virðisaukaskattur o.fl.

Frú forseti. Hv. þm. Árni Páll Árnason hefur gert prýðilega grein fyrir því nefndaráliti sem við sameinumst um af hálfu minni hlutans, en ásamt honum standa að minni hlutanum sá sem hér talar og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson.

Ég verð að segja eins og er að mér finnst það sögulega dálítið merkilegt að við skulum standa í þessum sporum á síðasta mánuði þess herrans árs 2014 og ræða öfuga matarskattsumræðu við árið 2007. Það „fyndna“ er, og er fátt fyndið við þetta, að það eru sömu flokkar sem núna berjast hér fyrir því að hækka matarskatt og hækka skatt á menningu sem slógu sér á brjóst fyrir að vera að lækka þetta hið sama árið 2007 í einhverri glórulausustu aðgerð í skattamálum sem lengi hefur verið ráðist í á Íslandi og er þá mikið sagt. Auðvitað má segja að þar með séu þessir flokkar að viðurkenna mistök sín og axla ábyrgð og reyna að bæta fyrir það. En undarlegt er þetta satt best að segja. Vandinn er meðal annars sá að Ísland er annað í dag en það var 2007. Þá voru fráleitar aðstæður til að fara í slíka lækkun í þenslu- og eyðslubólunni sem þá stóð yfir enda var niðurstaðan sú að þetta skilaði sér að mjög takmörkuðu leyti á endastöð, til neytenda.

Það er engin leið að horfa fram hjá því að hækkun á brýnustu lífsnauðsynjum heimilanna er alltaf viðkvæmt og vandasamt mál. Við erum nú einu sinni að tala um matvæli og um aðrar lífsnauðsynjar fyrir þessa þjóð sem er menning, sem er bókaútgáfa, tónlist, myndlist, kvikmyndir og annað í þeim dúr því maðurinn lifir ekki af brauði einu saman.

Nú geta einhverjir spurt þann sem hér stendur: Já, en ert þú þá ekki kominn í mótsögn við sjálfan þig, hafandi gagnrýnt mjög lækkunina 2007, að vilja ekki hækka til baka núna? En svarið er nei. Í fyrsta lagi skiptir alltaf miklu máli hvernig staðið er að slíkum breytingum. Það er ekki vandað með nægilegum hætti hér og er fjármagnað með vitlausum hætti; með því að fjármagna hækkun á lífsnauðsynjum með lækkun á lúxusvörum, ég tala nú ekki um sælgæti og gosdrykkjum. Aðstæðurnar á Íslandi eru líka allt aðrar og viðkvæmari nú vegna þess að hér varð mikið áfall. Þær eru það vegna þess að lífskjörin eru lakari. Þær eru það vegna þess að atvinnustigið og kjarastigið er annað og viðkvæmara í dag en það var þá. Skuldir heimilanna eru meiri og þar fram eftir götunum. Það verður því að gera þá kröfu þegar breytingar af þessu tagi eru í farvatninu að menn vandi sig og horfi til þess hvernig staðan á Íslandi er í dag. Það skiptir minna máli hvernig hún var fyrir fimm eða fimmtán árum síðan en að horfast í augu við veruleikann eins og hann raunverulega er.

Auðvitað er enginn eðlismunur á hækkun úr 7 í 11% og hækkun úr 7 í 12%, þótt vissulega megi segja að það sé ákveðin viðurkenning fólgin í því af hálfu meiri hlutans að hörfa til baka um 1 prósentustig. Reyndar virðist sem það hafi verið upphaflega hugmyndin, að minnsta kosti í fjármálaráðuneytinu, samanber textann í greinargerð fjárlagafrumvarpsins. Ég kem betur að því síðar.

Ég vil staldra aðeins við menninguna, ekki síst bókaútgáfuna sem kom nánast með tárin í augunum á fund efnahags- og viðskiptanefndar og bað um að þetta yrði ekki gert. Fulltrúar hennar færðu fram mjög sterk rök fyrir því að þar væri staðan svo viðkvæm fyrir og bókaútgáfan ætti þannig í vök að verjast að hún mætti ekki við neinu og minna en engu. En það er augljóst mál að þessar breytingar á virðisaukaskatti snúa því við. Í staðinn fyrir að forlögin hafa sum hver fengið endurgreitt, þ.e. með 7% þrep á útskatti hefur innskatturinn vegið það þungt að í einhverjum tilvikum hafa átt sér stað endurgreiðslur til þeirra, snýst þetta yfir í nettóskattbyrði upp á 3–4%. Það geta verið tugir milljóna hjá stærstu forlögunum. Staðan er þannig þar að yfirleitt er tap á mestallri útgáfunni nema tveim, fjórum söluhæstu bókunum á hverju ári. Forlögin reyna að safna í sarpinn og byggja sig upp til að geta gefið út á nokkurra ára fresti t.d. vandaða myndskreytta barnabók því það er dýrt og eftirtekjan hjá forlögunum yfirleitt minni en engin. Það er því tap á slíkum góðbókmenntum sem verið er að gefa út en forlögin hafa þó af miklum metnaði reynt að gera. Rithöfundarnir bera afar lítið úr býtum.

Svipað má segja um tónlist, myndlist og kvikmyndir og annað í þeim dúr þar sem staðan er erfið, ekki bara vegna erfiðra aðstæðna, því þessi geiri hefur auðvitað orðið fyrir barðinu á þrengingum undangenginna ára, heldur líka vegna þess að ýmsar tæknibreytingar og ólöglegt niðurhal á efni og annað í þeim dúr valda því að hann á í vök að verjast. Ætla menn ekkert að hlusta á slíkt eða a.m.k. að mæta því með sómasamlegum mótvægisaðgerðum? Það væri hægt að hugsa sér að stórauka í staðinn fjárveitingar til rithöfundasjóða og bókasafnssjóðs og færa fjármuni þannig til baka inn í stuðning við menninguna.

Af því sem hér er á ferðinni verð þó ég að segja að mér finnst niðurfelling sykurskattsins vera einna vitlausust af öllu. Ég botna hreinlega ekki í því að menn skuli láta það fljóta með. Það hefði strax skipt talsverðu máli að mínu mati, bæði í tekjulegum skilningi og ekki síður þó frá lýðheilsusjónarmiðum, ef menn hefðu fundið farveg fyrir það að geta áfram haft a.m.k. óbreytta skattbyrði á þeirri vöru. Það er yfirgengilegt að á sama tíma og grænmeti, ávextir, mjólk, fiskur og kjöt á að hækka í verði um ein 4% eigi þetta beinlínis að lækka. Það verður afleiðingin af niðurfellingu vörugjalda og sykurskattsins á einu bretti, a.m.k. að því marki sem slíkt skilar sér út í verðlag. Það þarf ekki að taka fram að þeir sem móta heilbrigðisstefnu og hafa með lýðheilsu- og heilbrigðismál að gera í landinu grátbiðja Alþingi að gera þetta ekki. Þetta stingur svo gersamlega í augu við alla umræðu og alla þróun, alla meðvitund nútímans um það hversu alvarleg og dýr lífsstílsvandamál og lýðheilsuvandamál eru að það hálfa væri nóg.

Hæstv. ríkisstjórn slær mjög gjarnan um sig í ýmsum tilvikum með að hún sé að einfalda hluti. Það sé verið að einfalda, draga úr reglubyrði, eftirlitskostnaði og allt á þetta að vera óskapleg einföldun. Svo þegar betur er að gáð og rýnt í einföldunarrökin, eins og í þessu tilviki hér, eru þau ekki mikil. Það er ein innstæða fyrir þeim sem vissulega má virða og það er niðurfelling almennu vörugjaldanna. Um það er engin deila, það er í sjálfu sér ágætisráðstöfun að hverfa frá þeirri skattheimtu. En þá verður að horfa til áhrifanna varðandi tekjur ríkissjóðs sem ég heyri nú eiginlega aldrei nefnda í þessari umræðu, frú forseti, eins og allir séu búnir að steingleyma því strax á árinu 2014 að ríkissjóður þurfi að eiga einhverja vini. En ég ætla alla vega ekki að láta það gleymast að við þurfum í hvert einasta skipti sem við fjöllum um ráðstafanir sem hafa neikvæð áhrif á tekjugrunn ríkisins eða hins opinbera að velta því vandlega fyrir okkur. Eru þeir tímar gengnir í garð á Íslandi að ríkissjóður Íslands hafi efni á því að afsala sér í stórum stíl tekjum í hverju málinu á fætur öðru eins og því miður hefur orðið niðurstaðan hjá hæstv. ríkisstjórn? Það er ábyrgðarlaust. Það er eins og enginn komi morgundagurinn. Það er eins og enginn muni eftir 85% skuldum ríkissjóðs af vergri landsframleiðslu og það þurfi að borga þær. Það er eins og menn hafi litlar áhyggjur af 80–85 milljörðum í vexti á hverju ári. Nei, nei, menn skutla bara út tekjum hér og þar og byrja á öfugum enda, á gróðafyrirtækjum í sjávarútvegi og auðmönnum í þessu landi. Ríkustu 4–5 þúsund fjölskyldurnar á Íslandi voru látnar leggja sitt af mörkum til að reisa Ísland úr rústum hrunsins en þess þarf ekki lengur, segir ríkisstjórnin. Við getum vel orðið af þeim 10 milljörðum. Að vísu getum við þá ekki lengur byggt landspítala og svona en þetta hefur forgang.

Frú forseti. Það er ástæða til að staldra verulega við útreikningana um heildaráhrif þessara aðgerða. Smátt og smátt hefur komið í ljós að talnaefnið sem fylgdi frumvarpinu upphaflega var meingallað. Ég segi ekki að það hafi verið jafn hrikalega gróft í framsetningu og áróðurssölumessan fyrir skuldamillifærslunni í Hörpunni sem var náttúrlega yfirgengileg, satt best að segja. Hún átti ekkert skylt við það að reyna að miðla upplýsingum hlutlægt eins og allir sem eitthvað kunna á gröf, línurit og excel-skjöl sáu fljótt og núna er alveg viðurkennt. Sú sölumessa fengi alls staðar falleinkunn í háskólum fyrir hlutlæga framsetningu á efni. En því miður var talnaefnið sem fylgdi frumvarpinu ekki mikið betra. Það voru heimasmíðuð dæmi í fjármálaráðuneytinu sem gáfu sér tilteknar forsendur sem síðan hefur þurft að draga út með töngum. Hver er meginforsendan, hver er meginundirstaða þeirrar fullyrðingar stjórnarflokkanna að þetta komi svona jákvætt út fyrir almenning? Hún er sú að verðlækkanir sem leitt gætu af niðurfellingu vörugjalda og lækkun um 1,5 prósentustig í efra þrepi virðisaukaskatts skili sér að fullu og strax út í verðlag, 100%. Það hefur aldrei gerst svo vitað sé og vantar mjög mikið upp á. Á sama tíma höfum við rannsóknir og ýmsar reynslusögur sem eru ólygnar um það að oft og tíðum hafa slíkar verðlækkanir skilað sér seint, illa og í sumum tilvikum kannski varla að hálfu leyti. Restin gufar upp. Innflytjendur, verslunaraðilar, heildsalar, smásalar nota tækifærið og hirða þetta í álagningu. Á því eru þessir óraunhæfu útreikningar byggðir. Og þegar við lítum til þess hversu lítið tekjulægstu tíundirnar eiga þó að mati ríkisstjórnarflokkanna að bera úr býtum er lítið borð fyrir báru til að dæmið snúist við og þetta verði beinlínis neikvætt og íþyngjandi fyrir þá hópa. Og það verður það alveg örugglega fyrir einhvern hluta lakast settu fjölskyldnanna í landinu. Það er borðliggjandi vegna þess að því miður eru allt of margar fjölskyldur í þessu landi sem eru enn þá í þeirri stöðu að verða að forgangsraða sínum takmörkuðu fjármunum mjög grimmt í fyrst og fremst það að kaupa mat. Það er bara þannig, því miður. Fram hjá þessu öllu er horft.

Frú forseti. Síðan bætist það við að ríkisstjórnin velur versta tíma ársins sem til er fyrir slíkar breytingar í þessu samhengi, áramótin. Og af hverju er það? Það er vegna þess að þá er að baki jólaverslunin sem er sérstök törn í verslun þar sem verðlagning lýtur oft að einhverju leyti öðrum lögmálum en endranær og fram undan eru útsölurnar sem renna sitt skeið á enda í lok janúar eða einhvern tíma inn í febrúar. Það gerir að verkum að ómögulegt er að fylgjast með því að hvaða marki þessar skattalækkanir koma beint fram í verðlaginu og að hvaða marki það er eitthvað annað. Þegar verðlagið hækkar aftur samkvæmt mælingum í lok útsölutímans verður mjög erfitt að greina hvað stendur eftir af einhverri lækkun, niðurfellingu vörugjalda eða lækkun á efra þrepi virðisaukaskatts. Það er veruleikinn. Árið 2007 voru menn þó ekki heillum horfnari en það að þeir létu breytingarnar taka gildi 1. mars, sem er strax mun skárri tími til að fylgjast með því og hafa eftirlit með því og beita aðhaldi gagnvart því að verðlækkanirnar skili sér beinlínis. Einnig að þessu leyti er málið illa reifað, illa hugsað.

Varðandi ferðaþjónustuna er að sjálfsögðu ágætissamstaða um það að endurskoða virðisaukaskattsfyrirkomulagið gagnvart þeirri grein og hefur reyndar lengi verið. Sú umræða fór af stað fyrir tveimur, þremur árum. Fyrri ríkisstjórn ákvað að taka skref í þeim efnum tengt víðtækari vinnu sem var sett af stað og hækka skatt á gistingu og þjónustu veitingastaða upp í 14%. Núverandi ríkisstjórn byrjaði á því að fella þá hækkun úr gildi örfáum vikum áður en hún átti að koma til og skila tekjum í ríkissjóð haustið 2013. Ríkisstjórnin kemur svo hérna ári síðar og breikkar stofninn og nú upp í 11% og með sáralitlum fyrirvara — sem hafði einmitt verið mjög gagnrýnt á sinni tíð, fyrirvarinn þyrfti að vera langur, og var fallist á það í lokin að veita hátt í ársaðlögun að breytingunni á virðisaukaskattinum. En það er ekki núna. Þessi hækkun gengur í gildi um áramótin. Allt tal stjórnarandstæðinga á síðasta kjörtímabili verður nú svolítið hjáróma; þegar þeir stóðu hér og emjuðu mjög undan því að það væri ósanngjarnt í garð ferðaþjónustunnar að veita henni ekki meiri aðlögun.

Frú forseti. Ríkið verður með þessum breytingum af 6–7 milljörðum í tekjum. Við skiljum það eftir hjá heimilunum, segja stjórnarflokkar voðalega góðir og örlátir. En það hefur áhrif hinum megin líka. Þetta tekjutap ríkisins sem eru tiltölulega breiðir og traustir skattstofnar, virðisaukaskattskerfið og í raun hefur vörugjaldskerfið verið það líka, leggst saman við 5–8 milljarða lækkun veiðigjalda frá því sem afkoma sjávarútvegsins býður augljóslega upp á að hann gæti verið að borga. Það leggst saman við 10 milljarða tekjutap með brottfalli auðlegðarskatts, leggst saman við líklega um 6 milljarða kostnað á núverandi verðlagi sem er samfara tekjuskattslækkuninni á miðþrepi á síðasta ári sem gildir fyrir þetta ár. Bætist þá við tekjutap sem er áformað af hálfu ríkisstjórnarinnar þegar orkuskatturinn fellur niður í lok næsta árs. Þannig gæti ég haldið áfram. Þetta eru 30–40 milljarða kr. á ársgrundvelli sem tekjugrunnur ríkisins hefur veikst af þeim ástæðum, með fyrirvörum um að slíkir útreikningar eru aldrei nákvæmir því einhver afleidd áhrif koma til sögunnar. En það er bara tiltölulega einföld stærðfræði að leggja það saman sem ríkisstjórnin hefur gefið eftir í tekjur af þessu tagi og er af þeirri stærðargráðu. Það slagar upp í byggingarkostnað meðferðarkjarna Landspítalans á hverju ári. Þessir fjármunir gætu nýst í slíka hluti. Þeir gætu nýst í að styrkja innviði velferðarkerfisins. Þeir gætu nýst í fjárfestingar í innviðum, viðhaldi á vegum, þeir gætu nýst í að borga niður skuldir. En það er eins og ríkissjóður eigi enga vini, alla vega ekki í ríkisstjórninni, enda kannski ekki á góðu von þegar menn stjórnast af hugmyndafræði og kreddum jafnvel þó þær hafi reynst skelfilegar. Og ég finn lyktina af gömlu nýfrjálshyggjudellu Chicago-skólakreddunum þegar menn koma hér með ræðurnar um að þetta sé svo voðalega gott, hagkerfið taki við sér og það muni skila aukinni veltu og auknum tekjum. En verður það froða eins og síðast sem getur gufað upp eins og dögg fyrir sólu ef slær í bakseglin? Auðvitað vonum við að það gerist ekki en menn skulu gæta að sér að vera ekki búnir að veikja þannig hinn trausta tekjugrunn ríkissjóðs, sem kostaði gríðarlegt erfiði og átök að byggja upp á síðasta kjörtímabili og ekkert annað var í boði til að forða ríkissjóði frá þroti, og byrja nú strax að bora hann niður. Það er erfiðara að bæta úr slíku en að slá um sig og þykjast voðalega góður með því að vera að lækka skatta. Það kostar talsvert þrek að ná þeim upp aftur ef þess gerist þörf og þá er spurning hverjir hafa bein í nefinu til slíks. Ég er ekki viss um að kempurnar sem nú ráða húsum reynist endilega það úthaldsgóðar ef þær þyrftu að taka á sig t.d. storminn af aðgerðum af því tagi sem síðasta ríkisstjórn mátti gera bæði á tekju- og gjaldahlið.

Þó að það sé kannski ekki vinsælt að flytja þessi sjónarmið inn í skattalækkunarjarmkór stjórnarliða geri ég það samt því einhver þarf að segja það, einhver þarf að minna á veruleikann eins og hann raunverulega er. Hann er þannig að við rekum ekki velferðarsamfélag á Íslandi með sómasamlegum hætti í norrænum anda nema afla til þess einhverra tekna. Og þeir sem eiga og geta og hafa fjármuni þurfa að leggja sitt af mörkum til að byggja upp þetta samfélag. Það er bara þannig. Fjármálaráðherra á sér þann draum að halda áfram á þessari vegferð upp í 14%. Ég hef miklar áhyggjur af þeirri vegferð í skattamálum ef hún á að útfærast með svipuðum hætti, það eigi síðan að fjármagna tekjuaukann með því að ganga til þess að lækka álögur á tekjuhátt fólk, eignafólk eða lúxusvörur eða sykur. Það er engin glóra í því, hvorki efnahagslega né ríkisfjármálalega og þaðan af síður félagslega og lýðheilsulega.

Framsóknarmenn þykjast hafa unnið mikinn sigur með því að ná hækkuninni úr 12% niður í 11. Eins og ég hef sagt áður er þá kominn verðmiði á Framsókn. Hún kostaði 1 prósentustig. Það er ágætt að það liggi fyrir. En í mínum huga er þetta lítill sigur. Ég batt vonir við meira. Mér finnst það leka dálítið niður hjá þeim að geta ekki einu sinni varið sykurskattinn ef það er útbreitt sjónarmið í herbúðum Framsóknarflokksins að það sé auðvitað vitlaust að fella hann niður. (Forseti hringir.) En samt gefa menn sig með það. Það er yfir litlu að gleðjast í þessum efnum, frú forseti.