Ríkisútvarpið, fjölmiðill í almannaþágu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu.
Hér er um að ræða góðkunningja þingheims, frumvarp sem var lagt fram á síðasta þingi. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar kláraði vinnu við það mál, lagði fram nefndarálit og breytingartillögu en frumvarpið komst þá ekki á dagskrá. Ég fagna því að málið sé komið á dagskrá nú. Það hefur fengið mikla og ítarlega umfjöllun í nefnd og um það verið prýðileg samstaða og allir nefndarmenn hafa lagt þar gott til málanna.
Með þessu frumvarpi er lagt til að lögfest verði ný heildarlöggjöf um Ríkisútvarpið með tilliti til þeirrar reynslu sem fengist hefur af gildandi lögum um Ríkisútvarpið ohf. frá árinu 2007. Jafnframt er tilefni þessa frumvarps athugasemdir Eftirlitsstofnunar EFTA um tilhögun ríkisaðstoðar, en þessu frumvarpi er ætlað að afmarka betur ákvörðun íslenskra stjórnvalda um það hvað felist í fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu með það að leiðarljósi að skapa traustari grundvöll og aðskilnað á milli almannaþjónustuhlutverks Ríkisútvarpsins annars vegar og þeirrar starfsemi sem telst til samkeppnisrekstrar hins vegar.
Ég mun í framsögu minni beina athyglinni sérstaklega að þeim breytingartillögum sem meiri hlutinn leggur til á frumvarpinu og vísa að öðru leyti í það nefndarálit sem meiri hlutinn hefur lagt fram.
Í fyrsta lagi vil ég vekja athygli á því að í 2. tölulið 1. mgr. 3. gr. er fjallað um hlutverk Ríkisútvarpsins og þá sérstaklega með vísan til þjónustu við alla landsmenn. Þar kemur fram að Ríkisútvarpið skuli gera ráðstafanir til að hægt sé að flytja fréttir og framleiða efni utan höfuðborgarsvæðisins. Meiri hlutinn leggur mjög mikla áherslu á þetta atriði í þjónustu Ríkisútvarpsins og hnykkir á því í breytingartillögu sinni að mikilvægt sé að Ríkisútvarpið komi sér upp fastri starfsemi á völdum svæðum á landsbyggðinni án þess að hlutast til um það nákvæmlega með hvaða hætti það skuli gert. Við þekkjum það öll í þessum sal að Ríkisútvarpið hefur haldið úti starfstöðvum á landsbyggðinni til lengri og skemmri tíma. Starfsemi og fjöldi hefur verið mismunandi eftir tímabilum og það er afar mikilvægt að Ríkisútvarpið hafi áfram metnað til þess að flytja bæði fréttir af landsbyggðinni og halda úti dagskrárgerð sem miðlar til allrar þjóðarinnar menningu og mannlífi í öllum landshlutum.
Í öðru lagi vil ég leggja áherslu á breytingartillögu sem fjallar um það að Ríkisútvarpið setji sér sérstaka öryggisstefnu og fylgi henni. Þetta er samkvæmt ábendingu frá Póst- og fjarskiptastofnun sem í umsögn sinni vakti athygli á því að ekki væri að finna í frumvarpinu neina skilgreiningu á tæknilegum gæðum þeirrar þjónustu sem Ríkisútvarpinu bæri að veita, t.d. með tilliti til móttökuskilyrða. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið Póst- og fjarskiptastofnunar og leggur til að Ríkisútvarpið skuli setja sér öryggisstefnu um órofinn rekstur hljóðvarpsþjónustu um land allt og á næstu miðum.
Við vitum að Ríkisútvarpið býr yfir miklum menningarverðmætum sem geymd eru í safni útvarpsins. Meiri hlutinn telur afar mikilvægt, og raunar nefndin öll, að aðgengi almennings að þessu safnaefni Ríkisútvarpsins sé tryggt, bæði fyrir einstaklinga sem vilja fá afrit af því efni sem þar er til eigin nota og sömuleiðis að eðlilegt aðgengi sé fyrir þá sjálfstæðu framleiðendur sem vilja nýta þetta efni til framleiðslu á myndefni í til dæmis sjónvarpsþætti eða kvikmyndir. Við hnykkjum á þessu í breytingartillögu nefndarinnar.
Sömuleiðis í samhengi við umræðu um sjálfstæða framleiðendur er meiri hlutinn með áréttingu á því að mikilvægt sé að í þjónustusamningi stjórnvalda og Ríkisútvarpsins komi sérstaklega fram og sé tryggt tiltekið lágmarkshlutfall dagskrárefnis sem keypt sé af sjálfstæðum framleiðendum og meiri hlutinn áréttar í nefndaráliti að slíkt hlutfall skuli …
(Forseti (ÞBack): Gefa ræðumanni hljóð.)
… að lágmarki vera 10% en það mun vera í kringum 6% um þessar mundir.
Virðulegi forseti. Þá er komið að þeim þætti nefndarálits sem lýtur að umfjöllun Ríkisútvarpsins um kosningar, hvort sem um er að ræða alþingiskosningar, forsetakosningar eða þjóðaratkvæðagreiðslur. Þar er frá því að segja að í kjölfar álits meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um annað frumvarp, frumvarp til fjölmiðlalaga á sínum tíma, þá lagði nefndin fram tillögu um að stofnuð yrði nefnd til að fjalla um athugasemdir Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu varðandi aðgengi stjórnmálahreyfinga og frambjóðenda að fjölmiðlum í aðdraganda kosninga. Sú nefnd hefur verið að störfum undanfarið og lýkur störfum á allra næstu dögum. Hún hefur meðal annars haft til umfjöllunar fyrirbærið „gjaldfrjáls útsendingartími“, þ.e. „free airtime“ upp á enska tungu, sem er þekkt úrræði í ýmsum ríkjum í kringum okkur. Þarna vegast á sjónarmið annars vegar um jafnt aðgengi stjórnmálahreyfinga og framboða að ríkismiðlinum til þess að kynna stefnumál sín og hins vegar þau sjónarmið að Ríkisútvarpið þurfi að standa vörð um og hafa tryggt ritstjórnarlegt sjálfstæði yfir ekki síst því efni sem lýtur að umfjöllun um samfélagsmál og er mikilvægt að löggjafinn sé ekki með íhlutun í það ritstjórnarvald Ríkisútvarpsins.
Við ræddum þetta fram og til baka. Í fyrsta lagi var dregið fram að Ríkisútvarpið hefur á undanförnum áratugum, allt frá byrjun áttunda áratugarins, ef ég fer rétt með, boðið stjórnmálahreyfingum upp á tíma í dagskrá sinni til kynningar á stefnumálum sínum fyrir kosningar. Það er ekki lengra síðan en í kosningunum 2007 sem þetta fyrirkomulag var viðhaft og þá var flokkunum boðið upp á að vera þar með kynningar á stefnumálum sínum sem voru í kringum 15 mínútur, ef ég man rétt. Í síðustu alþingiskosningum 2009 féll þessi dagskrárliður hins vegar niður og mun það hafa verið út af mismunandi sjónarmiðum flokkanna um hvort þeir hefðu áhuga á því að nýta sér þessa þjónustu Ríkisútvarpsins. Það er vissulega gagnrýnisvert og var viðurkennt af forsvarsmönnum Ríkisútvarpsins í umfjöllun nefndarinnar að þarna hefðu verið gerð ákveðin mistök, að í reynd hefði með þessu fyrirkomulagi ríkjandi flokkum á þingi, stóru flokkunum, verið fært eiginlegt neitunarvald gagnvart því að minni framboð og ný framboð gætu kynnt sig sem skyldi í Ríkisútvarpinu. Þetta er að sjálfsögðu gagnrýnisvert og var viðurkennt í umfjöllun nefndarinnar að væri ekki til eftirbreytni.
Það er mat meiri hlutans að óumdeilt sé að frjáls útsendingartími í sjónvarpi hafi mjög mikla þýðingu fyrir stjórnmálahreyfingar sem bjóða fram í almennum kosningum og leita eftir umboði kjósenda og yfir allan vafa sé hafið að sjónvarpið sé ein áhrifaríkasta leiðin til þess að ná til kjósenda í kosningabaráttu. Hins vegar leggjum við mikla áherslu á ritstjórnarlegt sjálfstæði Ríkisútvarpsins í þessum efnum og er niðurstaða okkar sú að við eigum ekki að stíga yfir þau mörk að hlutast til um það hvernig Ríkisútvarpið útfærir þá skyldu að veita jafnt aðgengi framboða að dagskránni. Útfærslan sé þá með þeim hætti að Ríkisútvarpið gæti þess að jafnræðis verði gætt meðal framboða, þau fái tækifæri til að kynna stefnumál sín í hefðbundnum dagskrártíma Ríkisútvarpsins en efnið skuli lúta ritstjórnarvaldi Ríkisútvarpsins.
Virðulegi forseti. Ég vil næst vekja athygli á breytingartillögu við 6. gr. frumvarpsins sem fjallar um textun og táknmálstúlkun. Í þeirri grein er kveðið sérstaklega á um aðgengi heyrnarskertra að sjónvarpsdagskrá Ríkisútvarpsins. Þetta ákvæði er merkilegt nýmæli. Þar er gerður sá áskilnaður að Ríkisútvarpið skuli veita heyrnarskertum aðgengi að fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu með textun á sjónvarpsefni, með textavarpi, útsendingum á táknmáli og/eða öðrum miðlunarleiðum sem henta kunna í þessu skyni og eru í samræmi við tæknilega möguleika á hverjum tíma. Meiri hlutinn leggur til þá breytingu að sérstaklega verði kveðið á um það að Ríkisútvarpið skuli texta fréttir, fréttaefni og eftir atvikum annað dagskrárefni þar sem um sé að ræða brýnt jafnréttismál fyrir hluta þjóðarinnar. Við vísum þar í álitinu meðal annars til nýsamþykktra laga um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls þar sem segir að íslenskt táknmál sé fyrsta mál heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra og að stjórnvöld skuli hlúa að því og styðja.
Eitt af því sem er veigamikið í þessu frumvarpi eru ákvæði um takmarkanir á veru Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Það þarf ekki að fjölyrða um að árum saman hefur tvíeðlið varðandi fjármögnun Ríkisútvarpsins verið gagnrýnt. Útvarpið hefur annars vegar fengið hlutdeild af almannafé í gegnum afnotagjöld á sínum tíma og í gegnum útvarpsgjald, eins og það er útfært í dag, og hins vegar haft umtalsvert hlutfall af tekjum sínum í gegnum auglýsingar.
Nokkur afgerandi skref eru stigin í þessu frumvarpi til þess að koma til móts við þau sjónarmið að mikilvægt sé að þrengja ekki svo að einkafjölmiðlum á markaðnum að þeir eigi erfitt með að þrífast í ljósi umfangs Ríkisútvarpsins á sama markaði. Við þessu er brugðist með þrennum hætti: Í fyrsta lagi er sett þak á auglýsingatímann þannig að Ríkisútvarpinu er óheimilt að vera með auglýsingar sem eru umfram átta mínútur á hverjum klukkutíma, í öðru lagi er lagt bann við að slíta í sundur dagskrárliði með auglýsingum og í þriðja lagi bann við kostun. Tilteknar undanþágur eru heimilar á þessum tveimur síðari liðum, en meiri hlutinn ákvað í vinnu sinni að skerpa á undanþáguákvæðunum og þrengja þau.
Niðurstaðan er sú að við leggjum til að einungis verði kostun heimil þegar um er að ræða útsendingu á íburðarmiklum dagskrárliðum sem eru sérstaklega nefndir í greinargerð frumvarpsins og áréttaðir í nefndaráliti meiri hlutans og er þá verið að fjalla um stórviðburði eins og Ólympíuleika, heimsmeistara- og Evrópumót í knattspyrnu- og handknattleik og Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva, þar á meðal undankeppnina sem kölluð er Söngvakeppni Sjónvarpsins hér heima. Það er álit meiri hlutans að þetta undanþáguákvæði beri að túlka þröngt og ná fyrst og fremst til þeirra viðburða sem að framan greinir.
Hin undanþágan frá banninu við kostun lýtur að innlendu íþróttaefni en nokkur gagnrýni kom fram á ákvæðið, og var henni miðlað til nefndarinnar í umsögnum aðila úr íþróttahreyfingunni, þess efnis að ljóst væri að sýnileiki ýmissa íþróttagreina, t.d. mót sem tengjast kvennaíþróttum og börnum og ungmennum, gæti valdið greinunum miklum skaða ef heimild til kostunar á efni þeirra félli alfarið út. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og tekur tillit til þeirra í breytingartillögu sinni.
Rétt er að árétta að í frumvarpinu er kveðið á um að Ríkisútvarpið skuli setja reglur um auglýsingar eða viðskiptaboð í miðlum sínum, birta gjaldskrá fyrir þessar auglýsingar opinberlega, gæta jafnræðis milli viðskiptamanna og gæta að því að afsláttarkjör viðskiptamanna séu í fyrsta lagi gagnsæ og standi í öðru lagi öllum viðskiptamönnum til boða fyrir sambærilegt umfang viðskipta.
Talsverðar breytingar eru í frumvarpinu á stjórn Ríkisútvarpsins. Veigamest er sú tillaga að taka upp armslengdarfjarlægð frá löggjafarvaldinu gagnvart beinni skipan í stjórn Ríkisútvarpsins. Fyrirkomulagið verður með þeim hætti í framhaldinu, ef frumvarpið nær fram að ganga, að Alþingi eða allsherjar- og menntamálanefnd skipar þrjá fulltrúa af fimm í sérstaka valnefnd sem síðan mun koma með tilnefningar um hverjir skuli skipa stjórn Ríkisútvarpsins þannig að tekið verði fyrir það fyrirkomulag að stjórnarmenn séu skipaðir beint með samþykkt Alþingis og tilnefningu flokka. Ég tel að þetta sé veigamikil og farsæl breyting enda er mikilvægt að armslengdarfjarlægð sé á milli hins pólitísk valds og Ríkisútvarpsins svo sem kostur er.
Það eru ákvæði í nefndarálitinu og breytingartillögum sem fjalla um innra eftirlit og gæðamál annars vegar og hins vegar eftirlit og mat, sem ekki er þörf á að eyða mörgum orðum í, en við erum þar að koma til móts við sjónarmið umsagnaraðila, m.a. að auka þann tíma sem fjölmiðlanefnd hefur til þess að leggja mat á það hvort Ríkisútvarpið hafi uppfyllt almannaþjónustuhlutverkið.
Ég vil síðan víkja nokkrum orðum að 16. gr. frumvarpsins sem fjallar um nýja fjölmiðlaþjónustu og heimild til Ríkisútvarpsins til að setja á fót tilraunaþjónustu í afmarkaðan tíma. Annars vegar er um að ræða tímabundna þjónustu til að þjóna ákveðnum lýðræðislegum, menningarlegum eða samfélagslegum þörfum og hins vegar þjónustu sem áætlað er að þróa frekar.
Við meðferð málsins í nefnd kom fram nokkur gagnrýni á ákvæði í 4. mgr. 16. gr., sem fjallar um tilraunaþjónustu í allt að 24 mánuði án sérstakrar heimildar. Og þó að meiri hlutinn bendi á að mikilvægt sé að Ríkisútvarpið hafi þessa heimild til að prófa nýja þjónustu sé mikilvægt að um hana gildi skýrar reglur og afmarkað sé að þarna sé ekki farið af stað með óljós fyrirheit eða með þjónustu sem kann að raska samkeppnisumhverfi á fjölmiðlamarkaðnum. Það er mat meiri hlutans að hér eigi einkum að vera um að ræða þjónustu sem hefur ekki viðskiptalegt gildi, fremur þjónustu sem eykur möguleika Ríkisútvarpsins á að þróa nýmiðlun. Vissulega er afar mikilvægt að Ríkisútvarpið hafi svigrúm til þess að geta verið með tilraunir rétt eins og ríkisfjölmiðlar í öðrum löndum hafa haft en engu að síður telur meiri hlutinn rétt að þær lúti tilteknum skilyrðum og afmörkunum og leggur fram breytingartillögu þess efnis.
Ég vil að öðru leyti árétta að ég tel að þetta sé afar mikilvægt frumvarp sem komi til móts við sjónarmið um að Ríkisútvarpið sé lykilfjölmiðill í landinu sem hafi ríku lýðræðis-, menningar- og samfélagslegu hlutverki að gegna, hlutverki sem er kannski mikilvægara en nokkru sinni fyrr í ljósi þess umróts sem hefur verið í samfélagi okkar eftir hrun, og þá kröfu almennings að vera enn betur upplýstur um samfélagsmálefni, um málefni stjórnvalda en dæmi eru um í seinni tíma sögu lýðveldisins.
Ég vil að lokum þakka öllum nefndarmönnum kærlega fyrir afar góða vinnu við þetta frumvarp, bæði á þessu þingi og því fyrra. Undir þetta áliti meiri hlutans rita Björgvin G. Sigurðsson, sá sem hér stendur, Þráinn Bertelsson, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Ólafur Þór Gunnarsson, Siv Friðleifsdóttir, með fyrirvara, og Birgitta Jónsdóttir. Ég þakka öllum þessum fulltrúum fyrir störf þeirra í þágu þessa máls og sömuleiðis fulltrúum Sjálfstæðisflokksins sem lögðu gott til málsins þó að þeir rituðu ekki undir þetta álit.
