vernd og orkunýting landsvæða.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við mál sem lagt var af stað með fyrir nærri tveimur áratugum til að ná sátt um þennan mikilvæga málaflokk. Það hefur því miður ekki tekist. Það kemur til dæmis fram í máli stjórnarliðans hv. þm. Kristjáns Möllers.
Ég vil ræða málið í aðeins stærra samhengi. Við Íslendingar erum rúmlega 300 þús. manna þjóð og þrátt fyrir það erum við með ákveðna sérstöðu á ýmsum sviðum og okkur gengið mjög vel á mörgum sviðum. Ég held að allir sem greina stöðuna á Íslandi komist að þeirri niðurstöðu að tvennt standi upp úr hér og að þar geti aðrar þjóðir lært af Íslendingum. Það er annars vegar í sjávarútvegi og er fullyrt af lærðum mönnum að við séum jafnvel eina þjóðin í heiminum sem lifir af sjávarútvegi. Þrátt fyrir að sumar aðrar þjóðir hafi álíka miklar fiskauðlindir og við þurfi þær að borga með sjávarútveginum eða séu í það minnsta ekki með eins hagkvæman sjávarútveg.
Okkur hefur tekist að nýta ýmsar afurðir sem öðrum hefur ekki tekist eða hafa í það minnsta ekki gert með sama hætti. Við höfum sömuleiðis margfaldað verðmæti af hverju kílói sem við drögum á land. Það hefur leitt ýmislegt gott af sér fyrir atvinnulífið. Til dæmis hafa komið upp fyrirtæki eins og Marel, sem við erum afskaplega stolt af. Það er iðnfyrirtæki sem byggir á þeirri þekkingu sem við höfum í sjávarútvegi og reynslu okkar á því sviði.
Það snýr ekki allt að veiðum og vinnslu, það er líka margt sem af þessu leiðir, svo sem allra handa nýsköpun og atvinnustarfsemi sem tengist viðkomandi atvinnugrein. Allt spilar það saman í þessu tilfelli; sjávarútvegur, þjónusta og iðnaður. Það er sem sagt annar þátturinn sem útlendingum finnst standa upp úr hér á landi og einkenni okkur Íslendinga, þ.e. hvað við náum góðum árangri í sjávarútvegi. Það hefur ekki alltaf verið þannig en það er í það minnsta þannig núna.
Á sama hátt hefur verið eftir því tekið af góðri ástæðu að okkur hefur tekist vel upp í umhverfisvænni orkuvinnslu og er það ekkert nýtt. Hér á landi hefur um áratugaskeið verið rekinn Jarðhitaskóli Sameinuðu þjóðanna. Við höfum stundað útflutning á þekkingu á umhverfisvænni orkuvinnslu í mjög langan tíma, miklu lengri tíma en menn ætla. Það er enginn tilviljun að Jarðhitaskóli Sameinuðu þjóðanna skuli vera staðsettur hér, það er vegna þess að menn telja að hér sé mikil þekking á þeim málum.
Af hverju kemur þekkingin? Vegna þess að á meðan aðrar þjóðir hafa verið að nýta annars konar orku höfum við nýtt vatnsaflið og jarðvarmann til að búa til orku. Hvorugt eru íslenskar uppfinningar. Ég þekki ekki sögu vatnsaflsvirkjana en ég þykist nú vita að þær séu orðnar ansi gamlar í sögunni. En hins vegar höfum við margar öflugar vatnsaflsvirkjanir og höfum haft ágætisþekkingu á þeim málum. Þekkingin verður til við það að við nýtum vatnsaflið.
Það sama á við um virkjun jarðvarmans, það er svo sannarlega ekki séríslenskt fyrirbæri. Ég held að ég fari rétt með að elsta jarðvarmavirkjunin er á Ítalíu. Hún er búin að vera til staðar í rúmlega 100 ár og hefur mönnum gengið vel þar. Þeir hafa ekki gengið of langt í að nýta auðlindina þannig að hún virðist hafa verið sjálfbær allan þennan tíma. Síðan eru dæmi um að menn hafi gengið of langt í jarðvarmavirkjunum þannig að það hefur komið niður á sjálfbærni. Ég hef til dæmis heimsótt jarðvarmavirkjun í Kaliforníu í Bandaríkjunum þar sem menn hafa gengið allt of langt. Þeir eru búnir að reyna núna síðasta áratug að ná upp sama afli og var þar áður en hafa ekki náð því enn þá, þannig að aðgát skal höfð (BJJ: Í nærveru sálar.) í nærveru náttúrunnar.
Ég held hins vegar að við getum sagt að okkur hafi tekist þokkalega upp í því fram til þessa. Í það minnsta eru þess ekki dæmi enn að við höfum gengið of nærri jarðvarmanum og margt af því sem við höfum gert á því sviði er til mikillar fyrirmyndar og til eftirbreytni fyrir aðrar þjóðir. Það er áhugavert sem fram kom áðan hjá hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttur hvernig umræðan hefur þróast og þekkingin aukist. Á tiltölulega fáum árum hefur umræðan um vatnsaflsvirkjanir og jarðvarmavirkjanir sveiflast mikið. Um tíma þótti mönnum jarðvarmavirkjanir vera mun umhverfisvænni en vatnsaflsvirkjanir og var sú skoðun sérstaklega vinsæl meðal vinstri manna. Umræðan hefur þó breyst nokkuð núna. Ég vona nú að við förum ekki í pólitískar skotgrafir í þeim efnum heldur að við tökum hvern virkjunarstað fyrir sig eins og lagt var upp með í rammaáætlun og gefum honum faglega og hagræna einkunn. Síðan getum við tekið afstöðu út frá því.
Ísland hefur mikinn hag af því að sinna umhverfismálum vel og setja umhverfismál í forgang. Hér væri enginn sjávarútvegur ef við stæðum okkur ekki í umhverfismálum og þá seldum við heldur ekki hágæðavöru þaðan. Og ef hér væri menguð landhelgi værum við búin að eyðileggja allt það sem við höfum byggt upp á því sviði, við gætum gert það á skömmum tíma en það má aldrei verða. Sama máli gegnir um umhverfisvernd og orkuvinnslu, vandamál heimsins eru nú ekki vandamál Íslendinga einna og sér heldur alls heimsins. Umhverfisvernd og orkuvinnsla felur í sér afskaplega mörg tækifæri fyrir okkur Íslendinga vegna þess að menn hafa áhyggjur af því að jarðeldsneyti mengi svo mikið að það hafi mjög alvarlegar afleiðingar fyrir loftslagið. Farið hefur verið út í gríðarlegan kostnað við að koma á samkomulagi, þ.e. Kyoto-samkomulaginu svokallaða, á milli hinna vestrænu þjóða sem gengur út á það að vestrænar þjóðir hafa skuldbundið sig til að minnka útstreymi gróðurhúsalofttegunda. Það er að vísu því marki brennt að mjög lítill hluti heimsins tekur þátt í því samkomulagi þannig að jafnvel þó að hinar vestrænu þjóðir takmarki útstreymið gætum við séð fram á mikla aukningu á gróðurhúsalofttegundum.
Hvað sem því líður eru mjög mörg tækifæri á þessu sviði vegna þess að við höfum fram til þessa haft þekkingu og aðstæður til að nýta orku með umhverfisvænum hætti. Menn hafa oft og tíðum tengt það við álver af góðri ástæðu og hvað sem mönnum finnst um álverin hafa þau skapað gríðarlega miklar tekjur fyrir samfélagið. Um það er ekki deilt. Menn geta deilt um hvort þær eigi að vera meiri eða minni en ekki er deilt um að þau hafa skapað gríðarlegar tekjur. Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson tók dæmi í því sambandi um stað sem ég þekki vel, þ.e. Akranes. Sá bær hefur notið góðs af slíkri uppbyggingu og orðið hefur gríðarleg breyting á þeim stað eftir að járnblendiverksmiðja og álver voru byggð í næsta nágrenni.
Kostnaðurinn snýr náttúrlega því að það er sama hver mannanna verkin eru, ef við förum í einhverjar framkvæmdir, hvort sem við tökum land í Úlfarsfelli fyrir íbúðabyggð eða leggjum vegi, ég tala nú ekki um ef við setjum niður orkuver og verksmiðjur, þá ryðjum við ýmsu öðru í burtu. Við tökum þá stundum svæði sem okkur finnst vera mjög eftirsóknarverð út frá öðrum forsendum. Það eru að vísu margar hliðar á því máli og það er kannski ekki jafneinfalt og menn mundu ætla.
Ég man eftir því þegar ég hlustaði á ræður í borgarstjórn Reykjavíkur þar sem menn ræddu um orkumál. Vinstri menn fóru mikinn og töluðu mikið um að jarðvarmavirkjanir væru nú eitthvað annað en þessar vatnsaflsvirkjanir, sérstaklega út frá umhverfisforsendum. Síðan hefur komið svolítið bakslag í þá umræðu, kannski af gildri ástæðu, enda er ekkert svart/hvítt í heiminum, allt hefur sína kosti og galla. En af því að mörgum finnast virkjanir á Hellisheiði vera lýti í náttúrunni er gagnlegt að benda á, af því að það hefur ekki farið hátt í umræðunni, að frá því að Orkuveita Reykjavíkur og fyrirrennarar hennar hófu framkvæmdir á Hellisheiði er Orkuveita Reykjavíkur búin að fara með hundrað vörubíla af heimilisdrasli af Hellisheiðinni í Sorpu — hundrað vörubíla.
Svona breytast hlutirnir, ýmsum þótti nefnilega einu sinni sjálfsagt að fara upp á Hellisheiði og henda þar raftækjum og stóru drasli. Það var gert í miklum mæli. Hundrað vörubílar af drasli er bara ansi mikið. Ef við tölum um Reykjavík er Elliðavatn að stærstum hluta manngert fyrirbæri og ég held að það yrði lítil stemning fyrir því að breyta því í fyrra horf þó svo að færa megi full rök fyrir því að ýmsu hafi verið fórnað þegar menn fóru í virkjanir þar.
Eftir að Hálslónið myndaðist, sem ekki voru litlar deilur um, hefur orðið alveg gríðarlega mikið dýralíf þar og hef ég séð það sjálfur. Mesta lýtið við það lón er að starfsmenn og sérfræðingar Umhverfisstofnunar hlustuðu ekki á heimamenn og settu ekki nógu mörg ræsi þannig að tiltölulega nýr og glæsilegur vegur er allur sundurskorinn af því að sérfræðingar töldu sig vita betur en þeir sem gleggst þekktu aðstæður þar. Hefur það kostað peninga og er um leið lýti á umhverfinu.
Tækifærin eru hér og mér finnst að við ættum að vera sammála um hvernig við nýtum þau. Menn tala oft um umhverfisvæna orkuvinnslu og þekkingariðnaðinn sem andstæður. Því er nákvæmlega öfugt farið. Við höfum gríðarlega mörg tækifæri í þekkingariðnaði og mannauði á Íslandi. Þekkingin á umhverfisvænni orkuvinnslu er ekki bara hjá orkufyrirtækjunum, virðulegi forseti, hún er í háskólunum og líka hjá tæknifyrirtækjunum. Ég hef stundum sagt að það ríki almennt málleysi hjá verkfræðingum og tæknimenntuðu fólki. Þegar maður fer í vinnustaðaheimsóknir og hittir fólk segir það alltaf það sama, að vandamálin séu vegna stefnu stjórnvalda og vegna þess að menn taki ekki ákvarðanir og eins vegna rammaáætlunar, sem augljóslega hefur mistekist. Það ríkir ekki pólitísk sátt um hana og við náum ekki þeim árangri sem við lögðum upp með. Aðalatriðið er að við tökum ekki ákvarðanir. Við erum búin að missa af mörgum skipum sem sigla hér fram hjá og er þá ég að hugsa um skip tækifæranna. Það þýðir að við skerðum lífskjör þessa fólks og það er að missa vinnuna, hámenntað fólk sem við erum búin að fjárfesta í. Yngsta fólkið kemur ekki heim úr námi eða flytur til útlanda. Þetta er erfiðara fyrir eldra fólkið, starfshlutfallið er minnkað hjá því og lífskjör þess versna. Það er ekki auðvelt þegar maður er kominn á ákveðinn aldur að flytja til annarra landa en það er mjög auðvelt fyrir ungt fólk og það er það sem hefur gert. Það þýðir líka að í þeirri miklu samkeppni sem nú er um umhverfisvæna orkugjafa getum við ekki hallað okkur aftur og hugsað: Við höfum verið svo framarlega á þessu sviði, við verðum alltaf framarlega á þessu sviði. Það er ekki þannig, virðulegur forseti. Núna fjárfesta menn í umhverfisvænum orkugjöfum, ekki bara í vatnsafli og jarðvarma, það er einnig hægt að nýta jarðvarmann úti um allan heim. Vatnsaflið er misjafnt eftir aðstæðum eðli málsins samkvæmt, en menn nýta líka vindorku, strauma og ýmislegt annað.
Við eigum þá möguleika að verða meðal þeirra allra fremstu um langa framtíð en ef við ætlum að gera það verðum við að ná sátt um að nýta eitthvað af þeim orkukostum sem hér eru. Það mun ekki bara nýtast því fólki sem vinnur að rannsóknum eða uppbyggingu nýrra virkjana, verksmiðja og sæstrengja, eða hvað það er nú sem menn gera, það mun nýtast fyrir þá þekkingu sem nauðsynleg er fyrir Íslendinga og aðra þá sem búa á þessum hnetti til að geta nýtt orkuna betur og með umhverfisvænni hætti.
Það er stóra myndin. Það er mjög dapurlegt að við stöndum hér eftir allan þennan tíma. Alveg sama í hvaða stjórnmálaflokki menn eru á hv. þingi má spyrja: Eru menn sammála um að nýta umhverfisvæna orkugjafa? Viljum við færa okkur meira yfir í umhverfisvæna orkugjafa? Eru ekki allir sammála því?
Viljum við ekki nýta og efla þekkingu í háskólasamfélaginu, í tæknigeiranum og annars staðar og sérstaklega á einhverju jákvæðu sviði eins og á umhverfisvænum orkugjöfum? Eru menn ekki sammála því? Ég var að vonast til þess að samstaða næðist um það. En grunnurinn að því er að til þess að svo megi verða verðum við að nýta þau tækifæri sem til staðar eru. Þess vegna fóru menn í rammaáætlun svo við þyrftum ekki að deila um hvern stað fyrir sig heldur settum upp eitthvert skapalón þannig að við værum með þau svæði undir. Við gætum þá farið í það sem sátt væri um svo við gætum haldið áfram að efla mannlífið og bæta lífskjörin. Það var þörf fyrir það fyrir 20 árum en það er algjör nauðsyn í dag vegna stöðu ríkisfjármála og stöðu efnahagsmála í heild sinni.
Virðulegi forseti. Það er mjög dapurlegt að hv. þm. Kristján L. Möller hafi haft rétt fyrir sér þegar hann sagði að þessi rammaáætlun hafi mistekist.
