alþjóðleg þróunarsamvinna Íslands o.fl.
Frú forseti. Þetta hefur verið áhugaverð umræða hér í kvöld en hún er að leiða okkur svolítið frá því sem mér finnst málið snúast um. Vissulega er þetta formbreyting af einhverju tagi, en fyrir mér er þetta miklu meira faglegs eðlis. Hér hefur verið sýnt fram á að það er ekki sama viðhorf til þess hvers eðlis stofnunin er eða hvort hún á heima innan ráðuneytis eða utan. Ég reyni að skilja þetta mál og framsetningu ráðherrans nú eins og þegar við ræddum þetta hér síðast en ég skil ekki enn þá hvers vegna þarf að leggja stofnunina niður og færa hana inn í ráðuneytið. Það yrði stílbrot í stjórnsýslunni eins og við vorum að ræða áðan. Stundum virðist það eiga við að heppilegt sé að vera með viðfangsefnið innan ráðuneytis og stundum ekki.
Það hefur verið talað um sem rök í málinu að eitt af lykilhlutverkum utanríkisráðuneytisins sé þróunarsamvinna. Af því vorum að ræða hérna efnahagsmál í dag, skattamál, þá má líka alveg velta því fyrir sér hvort hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarna Benediktssyni detti í hug að færa ríkisskattstjóra undir sig. Auðvitað á það ekki við í allflestum tilfellum þegar stofnanir þurfa að vera sjálfstæðar og faglegar að þær séu innan ráðuneytanna.
Varðandi athugasemdir Þróunarsamvinnustofnunar sjálfrar þá tek ég undir það að ekki hafi komið fram í þessu máli hvernig markmiðum skuli náð í ljósi þeirra tillagna sem fram koma. Ráðherrann skýrði það ekkert frekar núna, fannst mér, en síðast. Ég hef eins og margur annar áhyggjur af því að öll sú stefnumörkun sem búin er að fara fram í Þróunarsamvinnustofnun fari forgörðum því að það fari allt of mikið púður í að endurskipuleggja og hefja vinnuna eiginlega upp á nýtt í ráðuneytinu í staðinn fyrir að þekkingin nýtist þar sem hún er. Það er ekki garanterað að allir fái starf eða vilji yfir höfuð byrja á nýjum vinnustað. Ég held að betra sé að nýta þá reynslu sem er fyrir hendi. Ég held líka að fjármunirnir séu betur nýttir með því að hafa þetta óbreytt. Það er ekkert sem kemur fram í skýrslunni, sem lögð er til grundvallar, sem sýnir fram á að betri árangur náist með því að gera þetta eins og hér er lagt til.
Ég ætla aðeins að vitna hérna í skýrslu Sigurbjargar Sigurgeirsdóttur sem gerð var 2008. Eins og ég sagði þegar við ræddum þetta mál þá og segi aftur þá finnst mér skýrslan hafi verið látin liggja milli hluta. Þar segir, með leyfi forseta:
„Í munnlegri skýrslu til Alþingis hinn 8. nóvember sl. lýsti utanríkisráðherra því yfir að í ljósi þess að með auknum framlögum verði gerðar auknar kröfur um fagmennsku hefði ráðherra ákveðið að Ísland gerðist aðili að þróunarsamvinnunefnd Efnahags- og framfarastofnunarinnar …“ — sem hefur verið vitnað hér til. „Þar með fengi Ísland beinan aðgang að reynslu og upplýsingum sem nýtast við mótun stefnu í þróunarstarfi og við skipulagningu þróunarsamvinnunnar auk þess sem nefndin gerir úttekt á þróunarsamvinnu aðildarlandanna á fjögurra ára fresti. Aðild að nefndinni miðar því að því að tryggja gæði þróunarsamvinnunar og veitir mikilvægt faglegt aðhald.“
Hér hefur líka verið talað um að bíða eftir DAC-skýrslunni. Það virðist ekki vera ástæða til þess að mati ráðherra. Ég skil eiginlega ekki og hef ekki enn skilið af hverju þetta er forgangsmál. Er það kannski, eins og kom fram áðan, vegna þess að það er svo lítið annað á döfinni í utanríkisráðuneytinu fyrir utan EES-reglugerðarsamþykktir? Það hefur alla vega ekki verið sýnt með tölulegum samanburði eða nokkru slíku að verulegur sparnaður í fjárhæðum eða skilvirkni í störfum þessa málaflokks verði við það að færa Þróunarsamvinnustofnun inn í ráðuneytið.
Ég ætla að halda áfram að vitna í skýrsluna. Þar segir á bls. 15, með leyfi forseta:
„Sameining ÞSSÍ og hinnar marghliða þróunarsamvinnu innan ráðuneytisins mundi veikja faglega stefnumótun í þróunarsamvinnumálum. Slík sameining mundi draga úr möguleikum ráðuneytisins á að koma á innra aðhaldi við ákvarðanatöku og þar með styrkja hina faglegu stefnumótun. “
Síðar segir:
„Á sama hátt og pólitískt innra aðhald alþjóða- og öryggissviðs getur styrkt undirbúningsvinnu og diplómatíska vitund við framkvæmd þróunarsamvinnu og friðargæslu á þróunarsamvinnusviðinu þá getur faglegt innra aðhald innan utanríkisráðuneytisins styrkt fagþróun bæði innan ÞSSÍ og þróunarsamvinnusviðs ráðuneytisins.“
Eins og ég sagði hér áðan þá virðist sú vinna sem var unnin þarna ekki hafa verið rædd að neinu marki eða hennar getið sem undirbygging fyrir það plagg sem við fjöllum um í dag, heldur virðist fyrst og fremst vera litið á eina úttekt sem hæstv. ráðherrann lét gera fyrir sig. Það er svolítið sérstakt, ef við hugsum bara til þess í störfum Alþingis yfir höfuð, að það virðist vera mjög mikið um að ítrekaðar úttektir séu gerðar um sama hlutinn. Þá er ekki óeðlilegt að fólk spyrji: Er verið að leita að tiltekinni niðurstöðu? Hvað hefur breyst á þessum tíma sem kallar á þessa breytingu? Ég átta mig ekki á því, virðulegi forseti.
Mér er mjög annt um þróunarsamvinnu og ég ætla hæstv. ráðherra ekki annað en að honum sé það líka og mörgum öðrum þingmönnum. Ég held að við viljum öll að Íslendingar standi sig vel í þróunarsamvinnumálum og séu ekki eftirbátar annarra þjóða. Því miður hefur okkur ekki gengið vel að uppfylla þau viðmið sem þó hafa verið sett. Þegar maður hugsar um það hvernig eigi að auka þróunarsamvinnu eða standa vel að þessum málaflokki þá er auðvitað ekki það fyrsta sem manni dettur í hug að setja hann inn í utanríkisráðuneytið, hvorki málaflokkinn né annað. Það er ekki framfaraskref eða uppbygging á málaflokknum að gera það.
Mér finnst líka eftirtektarvert, í ljósi þess hvernig umræðan fór hér síðast, að það er ekki verið að leita eftir pólitískri samstöðu, samráði eða neinu slíku. Það var gert 2008 og gekk mjög vel. Þá voru gerðar umsvifamiklar breytingar á þessari löggjöf, eins og við vitum, og allri umgjörðinni. Það virtist gefast vel. Því spyr maður auðvitað hvers vegna það er ekki viðhaft núna og því hefur svo sem ekki verið svarað.
Það felst líka, eins og hér hefur verið rakið, ákveðin þversögn í málatilbúnaðinum þegar stofnunin stendur sig vel. Það er í sjálfu sér ekkert að henni að finna. Það virðist ekki vera kveikjan að þessu frumvarpi að stofnunin hafi staðið sig eitthvað sérstaklega illa eða ekki alveg nógu vel, þótt alltaf sé hægt að gera betur eins og í öllu öðru. Það á auðvitað að vera markmiðið í öllum okkar störfum, ekki bara hjá þessari tilteknu stofnun. Það kemur til dæmis ekki fram í þessari greinargerð að það þurfi að leysa ýmsan vanda, samhæfa betur Þróunarsamvinnustofnun, tryggja að menn tali einum rómi eða eitthvað slíkt. Maður áttar sig ekki á því hvað er verið að laga. Ég sé það ekki að með tilliti til þess sem hefur verið rakið þegar hér hefur verið farið yfir hvernig þetta var gert áður.
Einn ráðherra reyndi að flytja fleiri verkefni til þessarar stofnunar, efla hana. Það var samin reglugerð sem ráðuneytisstjóri neitaði á sínum tíma að skrifa undir, líka staðgengillinn. Á endanum fékkst Sigríður Snævarr, sem var sendiherra, til þess að undirrita reglugerðina. Það er eiginlega mjög merkilegt, ef við hugsum til þess, að stjórnsýslan skuli virka með þessum hætti. Fram kom í þessari umræðu að ráðuneytisstjórinn hefði á þeim tíma sagt að þetta yrði aldrei virt. Þá spyr maður: Hver ræður eiginlega för? Hver stýrir og tekur hinar pólitísku ákvarðanir sem þetta er jú allt saman byggt á? Hver vill þessa framkvæmd?
Eins og hér var rakið í upphafi hjá fyrsta ræðumanni stjórnarandstöðunnar, hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, þá virðist þetta vera fyrsta málið sem ráðherrar fá, þ.e. að færa þessa stofnun undir ráðuneytið. Það er það sem maður sér í gegnum árin. Þetta fer í gegnum marga ráðherra og hefur ekki náðst í gegn þannig að þetta virðist ekki endilega vera pólitískur vilji ráðherra. Er það í lagi, virðulegi forseti?
Ég spyr líka, því að hér áðan var beðið um að formaður utanríkismálanefndar yrði viðstödd þessa umræðu, hvort gerð hefði verið atlaga að því að ná í hana, virðulegi forseti. Nú fer þetta mál þangað inn og það er því afskaplega óeðlilegt að formaður utanríkismálanefndar fylgist ekki með umræðunni og taki ekki þátt í henni. Það er jú nýr formaður sem var ekki inni í umræðunni síðast. Þetta er of stórt mál til þess að það sé látið líðast að viðkomandi formaður sé ekki við. Því spyr ég, herra forseti: Hefur verið gerð atlaga að því að ná í formann utanríkismálanefndar?
Við það að ákvarðanatakan færist fjær vettvangi, eins og gerist óhjákvæmilega þegar þetta verður fært inn í ráðuneytið, þótt vissulega verði fólk staðsett á vettvangi, ég ætla nú ekki að halda öðru fram, þá verður allt þyngra í vöfum og ákvarðanaferlið tekur lengri tíma. Það er því miður þannig. Við höfum upplifað það á eigin skinni að ráðuneyti sýna ekki beinlínis fram á árangur starfa sinna með einhverjum mælanlegum hætti.
Það er þó ekki svo að mér finnist ekki að ráðuneytið eigi að sjá um stefnumörkun og hafa eftirlitið á sínum snærum, en Þróunarsamvinnustofnun á að sjá um framkvæmdir. Það passar við það sem Ríkisendurskoðun hefur sagt um þetta mál. Ríkisendurskoðun hefur varað við því fyrirkomulagi að einn og sami aðili móti stefnuna, framkvæmi hana og hafi eftirlit með henni. Það hlýtur að vega þungt. Ríkisendurskoðun segir að það sé eðlilegra að ráðuneyti móti stefnuna samkvæmt leiðsögn Alþingis, Þróunarsamvinnustofnun Íslands framkvæmi hana og eftirlitið sé í höndum ráðuneytisins með eldvegg á milli. Þetta ætlar hæstv. utanríkisráðherra að hunsa.
Auðvitað eru þetta töluverðir peningar. Eins og ég sagði er ekki neitt eftirlit eða mælanlegir mælikvarðar hjá ráðuneytinu og því viðbúið að það verði svolítið ógagnsætt í hvað þeir peningar fara sem fara þarna inn, um 1–1,5 milljarðar eða eitthvað slíkt, og við getum síður fylgst með því.
Þróunarsamvinnustofnun skilar okkur reglubundnum árangursmælingum og er sérstakur liður á fjárlögum þannig að við höfum mikið um hana að segja. Við sjáum líka hvað stofnunin er að gera. Það sjáum við ekki þegar málaflokkurinn fer beint undir ráðuneytið. Svo er líka margt í starfi Þróunarsamvinnustofnunar sem ég sé ekki fyrir mér að ráðuneytið geri hér heima til að halda okkur upplýstum, eins og heimasíðan og vefritið Heimsljós sem kemur út reglulega, vikulega minnir mig, og ógrynni af upplýsingum sem þar kemur fram. Í skýrslunni er talað um að auka upplýsingaflæði og annað slíkt en ég get ekki séð að það gerist með því að færa þetta inn í ráðuneytið. Það þarf að ríkja þverpólitísk sátt með aukinni aðkomu þingmanna. Þetta er ekki leiðin til þess. Því miður held ég að það sé lýðræðinu hættulegt að framkvæmdarvaldið auki völd sín (Forseti hringir.) með þeim hætti sem hér er gert. Það á við þegar ráðuneyti draga stofnanir svona inn til sín.
