stjórnarskipunarlög.
Virðulegi forseti. Enn ræðum við frumvarp til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sem er gott því að það mál þarf svo sannarlega að ræða vel og sem flestir eiga að koma að þeirri umræðu. Umræðan hefur verið þokkalega málefnaleg og góð. Þingmenn tala mikið um samstöðu og er það vel. Í þeim anda hefur málið einmitt verið unnið. Sáttin er í ferli málsins fólgin en ekki bara í flokkapólitíkinni á þingi og því megum við aldrei gleyma. Ég þreytist nefnilega ekki á að lofa það ferli sem málið hefur farið í gegnum og langar fyrst og fremst að ræða það hér og fara yfir helstu atriði.
Málið hófst þannig að Alþingi kaus stjórnlaganefnd 16. júní 2010 sem hafði það meginhlutverk að undirbúa og standa að þjóðfundi um stjórnarskrármál þar sem kalla átti eftir meginsjónarmiðum og áherslum almennings í málinu. Nefndinni var einnig ætlað að safna saman fyrirliggjandi gögnum um stjórnarskrármál og leggja síðan fram sínar hugmyndir. Forsætisnefnd Alþingis skipaði sérstaka undirbúningsnefnd til að undirbúa stofnun og starfsemi stjórnlagaþings og þjóðfundar. Síðan var þjóðfundur haldinn laugardaginn 6. nóvember. Hann sóttu 950 manns víðs vegar að af landinu. Síðan var kosið til stjórnlagaþings 27. nóvember 2010 og það voru hvorki meira né minna en 522 einstaklingar sem höfðu áhuga á því að sitja á því þingi. Framkvæmd kosninganna var því miður dæmd ógild í Hæstarétti þann 25. janúar 2011. Í kjölfarið skipaði forsætisráðherra starfshóp til að bregðast við svo að ljúka mætti endurskoðuninni. Hópurinn skilaði því áliti að Alþingi skyldi bjóða þeim 25 sem flest atkvæði hlutu í kosningunni þann 27. nóvember sæti í ráðgefandi stjórnlagaráði með þingsályktun. Allir nema einn þáðu þetta boð og stjórnlagaráð var sett formlega 6. apríl 2011 og starfaði sleitulaust þangað til það lauk störfum sínum þann 27. júlí sama ár.
Ráðið setti sér miklar fyrirmyndarreglur um það hvernig það vann málið. Mig langar að lesa upp hvernig það verklag var, en um það segir í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta:
„Í skýringum stjórnlagaráðs kemur fram að undirbúningur að frumvarpi til stjórnarskipunarlaga hafi í fyrstu miðast við svokallað áfangaskjal sem aðgengilegt hafi verið á vefsíðu stjórnlagaráðs. Vinnutilhögun hafi verið á þá leið að í kjölfar nefndarfunda í hverri viku hafi nefndirnar kynnt tillögur sínar á fundum með öðrum fulltrúum og þar á eftir á opnum ráðsfundi. Í kjölfar kynningar hafi tillögurnar getað tekið breytingum, með hliðsjón af erindum, umsögnum fræðimanna og stofnana, umræðna í nefndum og ráði og á vefsíðu stjórnlagaráðs. Að lokinni kynningu og frekari vinnslu eftir atvikum hafi tillögur aftur verið lagðar fram á ráðsfundi til samþykktar inn í áfangaskjalið. Á þennan hátt hafi tillögurnar mótast smám saman í samræðum milli fulltrúa ráðsins innbyrðis og í samræðum við almenning. Úr áfangaskjalinu voru síðan unnin drög að frumvarpi til stjórnarskipunarlaga og það afgreitt eftir tvær umræður í ráðinu, með atkvæðagreiðslum um hvert ákvæði og breytingartillögur við það.“
Við sjáum á þessu að það hefur virkilega verið vandað til vinnulagsins. Stjórnlagaráð afhenti síðan forseta Alþingis frumvarp að nýrri stjórnarskrá þann 29. júlí 2011 og lýsti yfir þeirri afstöðu sinni að greiða skyldi atkvæði um nýja stjórnarskrá í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en Alþingi afgreiddi frumvarpið endanlega. Næsta stig ferlisins er síðan að forsætisnefnd Alþingis lagði tillögur stjórnlagaráðs fyrir Alþingi í formi skýrslu 4. október 2011 og vísaði málinu til þinglegrar meðferðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins sem ræddi málið á fjölmörgum fundum, fékk til sín gesti og fjallaði um umsagnir. Í kjölfarið voru fyrrum fulltrúar stjórnlagaráðs kallaðir saman til að fjalla um fram komnar athugasemdir. Sá fundur var haldinn 8.–11. mars árið 2012. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd bað ráðið að bregðast við helstu athugasemdum sem fram höfðu komið í umfjöllun nefndarinnar um haustið. Þar má nefna ákvæði um umhverfi og auðlindir, synjunarvald forseta, kosningakerfið, hlutfall kosningarbærra manna sem gæti farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu, meðferð þingmála, ákvarðanir ríkisstjórnar, nýjar ríkisstofnanir, breytingar á stjórnarskrá, orðalag í samræmi við þjóðréttarlega samninga og svo framvegis.
Fulltrúar stjórnlagaráðs brugðust við þessum ábendingum og sendu svör sín til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem nýtti svörin eftir því sem við átti í afgreiðslu sinni á málinu. Þann 20. mars 2012 lagði meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fram þingsályktunartillögu um að haldin yrði ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs. Sú tillaga var samþykkt 24. maí eftir miklar umræður í þinginu. Þjóðaratkvæðagreiðslan fór síðan fram þann 20. október síðastliðinn og vildu um 64% þeirra sem greiddu atkvæði að tillaga stjórnlagaráðs yrði lögð til grundvallar að nýrri stjórnarskrá. Sumarið 2012 vann síðan sérfræðingahópur lögfræðinga að því að skoða og fara lagatæknilega yfir tillögurnar og hann skilaði nefndinni áliti þann 12. nóvember 2012. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd óskaði síðan eftir áliti allra fastanefnda þingsins og úthlutaði nefndunum þeim greinum til umfjöllunar sem tilheyrðu þeirra starfssviði. Þannig var tryggt að allir þingmenn á Alþingi Íslendinga gætu komið að vinnu við nýja stjórnarskrá. Óskað var eftir gestum og umsögnum frá þeim aðilum sem þeir treystu til verksins. Auðvitað hefði verið gott að hafa betri tíma til verksins en ég er mjög sátt við þá vinnu sem ég tók þátt í í mínum nefndum, velferðarnefnd og atvinnuveganefnd. Velferðarnefnd lagði til breytingu sem var tekið tillit til og atvinnuveganefnd skilaði mjög góðu áliti þar sem fram kom gott yfirlit yfir þau álitamál sem fram komu fyrir nefndinni.
Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd óskaði einnig eftir áliti Feneyjanefndarinnar, nefndar sem hefur hlutverk sem ráðgefandi stofnun Evrópuráðsins í málum tengdum stjórnskipun. Hún er sjálfstæður, lagalegur aðili. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd lauk umfjöllun sinni um málið fyrir 2. umr. í lok janúar þar sem athugasemdir nefnda þingsins eru hluti af álitinu og yfir 50 breytingartillögur voru lagðar til. Nefndin ákvað að vinna þá kafla sem fjalla beint um stjórnarskipunina minna en aðra þar sem álit Feneyjanefndarinnar lá ekki fyrir og eðlilegt að bíða þess álits. Þetta vinnulag er kannski ekki það sem venjulega er viðhaft en ekkert er óeðlilegt við það og um að gera að vera stöðugt með vinnulag þingsins og nefnda þess í þróun.
Nú liggur álit Feneyjanefndarinnar fyrir og að sjálfsögðu þarf að taka tillit til þeirra athugasemda og skýra betur þau ákvæði sem nefndin leggur áherslu á.
Það ferli sem ég hef hér rakið um meðferð málsins er afar merkilegt og margir hafa komið að málinu. Feneyjanefndin tekur undir að ferlið sé afar merkilegt og leggur talsverða áherslu á það í málflutningi sínum.
Í umræðunni um málið hefur mikið verið rætt um að vinnubrögðin í kringum það hafi ekki verið góð. Ég verð að viðurkenna að ég hef talsvert velt fyrir mér hvort við skilgreinum vönduð vinnubrögð almennt á mjög ólíkan hátt. Að vanda sig er fyrir mér að hugsa hvert skref, hugsa mál út frá mörgum sjónarhornum, að leita ráða víða að, að vinna með öðrum. Ég verð að segja að ég get ekki séð annað en að það ferli sem ég var að lýsa lýsi nákvæmlega því vinnulagi. Ég get ekki fallist á að það að vanda sig sé bara að binda sig við tæknilegar útfærslur og binda sig fast við ótta við að breyta nokkrum sköpuðum hlut nema bara því sem bráðnauðsynlegt er.
Stjórnarskráin er svo sannarlega grundvöllur allrar löggjafar okkar og stjórnskipunar en hún er ekki bara lögfræðilegt plagg. Hún er skráin yfir það hvernig við viljum haga málum samfélags okkar og hún hlýtur alltaf að byggja á hugmyndafræði og siðfræði með lögfræðinni. Þess vegna er aðkoma almennings og sem breiðasts hóps fulltrúa þeirra svo mikilvæg til að ná sátt um þann grundvöll sem við viljum byggja samfélag okkar á. Fyrir mér er þetta ferli svo merkilegt að mér finnst við þurfa að nálgast allar breytingar á því skjali sem fyrir liggur með virðingu og gát. Ný atriði í stjórnarskrá mega ekki valda okkur ótta, þau eiga að fá okkur til að hugsa hvernig við þurfum að bregðast við með breyttum lagaramma utan um þessi mál. Samfélagið er að breytast, mannréttindaáherslur þar með og við eigum að bregðast við því í stjórnarskrá og gæta þess að ef breyta þarf lögum fylgi þær breytingar í kjölfarið. Ég lít þó alls ekki þannig á að engu megi breyta í frumvarpinu. Það má til dæmis hugsa sér að stjórnarskipunarþættinum verði ekki breytt nema takmarkað í ljósi athugasemda Feneyjanefndarinnar. En mér finnst afar mikilvægt að ramminn að þeim grundvelli sem hið lýðræðislega ferli hefur lagt, haldist og verði grundvöllurinn að nýrri stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.
