orðin tvö, eða tveir.

Hvað sem því líður finnst mér það sem athyglisverðast hefur verið að það liggur til grundvallar og endurspeglast í þessari umræðu á köflum mjög hugmyndafræðilegur mismunur í ræðum manna. Í mörgu efni varpar þetta ljósi á afstöðu þeirra þegar þeir eru að fjalla um þetta frumvarp um veiðigjöldin og skipan fiskveiðikerfisins. Fyrsta ræða hv. þm. Illuga Gunnarssonar vakti sérstaka athygli mína í þessu efni, en þá fjallaði hann um tilurð einkaeignarréttar og kenningar Johns Lockes. Hann dró upp ýmsar mjög sterkar myndir þegar hann fjallaði um tilurð einkaeignarréttarins. Ég velti fyrir mér undir þeirri ræðu hans hvað það væri sem hann sæi fyrir sér og ég lofa því að það er ímyndun mín, en ég ímyndaði mér að hann sæi fyrir þennan, eins og hann kallaði það raunar, sterka einstakling sem haslar sér völl, stoltur fjárfestir, útgerðarmaður, og aflar þjóðinni og sínu fólki tekna. Þannig skapi hann með elju sinni og dugnaði tekjur og aflar sér um leið eignarréttar á auðlindinni og henni væri best stýrt af þessum einstaklingum.

Ég verð að játa að á sama tíma og hann talaði svona sá ég aðra mynd. Ég sá fyrir mér veðurbarið andlit sjómanns, ég sá fyrir mér andlit föður míns sem stundaði sjómennsku tæplega hálfa sína ævi, á togurum og bátum, og tengdist með ýmsum hætti fiskveiðum. Ég sá fyrir mér andlit móðurbræðra minna og frænda og síðast en ekki síst sá ég fyrir mér andlit margra vina sem ég eignaðist sjálfur um borð í togurum sem ég var svo lánsamur að fá að vera í áhöfn á meðan ég lærði til þess að verða lögfræðingur.

Það var mín sýn. En þessi hópur sem ég sá fékk aldrei hlut af auðlindinni til eignar. Það fengu þeir sem áttu skipin og útgerðina. Þannig að ýmislegt er það sem við sjáum. Við sáum þennan útgerðarmann sem margir hverjir hafa verið góðir og gegnir menn, ég sé þá fyrir mér sjálfur með uppbrettar ermarnar beint út á síldarplaninu með sínu fólki, menn sem tilheyra sínu samfélagi, góðir og gegnir þegnar, nokkurs konar bonus pater familias, svo að maður sletti latínu, í sínu samfélagi.

En ég held, frú forseti, að þessar kenningar og líkingar séu gamlar, gallaðar og í raun í litlu samhengi við raunveruleikann. Að minnsta kosti eiga þær sér litla samsvörun í samfélagi nútímans. Ég held að þessi staðlaði bonus pater familias, hvort sem hann var nú sjómaður eða útgerðarmaður, hafi kannski bara aldrei verið til. Ég er einn af þeim sem hafa gaman af því að lesa ævisögur, kominn á þann aldur kannski, og ævisögur ýmissa merkra Íslendinga hef ég lesið sem hafa verið í útgerð. Þar birtast mér lýsingar sem, þó að hún hafi örugglega glatt marga og mörgum hafi fundist mikið til koma, gera mig dapran þegar ég sé hvernig þessir sömu einstaklingar fóru með þann auð sem þeir öfluðu á Íslandi á tímum hafta, hvernig hann var falinn í útlöndum, hvernig hann skapaði þeim réttindi sem aðrir nutu ekki.

Það var ekki falleg mynd og er ekki falleg mynd sem er dregin upp í þessu sambandi. Og ég get ómögulega séð fyrir mér hlutafélög, fjárfestingarsjóði, áhættusjóði eða fjölþjóðafyrirtæki sem bonus pater familias í útgerð eða sjósókn. Því miður. En auðvitað veit ég að til eru útgerðarmenn á Íslandi upp á gamla mátann, auðvitað eru þeir til, enginn vafi á því. En þetta eru staðlaðar myndir og við getum ekki byggt neitt á þeim, þær segja okkur afskaplega lítið. Hv. þm. Illugi Gunnarsson fjallaði líka um það hversu góðar fjárfestingarnar væru sem yrðu ef einstaklingarnir fengju að halda arðinum. Og aftur varð ég svolítið hissa því að það er ekki langt um liðið síðan fjárfestingar aðila sem tóku mikið fé og öfluðu sér mikils fjár í útgerð fóru út um gluggann í einu vetfangi í hruninu 2008. Þetta voru fjárfestingar í bönkum og lánastofnunum, alls konar ævintýrafyrirtækjum, samgöngufyrirtækjum og listinn er of langur til að telja hann upp. En þetta hvarf eins og dögg fyrir sólu. Hluta af þessu sjáum við raunar standa í steinsteypu í Reykjavík í dag, við sjáum hvert stórhýsið á fætur öðru standa hér og kannski verður það minnisvarðinn um þetta. Kannski er stærsti minnisvarðinn Harpa í Reykjavík þar sem byrjað var af miklum stórhug af banka í eigu margra ágætra manna en var lokið við á kostnað þjóðarinnar. (Gripið fram í.) Og öll vitum við hvernig þetta ævintýri endaði.

En auðvitað gengur stundum vel og stundum illa og það er bara þannig. Ekki gera allir alla hluti slæma, það er alveg rétt. Sumir gera það, en þetta segir mér bara það enn og aftur að staðlaðar ímyndir í þessu eru ekki til og það er rangt að nálgast málið á þeim grundvelli.

Ég tel þess vegna að kenningar Johns Lockes og þar fyrir utan líka kenningar Marx og Leníns um tilurð einkaeignarréttarins séu kenningar síns tíma í samfélögum sem eiga lítið skylt við það samfélag sem við búum í í dag. Og þær eiga klárlega ekki við um auðlindir jarðar og allra síst ef þær eru takmarkaðar.

Góðu heilli hefur nú verið byggt ofan á þessar kenningar í ljósi breyttra tíma, þótt ekki væri fyrir annað en bara það að eftir að þær voru settar fram hafa orðið miklar framfarir í samfélaginu, lýðræðið hefur rutt sér til rúms, þingræði er meginreglan, mannréttindavernd er orðin almennt viðurkennd og sú staðreynd er líka öllum ljós að lifandi auðlindir eru takmarkaðar og þær eru viðkvæmar.

Varðveisla þeirra og sjálfbær nýting er á ábyrgð okkar allra og það er sameiginleg framtíð okkar Íslendinga sem veltur á þessu og raunar mannkynsins alls ef til þess er litið. Ég er því ósammála þeim kenningum og sjónarmiðum sem hv. þm. Illugi Gunnarsson gerði grein fyrir í ræðu sinni og tel að skilgreina eigi náttúruauðlindir landsins sem ekki eru í einkaeign sem þjóðareign. En þá deila menn um það hvað sé þjóðareign. Og það gerði hv. þm. Illugi Gunnarsson hér í síðustu ræðu sinni.

Um þetta hefur raunar verið mikið ritað og ég ætla að leyfa mér að vitna til þriggja mætra manna sem um það efni hafa fjallað. Fyrstur er það dr. Gunnar Thoroddsen, þá forsætisráðherra og formaður stjórnarskrárnefndar á árunum 1978–1983. Hann lagði fram á Alþingi 1983 frumvarp þar sem gert var ráð fyrir nýrri grein um náttúruauðlindir í stjórnarskrána. Greinin sem dr. Gunnar Thoroddsen og nefndin hans lagði til var svohljóðandi:

„Náttúruauðlindir landsins skulu vera ævarandi eign Íslendinga.

Auðlindir hafs og hafsbotns innan íslenskrar lögsögu eru þjóðareign. Eignarrétti að öðrum náttúruauðæfum skal skipað með lögum.“

Þessi orð, ævarandi eign Íslendinga, eru í grundvallaratriðum sótt í lögin um þjóðgarðinn á Þingvöllum frá 1928, en þar segir, með leyfi forseta:

„Hið friðlýsta land skal vera undir vernd Alþingis og ævinleg eign íslensku þjóðarinnar. Það má aldrei selja eða veðsetja.“

Í athugasemdum við þetta frumvarp dr. Gunnars Thoroddsens sagði jafnframt, með leyfi forseta:

„Lýst er yfir þjóðareign að auðlindum hafs og hafsbotns við Ísland. Jafnframt að náttúruauðlindir landsins skuli vera ævarandi eign Íslendinga. Afsal þeirra til útlendinga er því lýst óheimilt. Að því er einstakar auðlindir snertir, svo sem vatns- og virkjunarrétt, jarðhita- og námuréttindi, er gert ráð fyrir því, að um yfirráðarétt þeirra verði fjallað í lögum. Er í greininni ekki tekin afstaða til þess, hvort eða að hve miklu leyti slík náttúruauðæfi skuli vera ríkiseign. Er það undir ákvörðun Alþingis komið.“

Davíð Oddsson forsætisráðherra lagði fram á Alþingi stjórnarfrumvarp á árinu 1995 þar sem gert var ráð fyrir nýju ákvæði um náttúruauðlindir í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þar segir, með leyfi forseta:

„Nytjastofnar á hafsvæði því sem fullveldisréttur Íslands nær til eru sameign íslensku þjóðarinnar. Kveðið skal á um hagnýtingu og verndun þessara auðlinda í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum.“

Frú forseti. Hér er notað orðalagið sameign íslensku þjóðarinnar um þá þjóðareignarhugsun sem lýst er í frumvarpi dr. Gunnars Thoroddsens 12 árum áður.

Að lokum vil ég vitna til skýrslu auðlindanefndar frá árinu 2000 sem þá starfaði undir forustu dr. Jóhannesar Nordals, fyrrum seðlabankastjóra. Þar var gerð svofelld tillaga um nýtt stjórnarskrárákvæði um náttúruauðlindir:

„Náttúruauðlindir og landsréttindi sem ekki eru háð einkaeignarrétti eru þjóðareign eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds fara með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt þessara auðlinda og réttinda í umboði þjóðarinnar.

Náttúruauðlindir og landsréttindi í þjóðareign má ekki selja eða láta varanlega af hendi til einstaklinga eða lögaðila. Þó má veita þeim heimild til afnota eða hagnýtingar á þessum auðlindum og réttindum gegn gjaldi, að því tilskildu að hún sé tímabundin eða henni megi breyta með hæfilegum fyrirvara eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Slík heimild nýtur verndar sem óbein eignarréttindi.

Náttúruauðlindir og landsréttindi í þjóðareign ber að nýta á sem hagkvæmastan hátt og á grundvelli sjálfbærrar þróunar og skal arði af þeim varið til þess að vernda auðlindirnar, rannsaka þær og viðhalda þeim, svo og til hagsældar fyrir þjóðina að öðru leyti.“

Þetta eru stór orð. Það mætti vitna til fjöldamargra annarra lögfræðinga, stjórnmálamanna og fræðimanna en mér finnst vera býsna ljóst hvert viðhorf þeirra hefur almennt verið í gegnum söguna, að minnsta kosti þeirra sem hæst hafa risið. Ég er sammála þessum sjónarmiðum og það hafa jafnaðarmenn og hófsamir hægri og miðjumenn ætíð verið hvar í flokki sem þeir standa. Ég tel því í sem allra stystu máli að náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti séu þjóðareign. Handhafar löggjafarvalds og framkvæmdarvalds fara með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt, það er því enginn vafi á því. Og það gera þeir í umboði þjóðarinnar. Það á að koma gjald fyrir nýtingu, nýtingarrétturinn á að takmarkast í tíma og til verður óbeinn eignarréttur hjá þeim sem nýtingarréttinn hefur, eignarrétturinn verður áfram hjá þjóðinni.

Og vegna þess að ég veit að ekki eru allir þingmenn löglærðir má líkja þessu við samskipti eiganda húsnæðis og leigutaka. Leiguréttindi leigutakans á húsnæðinu eru óbein eignarréttindi meðan leigusamningurinn er í gildi. Beini eignarrétturinn verður áfram hjá þeim sem eignina á og þó að leigutakinn leigi í mörg ár eignast hann ekki hús leigusalans þannig að nýtingarrétturinn hefur aldrei og á aldrei að leiða til einkaeignarréttar.

Frú forseti. Deilan um aðganginn að auðlindum sjávar er því ekki deila um eignarrétt heldur deila um rétt til þess að stunda atvinnu. Og það atvinnufrelsi er einnig varið í stjórnarskrá. Þar koma fram ný sjónarmið sem þarf að skoða og ég ætla raunar ekki að fjalla um þau núna því að vonandi gefst betra tækifæri til þess síðar, þá um þetta fiskveiðistjórnarfrumvarp til beinnar umfjöllunar hér í þingsal. Þá mun ég gera betur grein fyrir því.

Að lokum hafna ég því með öllu að einstaklingseignarréttur sé forsenda góðrar meðhöndlunar á náttúruauðlindum eins og ýmsir hugsjónamenn hafa haldið fram. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um þau sjónarmið.

Nærtækasta dæmið sem hefur verið í umræðunni á undanförnum vikum er framferði íslenskra útgerðarmanna við Afríkustrendur. Það er þeim sjálfum og íslenskri þjóð til háborinnar skammar. Ég veit að ég tek stórt upp í mig en þetta er mín einlæga sannfæring. Þegar einstaklingar í atvinnurekstri leyfa sér að eiga viðskipti við spilltar einræðisstjórnir um veiðileyfi í lögsögu hernuminna landa er það nánast ófyrirgefanlegt framferði af hálfu þeirra einstaklinga, sama af hvaða þjóðerni þeir eru. Þar eru ekki bara Íslendingar sem eiga í hlut heldur allir þeir sem sækjast eftir auði og auðlindum þeirra þjóða sem þarna eiga í hlut. Síðan eru mörg dæmi um alveg fádæma ofveiði og misnotkun á auðlindum jarðar þar sem veiðin hefur verið ótakmörkuð og þar sem menn hafa bara gengið í þær auðlindir eins og þeir vilja. Þar hefur ekki gætt mikillar skynsemi og dæmin í sögunni um þetta eru mörg. Það er því ekki forsenda fyrir góðri meðhöndlun á náttúruauðlindum að þær séu í einkaeign.

En áður en ég segi þó skilið við ræðu hv. þm. Illuga Gunnarssonar vil ég gera að umræðuefni þann þátt þar sem hann fjallaði um nauðsyn fjárfestinga sem væru samfélaginu til heilla og þá förum við að nálgast umræðuna um veiðigjöldin sem ég tel að ég eigi helst að vera að ræða. Það var þessi hrísl-kenning, þ.e. þeir sem hafa arð af fyrirtækjum sínum og vinnu fjárfesta, við það verður til auður í samfélaginu, atvinna o.s.frv. Ég er þessu hjartanlega sammála, þetta er alveg rétt. Ef við höfum tekjur eyðum við þeim peningum sem við öflum, við fjárfestum, við neytum, við sköpum veltu, við sköpum umsetningu í samfélaginu og til verða góðir hlutir sem drífa áfram og geta byggt upp kaupmátt í landinu og hjálpað okkur við tækniframfarir og allt sem því tilheyrir. Þetta er allt saman rétt þannig að ég er sammála prinsippinu en ég er ekki sammála því að saman fari allur réttur til að halda auðlindarentunni og gæði fjárfestinganna sem í hlut eiga. Ég held að bankarnir og hrunið séu lifandi dæmi um það þar sem þjóðin er nú að borga brúsann eftir það ævintýri. Sú fjárfesting var ekki skynsamleg, hún skilaði okkur ekki auði, hún skilaði okkur Icesave, hún skilaði okkur 30% hruni í kaupmætti, hún skilaði okkur atvinnuleysi sem er langt umfram velsæmismörk þó að það hafi farið lækkandi, sem betur fer. Þetta voru ekki skynsamlegar fjárfestingar þannig að þessi kenning fellur gjörsamlega um sjálfa sig með því einu að kíkja örlítið aftur í tímann í íslenskri sögu.

En hvernig gæti þetta hrísl virkað þannig að við gætum sameinað þetta tvennt sem margir þingmenn hafa nefnt, og það er að arðurinn af auðlindinni verði eftir í heimabyggð og fjárfestingin verði í heimabyggðum? Margir hafa nefnt þetta. Það verður best gert með því að tryggja sjómönnum og landverkafólki miklu stærri hlut í þessari auðlind en nokkurn tímann hefur verið viðurkennt til þessa. Sjómaður ver launum sínum og arði í sinni heimabyggð. Hann kaupir íbúðarhús, hann ekur um á bílum, hann neytir, hann byggir sumarhús, hann gerir hvaðeina sem hann vill, hann fjárfestir og notar peningana heima hjá sér. Það sama gerir fiskverkafólkið ef laun þess eru hækkuð. Þetta er líklega besta leiðin til að tryggja varðveislu auðlindarentunnar í heimabyggð. En er þetta reyndin? Er auðlindarentan hjá fiskverkafólkinu á landinu? Ég held að ekki vilji allir taka undir að svo sé. Þau laun eru í grunninn of lág. Sjómenn hafa í dag mjög góð laun og geta verið ánægðir með þau, meðal annars byggð á því hvernig gengi íslensku krónunnar er statt og hversu vel gengur að selja afurðirnar. Það er svo annað mál því að ekki fara alltaf hagsmunir allra stétta saman í öllu (Gripið fram í.) eins og vitað er.

Besta ráðið til að halda þessum auði heima í héraði væri að honum yrði skilað til þess fólks sem vinnur fyrir honum og þá er ég svona aðeins farinn að daðra við ræðu Eyglóar Harðardóttur þegar hún fjallaði um það á hverju hún byggði skoðun sína í þessum málum. Þá fór hún, eins og Illugi Gunnarsson raunar, hann fór aftur í John Locke, Eygló fór ekki eins aftarlega, hún fór í framsóknarstefnuna sem var að mótast hér upp úr 1916–1917 — og raunar tekið mikið að láni í henni frá Alþýðuflokknum og Alþýðusambandinu, en hvað um það, þar varð samvinnuhreyfingin til og hún vísaði til samvinnuhugsjónarinnar og samvinnustefnunnar og Framsóknarflokksins í þessu efni. Þetta fer svolítið saman við það, kjarninn í hennar málflutningi var sá að þeir sem væru í greininni, þeir sem ynnu þar, ættu að vera sem mestan arð út úr henni, þar ætti hann að verða eftir.

Ef hrísl-kenningunni er beitt á laun sjómanna og landverkafólks, hvernig svo sem það er gert, hvort sem það er í gegnum þessi samvinnufélög sem raunar felur þá í sér eignarhald o.s.frv., gerir málið svolítið flóknara, en þá fer þetta þannig saman að við erum öll sammála um það að auðinum á að skipta með réttlátara hætti en nú er gert og hann á að koma til þjóðarinnar. Hann á að koma til byggðarlaganna. Að því leyti er hrísl-kenningin rétt en hún er röng að því leyti að það sé samasemmerki milli þess að einstaklingur sem skapar þann auð í sínu fyrirtæki, vegna þess að hann hefur rétt til þess að nota auðlind sem er í almannaþágu, sé besti fjárfestirinn. Ég held að dæmin sýni okkur að það er ekki rétt þó að oft hafi vel tekist til eins og við getum séð á þessum glæsilega skipaflota sem liggur í Reykjavíkurhöfn í dag og líklega í fleiri höfnum landsins.

Frú forseti. Allir stjórnmálaflokkar og meiri hluti þjóðarinnar er sammála því að sanngjarnt gjald eigi að koma fyrir nýtingu fiskstofnanna þegar grannt er skoðað. Ef við værum að hefja nú nýtingu nýrrar auðlindar væri þetta ekkert vandamál, þá bara værum við með leigugjald og síðan værum við með hlut í hagnaði ef hann yrði einhver. Ef hann er enginn yrði hann enginn og þetta væri ekkert vandamál. En við erum í vanda vegna þess að við erum ekki að fara inn í slíka auðlind eða slíka auðlindanotkun. Við erum í raun að vinda ofan af kerfi sem var látið þróast meira og minna án heildarsýnar og lengst af í mjög miklum ágreiningi.

Hv. þingmenn Illugi Gunnarsson og Eygló Harðardóttir fóru í þessari umræðu svolítið á heimspekilegar og hugsjónalegar nótur og ég ætla að leyfa mér að gera það sama. Ég ætla að leyfa mér að nálgast þetta út frá hugsjónum jafnaðarmanna. Auðvitað felast í þessu ákveðnar einfaldanir en stundum er það ágætt til að skýra hugsun sína þegar maður veltir þessum málum fyrir sér.

Eins og við vitum öll byggjast hugsjónir jafnaðarmanna á þremur hugtökum sem eru frelsi, jafnrétti og bræðralag. Þær felast í frelsi sem takmarkast af engu öðru en þar sem frelsi eins mætir frelsi annars. Þær byggjast á jafnrétti til að nýta sér þetta frelsi, þetta réttborna frelsi sem við eigum án tillits til uppruna, ætternis, fjárhagslegrar stöðu o.s.frv., jöfn tækifæri. Síðast en ekki síst byggir það á bræðralagi sem felur í sér takmarkanir í þágu þeirra sem ekki fá notið þess frelsis sem þeir eru réttbornir til. Þetta eru hugsjónir okkar jafnaðarmanna, grunnsýn okkar jafnaðarmanna.

Nú er það svo að við eigum takmarkaða auðlind sem er í þjóðareign og sem er nauðsynlegt að stýra nýtingu á. Sú staðreynd ein og sér takmarkar frelsið. Það geta ekki allir farið og veitt að vild. Það mundi fela í sér á skömmum tíma algjört hrun í fiskstofnum við landið. Til þess að tryggja jafnrétti til aðgangs að þessari takmörkuðu auðlind er því algjörlega ljóst að tryggja þarf möguleikann til nýliðunar því að of langt væri gengið að einn aðili eða fáir ættu einir um aldur og ævi rétt til fiskveiða. Það gengi ekki. Þeir sem fyrir eru hins vegar eiga óbein eignarréttindi vegna þeirrar úthlutunar og þeirra réttinda sem þeir hafa notið í skjóli núverandi kerfis og þau njóta verndar sem slík. Það verður því ekki undið ofan af þessu kerfi í einu lagi, það verður að gera með hæfilegri aðlögun, auk þess sem það færi gegn almannahagsmunum og hagsmunum þeirra þúsunda sem byggja afkomu sína á þessari grein.

Fyrirliggjandi frumvarp nálgast, getum við sagt, þetta jafnréttissjónarmið í gegnum leigupottana, í gegnum strandveiðarnar í aukningu í mögulegum fiskveiðum við landið, þeim er dreift á milli þeirra sem hafa og þeirra sem vilja og þetta birtist líka í forkaupsrétti hins opinbera ef selt er á leigutímanum.

Frumvarpið er með öðrum orðum að nálgast þessi jafnréttissjónarmið út frá þessum reglum en þá kemur að bræðralaginu, frú forseti. Í þessu sambandi felst það fyrst og fremst í hóflegu endurgjaldi frá þeim sem fá notið til þeirra sem fá ekki notið. Það endurgjald birtist í veiðigjöldum sem innheimt eru til ráðstöfunar í almannaþágu og þau byggjast á þeirri staðreynd að það er viðurkennt að lifandi auðlindir hafsins eru þjóðareign.

Það er merkilegt í raun að skoða þessi sjónarmið og velta aðeins fyrir sér niðurstöðu mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna í máli nr. 1306/2004 sem eins og vitað er er kærumál á hendur Íslandi vegna þess núverandi fiskveiðistjórnarkerfis. Nú hefur þessi kæra hlotið meðferð í mannréttindanefndinni og í raun verða ekki gerðar frekari athugasemdir við Ísland. Og hvers vegna var það ekki gert? Það var vegna þess að bæði þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Einar Guðfinnsson, og þeir sem á eftir honum hafa komið hafa gert alþjóðasamfélaginu grein fyrir því að við værum að endurskoða fiskveiðilöggjöf okkar. Síðast var þetta gert á árinu 2009, í febrúar 2009. Þar líklega skiptir máli, ég tek fram að ég er ekki búinn að sjá alla heildarniðurstöðuna, ég hef ekki séð hana birta enn þá, ég hef bara lesið umsögn um hana og aðeins smáþýðingu, en þarna er líklega verið að taka tillit til þess að auðlindirnar verði í þjóðareign, væntanlega verði innheimt gjöld og það gerðum við, við erum að búa gera það eins og þekkt er, var gert af annarri ríkisstjórn en þeirri sem hér situr. Við erum því að nálgast þessi jafnréttis- og jafnræðis- og mannréttindasjónarmið, bæði í þeirri löggjöf sem við erum að fjalla um núna og í þeim ráðstöfunum sem áður hafa verið gerðar.

En það er deilt, frú forseti, um fjárhæð veiðigjaldsins og sú aðferðafræði sem er lögð til grundvallar sameinar annars vegar fast gjald án tillits til afkomu og hins vegar afkomutengt gjald. Ýmislegt hefur leitt til þess að afkoman er að jafnaði góð og meira að segja mjög góð, sem betur fer. Hins vegar er alveg ljóst að margar útgerðir eru illa settar vegna skuldsetningar, vegna þess að þær voru að komast yfir aflaheimildir sem aðrir fengu eða seldu þeim og fóru með arðinn út og raunar einnig vegna ýmissa óskynsamlegra og óskyldra fjárfestinga sem hafa tapast.

Ég tel að í þeirri vinnu sem unnin hefur verið í þinginu, og birtist í þessu frumvarpi sem nú liggur fyrir um veiðigjald, sé verið að nálgast ákveðna sátt. Við vitum það, allir þingmenn sem hér sitjum, að unnið er hörðum höndum að því að finna lausnir sem geta náð þeim markmiðum að við getum staðið sæmilega upprétt sem þjóðþing sem færir þjóð sinni löggjöf sem er í samræmi við þá mannréttindasáttmála sem við erum aðilar að, sem þjóðin getur lifað við og sem tryggir það að atvinnuvegir okkar blómstra. Allar fullyrðingar sem falla í þingræðum eru sagðar fyrir, ég veit ekki hvern, um það að ríkisstjórninni sé hreinlega illa við sjávarútveginn, illa við launafólk og eitthvað svona — mér ofbýður að hlusta á svona málflutning í þingsal. Auðvitað er það ekki þannig að þeir þingmenn sem sitja hér séu á móti hagsmunum þjóðarinnar, það er bara rangt að leggja málin svona út. Við erum öll kjörin á Alþingi til að vinna að hagsmunum þjóðarinnar, við höfum ólíkar skoðanir, hv. þingmaður. (TÞH: Hvað varð um Icesave?) — Byrja frammíköllin sem eru akkúrat í stíl við það sem áður hefur verið sagt, nákvæmlega, herra þingmaður, þú ert ekki búinn að bíta úr nálinni með Icesave, svo mikið er víst, hvort vel hefur verið staðið að eða illa. Meira að segja frammíkallið er ekki virði þess að eftir því sé tekið, frú forseti. (TÞH: En þú tókst eftir því.) Ég tek eftir því af því að mér er gjarnt að hlusta og ég heyri í öllum áttum. Það truflar mig gjarnan og mér er illa við frammíköllin.

Hvað um það, það er verið að nálgast lausn og ég hef fulla trú á því að þeir þingmenn sem hér sitja, ef þeir leggja nú frá sér orðhengilsháttinn og setjast raunverulega niður til að leysa málin, hafi öll tækifæri til þess. Við höfum allan grunn til þess, við höfum þær upplýsingar sem við þurfum til þess. Við þurfum auðvitað að vinna svolítið betur og þess vegna ber ég engan kvíðboga fyrir því að við sitjum hér eins lengi og við þurfum til að leysa úr þessu máli. Það er engin hótun í því, okkur ber bara skylda til að gera það. Þetta er búið að vera ágreiningsmál meðal þjóðarinnar, efni í kosningum árum saman. Við eigum að leysa það, það er tækifæri núna og þá eigum við ekki að hlaupa í sumarfrí. Öllum er ljóst að þetta eru miklir hagsmunir og menn fara ekkert í sumarfrí þegar þeir þurfa að leysa úr þeim, við bara klárum málin. Ég er þeirrar skoðunar.

Ég held að við séum að nálgast lausn og ég trúi því að við finnum hana. Auðvitað eru ekki allir sáttir. Mig langar aðeins að nefna hér umsögn, sem margir hafa vitnað í, frá Alþýðusambandi Íslands og umsagnir margra annarra samtaka á vinnumarkaði um þetta. Það er hægt að lesa úr þessu, það eru ýmsar athugasemdir gerðar, það er alveg rétt, því að Alþýðusambandið gerir ekkert annað en að endurspegla samfélagið eins og það er. Það endurspeglar sjómenn, landverkafólk, sjálfstæðismenn, framsóknarmenn, samfylkingarfólk, þó að sumir þingmenn komi hér í pontu og tali um Alþýðusambandið eins og það sé einhver útgáfa af Samfylkingunni. Eyrun á mér lokast þegar þeir þingmenn taka til máls því að þetta er einfaldlega rangt. (Gripið fram í.) Margir af mínum helstu og bestu vinum innan verkalýðshreyfingarinnar eru mjög öflugir forustumenn í Framsóknarflokknum og þekktir og vænir sjálfstæðismenn. Við eigum gott samstarf og eitt markmið og það er að vinna að hagsmunum launafólks. Svo einfalt er það mál. (TÞH: Og Samfylkingarinnar.) Og það vita þeir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem voru í ríkisstjórn á gullaldarárunum fyrir hrun að það hefur ætíð verið talsamband milli verkalýðshreyfingarinnar og allra stjórnmálaflokka sem hér eru við völd. [Hlátur í þingsal.] Það er nú bara þannig.

En snúum okkur að umsögninni um frumvörpin. Þegar fjallað er um veiðigjaldið segir í umsögn Alþýðusambands Íslands, með leyfi forseta:

„ASÍ telur skynsamlegt að sérstaka veiðileyfagjaldið verði skilgreint sem hlutdeild í „umframhagnaði“ greinarinnar þar sem gengið sé út frá framlegðinni að frádreginni ársgreiðslu sem dugi til að tryggja bæði eðlilega endurfjárfestingu og ávöxtun á eigið fé. Slík nálgun er í senn skynsamleg og sanngjörn. Mikilvægt er að útfærsla sérstaka veiðigjaldsins hafi ekki áhrif á laun og tekjur sjómanna og fiskverkafólks.“

Síðan eru hér tillögur til úrbóta því að það er ekki andstaða við þá aðferðafræði sem lögð er til. Það er langur vegur frá því, en það er lagt til ýmislegt til úrbóta. (Gripið fram í.) — Herra þingmaður, ég hef orðið, þú mátt tala á eftir og jafnvel koma í andsvör. ASÍ leggur ýmislegt til til úrbóta, það er eiginlega það lítið eftir af ræðutíma mínum, ég hafði ætlað mér að lesa það upp betur sem þar er en þetta var um veiðileyfagjaldið. ASÍ hefur áhyggjur af því að það leggist of þungt á, að ekki verði tekið nægilegt tillit til þeirrar staðreyndar sem íslensk útgerðarfyrirtæki lifa við, til þeirrar staðreyndar að það verður að tryggja að þau séu lífvænleg. Það er alveg rétt. ASÍ gagnrýnir að hluta til útreikningsaðferðina en það er líka sagt í fylgiskjali með umsögninni, með leyfi forseta, í niðurstöðunum:

„Það að byggja auðlindarentuna sem hlutfall af framlegð að teknu tilliti til kostnaðar við fjárfestingar, þar sem viðurkennd er ásættanleg ávöxtunarkrafa á eigið fé, viðheldur hvatanum til að þróa og efla greinina. Það að skilgreina rýmri „ársgreiðslu“ en áður var gert endurspeglar raunhæft mat á vegnum meðalkostnaði fjármagns“ — svo kemur eitthvert orð sem ég skil ekki, WACC, — „og dregur úr neikvæðum áhrifum veiðigjaldanna á gengi og verðlag.“

Síðan er fjallað um afleiðingarnar af því ef gjaldmiðillinn fellur og þeirri stöðu sem krónan er í o.s.frv. Í heildina er umsögn Alþýðusambands Íslands mjög ballanseruð, hún er byggð á mati hagfræðinga Alþýðusambandsins og hún er byggð á stefnu Alþýðusambandsins í málefnum sjávarútvegsins sem er tíunduð mjög vel í þessari umsögn þeirra þar sem segir meðal annars að náttúruauðlindirnar eigi að vera í þjóðareign. Á grundvelli stefnu um nýtingu og verndun náttúruauðlindanna geta stjórnvöld veitt heimild til nýtingar á auðlindum sem eru í eigu þjóðarinnar gegn gjaldi að því tilskildu að nýtingarrétturinn sé tímabundinn eða að honum megi breyta. Það mætti halda að Gunnar Thoroddsen hefði skrifað þetta miðað við fyrri tilvitnun hér.

Ef við snúum okkur síðan að veiðigjaldinu, sem er helst hér til umræðu, er í umsögn Alþýðusambands Íslands ýmislegt lagt til til úrbóta, í grundvallaratriðum er þar nokkur sátt. ASÍ segir að verði tekið tillit til þeirra tillagna og breytinga sem sambandið hefur lagt til, það varðar meðal annars varúðarreglu við álagninguna sem raunar er búið að gera nú þegar í breytingartillögum og sumt af því sem ASÍ leggur til er þegar komið inn í breytingartillögurnar — þeir segja:

„ASÍ telur að verði tekið tillit til framangreindra tillagna um breytingar á frumvörpunum geti þau orðið grunnur að góðri sátt um sjávarútveginn og er afstaða ASÍ til þessara frumvarpa háð fyrirvara um framgang þessara tillagna. Jafnframt ítrekar ASÍ mikilvægi þess að sátt náist um skipan sjávarútvegsmála, sátt sem byggir á því að nýliðun í greininni hafi verið auðvelduð, hagsmunir sjómanna, landverkafólks og hinna dreifðu byggða hafi verið styrktir, tryggt hefur verið að þjóðin fái notið hlutdeildar í þeim arði sem sjávarútvegurinn skapar og grunnur lagður að því að sjávarútvegurinn gæti verið áfram sterk og arðsöm atvinnugrein.“

Ef þetta er útibú Samfylkingarinnar sem svona talar talar Samfylkingin vel, en eins og ég sagði áðan er þetta ekki útibú Samfylkingarinnar. Fleiri hafa tjáð sig og tjá áhyggjur sínar af þessu, meðal annars má vísa til umsagnar Starfsgreinasambands Íslands sem lætur uppi áhyggjur af því að veiðigjaldið megi ekki vera of hátt, það megi ekki raska stöðu sjávarbyggðanna. Í umsögn Starfsgreinasambandsins segir:

„Starfsgreinasamband Íslands (SGS) telur að framlögð frumvörp ríkisstjórnar um stjórn fiskveiða og veiðigjald séu mikilvægt skref í þá átt að eyða óvissu sem ríkt hefur á undanförnum árum um framtíð og rekstur fiskvinnslu og útgerðar á Íslandi. Markmið frumvarpanna samræmast stefnu SGS í sjávarútvegsmálum, en sambandið hefur alla tíð lagt mikla áherslu á samfélagslega ábyrgð sjávarútvegsfyrirtækja, atvinnufrelsi, sjálfbæra nýtingu fiskstofna, atvinnu- og byggðamál, og að þjóðin fái eðlilegt endurgjald af sameiginlegri eign þjóðarinnar.“

Þetta eru prinsippin sem endurspeglast í þessum tveimur lagafrumvörpum, frú forseti. Síðan gerir SGS fjölmargar tillögur um það sem betur mætti fara. Sumt af því er nú þegar í vinnslu, hefur komið fram í breytingartillögum sem lagðar hafa verið fram. Auðvitað fá ekki allir allt sitt fram í þessu frekar en neinu öðru.

Aðalfundur Einingar-Iðju á Akureyri ályktaði um málið og hvetur stjórnvöld til að stilla skattheimtu í hóf þannig að hún hamli ekki endurnýjun og fjárfestingu. Ef farin er varúðarleið í upphafi og sérstaka veiðigjaldið haft lægra en gert er ráð fyrir í frumvarpinu er tekið tillit til mismunandi stöðu fyrirtækja og byggðarlaga og þeim gefinn kostur á að laga sig að breyttu umhverfi með hagsmuni fiskvinnslufólks og sjómanna að leiðarljósi. Þetta eru svona varúðarsjónarmið. Við eigum saman hugsjónina um að þetta sé þjóðareign og að rentan eigi að skila sér til þjóðarinnar. Við deilum um fjárhæðina á þessu gjaldi.

Nú styttist ræðutími minn, frú forseti, og að lokum vegna þess að hér hafa margir þingmenn — og ég hef nú ekki kvatt mér hljóðs undir þeim lið — rætt um aðgerðir útgerðarmanna og sumir þingmenn jafnvel gengið svo langt að telja þetta eðlilegan starfsmannafund í útgerðinni. Þeir ættu að kynna sér dómasafn félagsdóms eða spyrja lögfræðinga sem hafa sýslað með þessi mál. Það segir í 19. gr. laganna nr. 80/1938:

„Vinnustöðvanir í skilningi laga þessara eru verkbönn atvinnurekenda og verkföll þegar launamenn leggja niður venjuleg störf sín að einhverju eða öllu leyti í því skyni að ná tilteknu sameiginlegu markmiði. Sama gildir um aðrar sambærilegar aðgerðir af hálfu atvinnurekenda eða launamanna sem jafna má til vinnustöðvunar.“

Fjölmargir dómar hafa fallið um túlkun á þessu, meðal annars það þegar menn taka sig saman um að vinna ekki yfirvinnu ef það er skipulagt af verkalýðsfélögunum. Þegar samtök útgerðarmanna skipuleggja aðgerðir af þessum toga eru þau að gera nákvæmlega þetta, að ég tali nú ekki um þegar þau eru í miðri kjaradeilu við sjómenn og hafa nýlega lagt fram kröfu um lækkun launa hjá sjómönnum á fundum hjá ríkissáttasemjara. Þá er þessari aðgerð beitt. Og hún felur í sér skýrt brot á 17. gr. laganna sem bannar pólitísk verkföll. Og það að stjórnarandstaðan skuli taka undir þetta er mér algjörlega hulin ráðgáta því að þetta vinnulag boðar algjörlega ný samskipti á vinnumarkaði á Íslandi. Verkalýðshreyfingin hefur um áratugaskeið verið trú því að hún ætti ekki að beita vopnum sínum í pólitískum tilgangi og það hefur hún ekki gert. Það eiga atvinnurekendur ekki heldur að gera. Þessi aðgerð er ólögmæt og eins og endurspeglast í ályktunum fjölmargra innan verkalýðshreyfingarinnar eru menn algjörlega steinhissa á henni. Ég ætla ekkert að fara að gera því skóna hvort það sé þannig þegar útgerðarmaðurinn siglir togaranum í land og segir: Jæja, strákar, eigum við að koma upp á Austurvöll að mótmæla, hvort þar sé verið að fara á svig við lögin og hvort þar sé verið að þvinga menn til að taka afstöðu í málefni sem þeir vilja ekki taka afstöðu til með þessum hætti. Þetta er ósiðlegt, fullkomlega ósiðlegt, nákvæmlega eins og það hefði verið fullkomlega ósiðlegt að Alþýðusambandið hefði hvatt sína félagsmenn með skipulögðum aðgerðum til að mæta hér á Austurvöll á árinu 2008 og voru gagnrýndir mikið fyrir. Við beitum ekki pólitískum verkföllum eða pólitískum aðgerðum með þessum hætti.

Landssamband íslenskra útvegsmanna á skömm fyrir þetta. Og ég vona svo sannarlega að þetta boði ekki nýja tíma í samskiptum verkalýðshreyfingarinnar, atvinnurekenda og stjórnvalda, að langur vegur verði frá því sem betur fer.

Þetta er búin að vera löng ræða, frú forseti, enda hvílir ýmislegt á manni í þessu sambandi. Það er einlæg von mín að okkur takist hér, á næstu vikum þess vegna, að ná góðri (Forseti hringir.) sátt um þetta mál til farsældar fyrir íslenska þjóð.