Evrópumál, munnleg skýrsla utanríkisráðherra.
Hæstv. forseti. Í umræðunni í dag og eins í gær hafa menn farið víða og að jafnaði ekki látið það takmarka sig hvað nákvæmlega er á dagskrá. Þannig hefur þessi umræða átt sér stað bæði undir þeim lið sem nú stendur yfir, sem er umræða um bréf utanríkisráðherra, og í umræðu í gær um stöðu þingsályktunartillagna og svo var allnokkur umræða undir liðnum um fundarstjórn forseta. Menn hafa farið fram og til baka í tíma og rúmi.
Það sem mér finnst skipta máli eru kannski þeir þættir sem ég vakti athygli á í umræðum þingsins í gær. Svo ég tali fyrst út frá hinni formlegu hlið málsins er mér ómögulegt að sjá að utanríkisráðherra hafi farið út fyrir umboð sitt sem utanríkisráðherra í ríkisstjórn Íslands með því að senda þetta bréf. Í því bréfi felst árétting og skýring á stefnu ríkisstjórnar Íslands og það verður að líta svo á að utanríkisráðherra hafi umboð til þess að túlka hana með þessum hætti. Það finnst mér skýrt.
Það að þingsályktunartillaga sem samþykkt var við upphaf síðasta kjörtímabils komi með einhverjum hætti í veg fyrir að utanríkisráðherra túlki afstöðu ríkisstjórnar Íslands með þessum hætti er að mínu mati ekki tæk skýring. Þeir þingmenn sem eru ósáttir við verk utanríkisráðherra í þessum efnum og telja að utanríkisráðherra sé með einhverjum hætti að bregðast hlutverki sínu með því að senda þetta bréf eða ríkisstjórnin í heild hafa tvenns konar úrræði í þinginu til þess að bregðast við því. Því að þá er akkúrat komið að kjarna þingræðisreglunnar sem mönnum hefur orðið tíðrætt um, en kjarni hennar er nákvæmlega sá að enginn ráðherra, eða ríkisstjórn, getur setið nema þingið styðji hann eða hafi a.m.k. sýnt honum þá þolinmæði að bera hann ekki vantrausti. Kjarni þingræðisreglunnar birtist í því að ráðherra þarf að styðjast við meiri hluta eða a.m.k. hlutleysi þingsins gagnvart setu sinni. Það er þingræðisreglan í sinni tærustu mynd. Þeir þingmenn sem efast um að ráðherra njóti stuðnings í þinginu til þess að haga embættisrekstri sínum með þessum hætti geta látið á það reyna í þinginu.
Á sama hátt eru til aðrar aðferðir sem þingmenn geta notað til þess að reyna á stuðning eða andstöðu manna við efni máls í þinginu. Heyrst hefur að menn hafi jafnvel í hyggju að flytja einhvers konar tillögur og allt gott um það að segja. Þær koma þá fram og verða teknar til meðferðar. Ég verð því að segja að ef þingmenn eru raunverulega sannfærðir um að ráðherra hafi gengið gegn vilja meiri hluta þingsins í þessum efnum geta þeir gagnrýnt hann fyrir það, þeir hafa næg tækifæri til þess að koma þeirri gagnrýni á framfæri og þeir geta eftir atvikum borið fram vantraust ef þeir telja að ráðherrann hafi gengið gegn meirihlutavilja í þinginu. Þetta er kjarni máls að mínu mati.
Nokkuð hefur verið vikið að samráði eða samráðsleysi við utanríkismálanefnd Alþingis. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að ég teldi ekki að í þessu bréfi eða samþykkt ríkisstjórnarinnar sem býr að baki því fælist slík stefnubreyting eða ný stefnumörkun af hálfu ríkisstjórnarinnar að það hefði krafist fyrir fram samráðs við utanríkismálanefnd. Ég heyri að menn eru ósammála um þetta. Við þurfum auðvitað að taka þá umræðu, bæði á vettvangi utanríkismálanefndar og annars staðar í þinginu, hvernig menn meta þá hluti en það er auðvitað ljóst að reglan er ekki absalút í þeim skilningi að til sé einhver algildur mælikvarði á það hvenær ákvörðun er það stór að hún skuli borin undir utanríkismálanefnd eða samráð skuli haft við utanríkismálanefnd fyrir fram. Það er háð mati hverju sinni og um það má auðvitað deila. Það má deila um það í þessu tilviki og um það má deila í ýmsum tilvikum frá undanförnum árum eins og menn þekkja. Jafnvel þó að ávinningur kunni að vera að því að skýra þau lagaákvæði sem gilda að þessu leyti, ég ætla ekki að útiloka að við getum gert það, þá held ég að við verðum samt alltaf að hafa í huga varðandi reglur af þessu tagi að það er aldrei hægt að útiloka að á einhverjum stigum máls þurfi að meta í ljósi málsins sjálfs, efnis þess eða aðstæðna að öðru leyti, hvort reglan eigi við.
Þetta var um formhlið mála. Efnishlið málsins finnst mér líka áhugaverð. Hún hefur kannski fengið minni athygli hér í umræðum en vert er. Ef við veltum bréfi utanríkisráðherra fyrir okkur í samhengi við það sem hefur verið að gerast í þessum málum og það sem kann að gerast held ég að við fáum dálítið annað sjónarhorn á hlutina en ef við erum að staglast á því nákvæmlega hvernig túlka beri umboð ráðherra og annað þess háttar. Ég dreg ekki úr mikilvægi formhliðarinnar, en ég held að við þurfum líka að velta fyrir okkur efnishlið mála.
Í gær vakti ég í þessu sambandi athygli á því að hér er talað fram og til baka um slit viðræðna. Slit viðræðna. Þetta er sagt eins og í gangi séu einhverjar viðræður, eins og það sé eitthvað að gerast í þessum efnum. Óþarfi að fara mörgum orðum um það, en auðvitað hefur ekkert verið að gerast í þessum viðræðum í langan tíma. Fyrrverandi ríkisstjórn tók pósitífa ákvörðun um að að hægja á ferlinu, eins og þá var kallað, sem fól í sér að öllum pólitískum viðræðum var hætt og engar nýjar ákvarðanir voru teknar í janúar 2014. (Gripið fram í: Ekki alveg búið …) Það kom fram í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þá að tæknileg vinna embættismanna mundi hugsanlega halda áfram en að ekki yrðu teknar neinar pólitískar ákvarðanir á grundvelli viðræðna.
Ný ríkisstjórn tók við völdum í maí 2013 og staðfesti það að hún hygðist ekki halda áfram viðræðum. Samningahópar, samninganefndir voru leystir frá störfum í byrjun hausts 2013. Evrópusambandið er hætt að búa til stöðuskýrslur og það er í raun og veru harla fátt eftir sem gefur til kynna að við séum í einhverjum aðildarviðræðum. Ég hugsa að það sé tvenns konar formsatriði sem enn eru til staðar, annars vegar að Ísland á seturétt á ákveðnum fundum Evrópusambandsins sem umsóknarríki, gæti væntanlega að breyttu breytanda fengið tækifæri til þess að sitja sömu fundi, ekki sem umsóknarríki heldur sem EES-ríki. Hins vegar eru það ályktanir á sviði utanríkismála, t.d. svo nærtækt dæmi sé nefnt þvingunaraðgerðir gegn ríkjum sem Evrópusambandið samþykkir. Þar á það sama við, okkur hefur til þessa verið boðið að vera með sem umsóknarríki, en ef við erum ekki lengur umsóknarríki er okkur boðið að vera með sem EES-ríki. Það er nú öll breytingin.
Þetta er innihaldið í því sem menn eru að tala um með dramatískum hætti að verið sé að slíta eins og himinn og jörð sé að farast. Ég held að þetta sjónarhorn þurfum við að hafa í huga þegar við ræðum þessi mál.
Menn velta því töluvert fyrir sér hvort sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar að senda þetta bréf taki fyrir, getum við sagt, að ný ríkisstjórn geti með einhverjum hætti endurvakið aðildarviðræðurnar. Ég hef í einhverjum fjölmiðlum svarað því til að enginn geti fyrir fram sagt til hvernig það verði. Ef í næstu kosningum, sem væntanlega verða 2017, myndast meiri hluti á Alþingi fyrir því að ganga í Evrópusambandið eða halda áfram viðræðum við Evrópusambandið mundi væntanlega á þetta reyna. Þá mundi reyna á það t.d. hvort menn teldu að það væri næg stoð í átta ára gamalli ályktun Alþingis með þeim leiðbeiningum og skilmálum sem þar eru settar fram um aðildarviðræðurnar. Persónulega mundi ég halda að ný ríkisstjórn sem vildi halda áfram aðildarviðræðum mundi a.m.k. vilja endurmeta stöðuna að einhverju leyti hvað þetta varðar, ekki byggja bara á átta ára gamalli ályktun. Ég mundi álíta að ný ríkisstjórn mundi jafnvel líka vilja skoða stöðuna varðandi þá kafla samningaviðræðnanna sem lokið er, þá ellefu EES-kafla sem búið er að klára, bera saman löggjöf og annað þess háttar. Ég býst við því að átta árum seinna mundu menn telja að einhver þörf væri á að skoða slíka hluti.
Við getum því sagt sem svo, hvað sem túlkun okkar í dag á þessu bréfi líður, að ef hér tæki við ríkisstjórn að loknum næstu kosningum sem væri fylgjandi aðild eða aðildarviðræðum við EES þá þyrftu menn í mjög mörgum efnum a.m.k., ef ekki öllum, að fara í grunninn, átta sig á því á hvaða grunni þeir vildu fara í viðræður að nýju, á hvaða forsendum þeir vildu endurvekja það ferli. Það er ekkert um að ræða held ég að menn, sama hversu Evrópusinnaðir þeir eru, geti á raunhæfum grundvelli haldið áfram eins og ekkert hafi í skorist. Ég held að það sé bara staðreynd málsins, hinn pólitíski veruleiki. Enda hafa formenn, bæði Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingarinnar, lýst þeirri skoðun sinni í þessum sal í umræðunum að þau telji að það væri pólitískt skynsamlegt eða æskilegt, ég man ekki nákvæmlega hvernig þau orðuðu það, að ný ríkisstjórn sem ætlaði sér að fara aftur í aðildarviðræður sækti sér umboð í þjóðaratkvæðagreiðslu til þess að fara í þann leiðangur. Það finnst mér skynsamlegt viðhorf þó ég deili ekki skoðunum með þeim að mörgu öðru leyti. Ég tel raunar að það hafi komið fram í umræðunum og í raun og veru í öllu ferli málsins á fyrri stigum líka að ríkisstjórn sem ætlar sér að fara í leiðangur af þessu tagi þarf að styðjast við skýrt umboð.
Hér var verið að vitna í bækur áðan, ágætar bækur, og það kemur fram í bók Steingríms J. Sigfússonar sem víkur að þessum árum, stjórnarárum hans og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að sterkar raddir hafi verið uppi um það í VG 2009 að æskilegt væri að styðjast við þjóðaratkvæðagreiðslu. Hann getur þess reyndar að andstöðuraddir við það sjónarmið hafi líka komið fram, en það sýnir a.m.k. að það sjónarmið var þegar á þeim vettvangi komið til alvarlegrar umræðu.
Ef ég man rétt og leiðréttið mig ef ég fer rangt með þá getur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon þess líka í sama kafla að það hafi verið rætt við stjórnarmyndunarviðræður við Samfylkinguna, en Samfylkingin hafi lagst þver gegn því. Það er áhugavert. Það sýnir auðvitað hvað ákafinn var mikill sumarið 2009 að hefja þetta ferli. Það að forusta Samfylkingarinnar lítur greinilega á málin með öðrum hætti í dag eru að mínu mati töluvert mikil pólitísk tíðindi. Nú veit ég ekki um sjónarmið allra flokka í þessu sambandi, en það er held ég, hæstv. forseti, mjög áhugavert ef það kemur með skýrum hætti út úr umræðunni í dag að a.m.k. fjórir stærstu stjórnmálaflokkar á þingi hyggist ekki fara í aðildarviðræður að nýju nema fá til þess umboð í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það eru gríðarlega mikil pólitísk tíðindi ef það liggur skýrt fyrir að lokinni þessari umræðu.
