fjárlög 2016.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið í fyrstu ræðu minni. Ég fór ansi hratt yfir sögu undir lokin þar sem ég fór í gegnum nefndarálit 3. minni hluta. Kannski mun ég endurtaka eitthvað af því sem ég sagði þá en mér verður vonandi fyrirgefið það.

Ég var komin inn í kaflann sem snýr að breytingartillögum ríkisstjórnar og meiri hlutans sem ég hef reyndar líka rætt ansi mikið hér í andsvörum vegna þess að mér finnst það mjög sérstakt verklag sem er að verða algengara en var lítið um í fjárlagagerðinni fyrir árið 2014, þ.e. í vinnunni sem fram fór haustið 2013. Þar var ekki verið að taka inn ýmsa safnliði og annað sem sett hafði verið yfir til ráðuneytanna. Í fyrra kom nokkuð á óvart hversu mörg félagasamtök og hinir og þessir liðir voru komnir inn í tillögur meiri hlutans. Þá var því borið við að þriðji geirinn hefði gleymst. Síðan er bætt um betur í ár og eru fjöldamargar breytingartillögur teknar inn í fjárlaganefnd sem ég hefði viljað að menn hefðu skoðað í ráðuneytunum. Ég vil sérstaklega nefna fjóra liði. Þar er verið að tryggja með fjárveitingum í breytingartillögum að ekki verði rekstrarhalli á ákveðinni stofnun og verið að greiða upp rekstrarhalla á annarri stofnun og þar fram eftir götunum. Það er gríðarlega vandmeðfarið þegar kafað er ofan í fjármál hjá einstökum stofnunum. Þá er svo mikilvægt að jafnræðis sé gætt. Alls konar stofnanir, söfn og annað glíma við fjárhagsvandræði. Forstöðumenn verða þá bara að sníða sér stakk eftir vexti og skera niður og reyna að greiða upp halla. Ef menn fara í einhverjar svona tilfæringar, sem hefur verið gert, þá er það alveg ákveðið verklag. Ég ræddi við hæstv. fjármálaráðherra í dag varðandi það og hann svaraði því ágætlega, fannst mér, að þá þyrfti að liggja fyrir plan um hvað stofnun ætlaði að gera, hvernig ráðuneytið ætlaði að koma til móts við hana, og eins þyrfti að vera búið að koma rekstrinum í jafnvægi. Ég veit ekki um þessi tilfelli. Þetta hefur ekkert verið rætt í fjárlaganefnd. Ég veit ekkert hvort reksturinn á þessum stofnunum er í jafnvægi eða hvort við verðum komin aftur með rekstrarhalla á viðkomandi liði eftir tvö ár. Svo má vel vera að þetta sé allt vandlega útreiknað og að mikil vinna og greining hafi farið fram. Ég hef bara ekki séð hana og það er það sem ég gagnrýni.

Ég hef rætt um safnliðina. Ég held að ég eyði ekki meiri tíma í þá og hvað mér finnst mikilvægt að sem flest sé í einhvers konar safnliðum eða sjóðum, samkeppnissjóðum, þar sem almennar reglur og stjórnsýslulög gilda þannig að ekki sé hægt að efast um með hvaða hætti fjárveitingin er veitt. Mér finnst það mjög mikilvægt fyrir okkur alþingismenn sem eigum ekki að útdeila peningum eftir okkar — ég er ekki endilega að tala um að þetta séu vinir eða eitthvað svoleiðis, við höfum hvert og eitt ákveðin áhugasvið, við þekkjum vel til á ákveðnum sviðum, en það má aldrei ganga fyrir. Ef við setjum pening í einhverja eina stofnun getum við alveg verið viss um að það eru 20 aðrar sem hafa jafn mikinn rétt á meira fé, við þekkjum bara ekki til þeirra og vitum ekki hvernig staðan þar er. Þess vegna finnst mér mikilvægt að þessi mál séu í ráðuneytunum þar sem við eigum að vera með sérfræðinga sem þekkja málin.

Hins vegar skal ég alveg viðurkenna að í ráðuneytunum er auðvitað fólk með völd og það er ekki mjög gagnsætt hvernig fjármagni er deilt út. Jafnvel hefur komið fram í andsvörum ráðherra við fyrirspurnum að þeir hafa vísað liðum inn í fjárlaganefnd. Það er áhyggjuefni að ráðherrarnir taki ekki ábyrgð á þessum málaflokkum.

Norðvesturnefndin hefur verið rædd hérna. Mér þykir fullkomlega eðlilegt að við séum með áætlanir sem miða að því að styrkja byggð í landinu. En ég vil svo gjarnan sjá fjármagnið veitt í gegnum sóknaráætlun landshluta þannig að það séu í raun heimamenn sem taki ákvörðun eftir þeim verkferlum sem við höfum búið til með sóknaráætlunarferlinu. Það er gott verklag og mér fannst það merkilegast í kjördæmavikunni 2013 þegar við fórum um landið, í fyrsta skiptið sem ég fór, að það var varla til sveitarfélag sem ekki nefndi sóknaráætlun landshluta og vonbrigðin yfir því hvað mikið hafði verið skorið niður þar. Það fór sem sé úr 400 millj. kr. á fjárlagaárinu 2013 niður í 15 millj. kr. í fjárlagafrumvarpinu 2014. Þetta var þvert á flokka. Öll sveitarfélög. Það hafði tekið tíma að búa til þetta verklag og þessa ferla og menn voru ánægðir með þá. Við eigum að hlusta á það. Og það er gott að verið sé að setja meiri peninga í sóknaráætlun landshluta. Mig minnir að það sé komið upp í hundrað — kannski slagar það upp í 200 millj. kr. með breytingartillögum. (Gripið fram í.) — Já. Það er gott. En ég segi: Meira fjármagn þarna inn, ég hefði viljað sjá að fjármagnið færi bara í sóknaráætlun landshluta, til landshlutasamtakanna í þessum landshluta, svo það sé sagt.

Mig langar aðeins líka að tala um Ríkisútvarpið. Nú er uppi svolítið einkennileg staða. Markmiðið er að lækka nefskattinn á næsta ári en hæstv. menntamálaráðherra hefur talað fyrir því að halda óbreyttu gjaldi en nær því máli hugsanlega ekki í gegnum ríkisstjórnina, ég skal ekki segja. Það er mikil óvissa þarna. Ég er ekki endilega talskona þess að RÚV verði að fá 5 milljarða eða að það sem RÚV er að gera í dag sé endilega það sem RÚV eigi að vera að gera. Ég hef alveg mínar efasemdir um RÚV. En ég vil samt hafa þarna öfluga stofnun, eins óháða og hægt er, góða fréttastofu. Mér finnst það skipta máli. Það má vel vera að RÚV eigi hreinlega að gera meira af því að kaupa efni, ekki endilega standa sjálft í framleiðslu. Það gæti keypt efni til dæmis af sjálfstæðri útvarpsstöð fyrir norðan sem heitir N4 og er bara mjög flott, sem dæmi. En það sem ég vil segja er að ákvörðunin hefur ekki verið tekin. Það er ekki búið að skilgreina hvert hlutverk RÚV á að vera. Ef menn ætla að fara að lækka útvarpsgjaldið finnst mér að þurfi að vera nýr þjónustusamningur og menn takmarki þá umfangið á rekstrinum með einhverjum hætti. En það sem verið er að gera núna upplifi ég þannig að verið sé að setja það í hendurnar á stjórn og útvarpsstjóra að fara í einhverjar breytingar en að það eigi samt sem áður að uppfylla ákveðnar skyldur. Er það stjórnin og útvarpsstjóri sem eiga að móta þessa stefnu? Er það ekki ráðherrann sem á að móta stefnuna? Hvað er RÚV? Fyrir hvað stendur RÚV og hvernig viljum við hafa RÚV? Eða er það stjórnin sem á að móta stefnuna? Fyrst menn eru ekki komnir með einhverja hugmynd um hvernig RÚV á að vera og ekki búnir að kynna það í þinginu verði menn að setja það í reksturinn sem til þarf. Það er alla vega mín skoðun. Ég sé ekki eftir því að borga 17.800 krónur í RÚV. En ég skal alveg viðurkenna að ég geri kröfur á þessa stofnun. Ég er ekki alltaf ánægð með allt sem þar er gert. Þá ættum við kannski bara frekar að láta í okkur heyra. RÚV þarf auðvitað að sanna tilverurétt sinn. En mér finnst það mjög einkennilegt að allt sé komið í uppnám þarna út af einhverjum hundraðköllum sem eru í nefskatti. Ég skil ekki alveg einangrun hæstv. menntamálaráðherra í þessu máli. Mér finnst hún skrýtin. En við fáum nú kannski botn í það mál áður en langt um líður. Vonandi.

Mig langar aðeins að tala aðeins um vaxtabætur. Þær fara lækkandi og er gert ráð fyrir 6,2 milljörðum á næsta ári. Þegar það hefur verið gagnrýnt, eins og í fjáraukanum, að vaxtabætur eru orðnar minni en gert var ráð fyrir á fjárlögum, er sagt að það sé þá gott að fólk skuldi minna eða að eignastaðan sé betri. En ég set spurningarmerki við að ríkið niðurgreiði vexti. Af hverju ætlar ríkið að niðurgreiða vexti? Jú, af því að vextir eru háir á Íslandi. Væri kannski betra að lækka vextina með því að taka til dæmis upp evru? Annan gjaldmiðil sem er með lægri vexti, þannig að ríkið þurfi ekki að borga fólki þarna úti, einstaklingum sem ákveða að kaupa sér fasteign? Ég kasta því bara hérna fram.

Við sjáum líka visst ójafnræði í því að ef fólk er á leigumarkaði og fær húsaleigubætur eru þær ekki endilega í neinu samræmi við það sem menn geta fengið ef þeir eiga húsnæði. Því miður hafa húsnæðisbætur, eins og mig minnir að þær séu kallaðar, ekki náð í gegn, þ.e. kerfi þar sem fólk fær húsnæðisbætur alveg óháð því hvort það á sína fasteign eða leigir hana. Eins og staðan er í dag mismunum við fólki eftir því hvernig það býr. Við getum síðan deilt um hvort við viljum hafa séreignarstefnu á Íslandi. Ég held að við hljótum að geta verið eins og hin Norðurlöndin og Þýskaland og fleiri lönd þar sem hluti þjóða ákveður að búa í tryggu og öruggu leiguhúsnæði. Fólk ákveður að það vilji ekki endilega eiga fasteign og getur í rauninni haft það gott með því að vera á leigumarkaði alla ævi í gegnum leigufélög. Ég bjó sjálf í leiguhúsnæði í Danmörku í gegnum leigufélag og það var alveg ótrúlega þægilegt og þar hafa leigjendur líka mikil réttindi. En við höfum ekki gert mikið í því að gera leigumarkaðinn ákjósanlegan, því miður. Ef við ætlum að reka einhverja séreignarstefnu velti ég því upp hér hvort við ættum ekki að taka þá upp aðra mynt sem er með lægri vöxtum og hætta þessum vaxtabótum. Ég þarf nú eiginlega að rannsaka hvort það séu yfir höfuð vaxtabætur annars staðar á Norðurlöndunum. Ég veit það bara ekki. Það getur maður kannski gert á nýju ári þegar við höfum klárað þessa umræðu og hægist um hér.

Mig langar aðeins að ítreka gagnrýni mína á sumar af þessum breytingartillögum, eins og skrifstofubyggingu við Alþingishúsið. Ég gagnrýni ekki að það eigi að byggja skrifstofubyggingu, ég held að það sé mjög þarft. Alþingi er í hinum og þessum byggingum, leiguhúsnæði, og skrifstofur Alþingis eru hérna allt um kring. Af því hlýst óhagræði. Einhvern tíma kom upp mygla í húsnæði þar sem þingflokkar voru. Ég held að það sé auðveldlega hægt að reikna sig niður á að það sé hagkvæmt til lengri tíma litið að byggja nýja skrifstofubyggingu. Alþingi á hér lóð sem byggja má á, en ég set stórt spurningarmerki við það sem fram kemur í texta við breytingartillöguna þar sem segir að við undirbúning framkvæmdar skuli hafa hliðsjón af þeim áformum sem uppi voru um uppbyggingu á Alþingisreitnum fullveldisárið 1918, samanber fyrirliggjandi teikningar Guðjóns Samúelssonar, fyrrverandi húsasmíðameistara ríkisins. Svo kemur hérna setning ég skil ekki alveg og ætla ekki að hafa eftir hér. Það er svolítið sérstakt að skrifa það inn í fjárlagafrumvarp, einhverja skilgreiningu á því hvernig byggingin eigi að líta út. Það má vel vera að þessi teikning Guðjóns Samúelssonar sé bara fín en ég held að ég mundi frekar vilja láta einhverja þar til bæra sérfræðinga og arkitekta meta það. Eflaust er best að vera bara með samkeppni. Það reynist oft vel.

Hins vegar vil ég ítreka þá skoðun mína sem ég held að ég hafi sagt líka í fyrri ræðu að þessi Alþingissalur er svolítið úreltur. Hann er vissulega fallegur en hann er þröngur. Það er erfitt aðgengi hérna, við gætum ekki verið með forseta eða ráðherra sem væri í hjólastól, það er ekki pláss út af ganginum fyrir mjög marga sem þurfa að hafa gott aðgengi, það eru kannski sex sæti. Ég mundi vilja sjá nýjan og stærri þingsal, og þá væri þingmönnum líka gert kleift að tala úr sætum sínum. Mér finnst þetta rölt hérna upp í pontu sí og æ fullmikið af því góða. Ég mun reyna að halda því á lofti að ef farið verður í þessa byggingu hugsum við aðgengismálin upp á nýtt og hvernig við getum gert Alþingi aðgengilegt fyrir alla. Þegar við tókum á móti gestum í sumar, ég man ekki hvort það var í tengslum við 100 ára kosningaafmæli kvenna, held ég að hver einasta manneskja sem kom hér inn hafi sagt: Vá, þetta er miklu minna en það lítur út fyrir að vera í sjónvarpinu. Það kemur fólki á óvart hvað það er þröngt hérna. Í Svíþjóð er nýr þingsalur. Þegar ég var í heimsókn stóðu tveir þingmenn og áttu samtal uppi við pontuna. Svo var gott pláss fyrir alla. Það hafði verið einhver regla í salnum um að ekki mætti borða en þó mátti vera með epli þar. Það var ákveðinn matur sem mátti borða í salnum. Síðan er gamli salurinn mun stærri en okkar. Hann er notaður við hátíðlegri tækifæri og sinnir sínu hlutverki sem slíkur. Ég er virkilega komin á þá skoðun að við þurfum að skoða þessi mál. Ástandið er eiginlega ótækt. Við getum ekki verið hér, þjóðþingið, og í rauninni erum við að setja fötluðu fólki skorður. Það er erfitt fyrir það að vera hérna inni. Það er bara þannig. Við þekkjum það alveg. Við höfum dæmi um það.

Síðan ég flutti ræðu mína hafa komið fram breytingartillögur sem eru umtalsverðar og minnka afganginn eitthvað. Hann var 10,7 milljarðar. Það láðist að gera ráð fyrir launauppbótum vegna kjarasamninga kennara sem voru, ef ég man rétt, 1,2 milljarðar. Það eru bara mistök sem gerð voru í ráðuneytinu. Mér fannst óþarfi að halda því fram hér að mistökin hafi verið með einhverjum hætti á ábyrgð meiri hluta fjárlaganefndar. Það var ekki þannig. Það er ekki gott en svona gerist bara og hefði getað komið fyrir hvern sem er. Það er ekki hæstv. fjármálaráðherra eða hv. formaður fjárlaganefndar sem situr og reiknar þetta út. Það er auðvitað gert í ráðuneytinu og öllum finnst það frekar glatað þegar svona gerist. Þetta voru 1,2 milljarðar.

Síðan verður einhvers konar uppgjör vegna flutnings á málefnum fatlaðs fólks til sveitarfélaganna, 1,5 milljarðar. Jöfnuðurinn sem talað var um hér, 10,7 milljarðar, minnkar óðum. Það sem ég gæti gagnrýnt er að þetta er að verða heldur lítið miðað við að við erum með frumvarp sem er þá komið upp í 700 milljarða og þá er afgangurinn eitthvað um 1–2% af heildarpakkanum. Það er ekki mikið. Það má ekki mikið út af bregða. Nú hefur það reyndar verið þannig að við höfum fengið hærri arð af bönkum, Landsbankanum. En við erum kannski svolítið að stóla á það og við gerum það líka í breytingartillögunum okkar. Við erum í rauninni svolítið að ganga út frá að Landsbankinn muni skila hærri arði en lagt er upp með af því að þannig hefur það verið undanfarin ár.

Varðandi breytingartillögur minni hlutans, svo ég klári ræðu mína með því, leggjum við til að auka fjármagn í sóknaráætlun landshluta og Landspítalann. Varðandi Landspítalann er það þannig að hann verður þá bara rekinn með halla. Mönnum er ekkert vísað frá. Ef það verður slys er það ekki þannig að dyrunum sé lokað og menn segi: Því miður, fjárveitingin er uppurin. Ég gagnrýni það að ráðherra geri ekki raunhæfa áætlun um hvað það kostar að reka Landspítalann. Ef hann telur að sú upphæð sem hann setur í fjárlögin dugi á hann að fylgja því eftir að farið sé eftir því. Þá verður Landspítalinn einfaldlega að hætta að sinna einhverjum verkefnum sem hann sinnir í dag. Þá verður ráðherrann líka að taka þann slag. Ég sé ekki fyrir mér að hann geri það. Kannski vegna þess að hann veit að það er ekki raunhæft. Þannig að það sem gerist er að ef Landspítalinn fær ekki nægilegt fjármagn lengist skuldahalinn einfaldlega. Það hlýtur að vera þannig. Þá erum við bara að blekkja okkur. Það á að setja pening í að gera rekstrarúttekt á Landspítalanum og ég held að það sé gott. Ég hélt reyndar að ráðuneytin væru að gera rekstrarúttektir á stofnunum sínum, að það væri ferli sem alltaf væri í gangi, að á fimm ára fresti væri gerð einhver úttekt á stofnuninni þannig að menn áttuðu sig á umfanginu og veikleikum og hvað þyrfti að laga. En það er ekki þannig. Mér finnst stundum að þegar við sitjum í fjárlaganefnd að við höfum ekki neinar forsendur til að meta hvort einhver stofnun fái of mikið eða of lítið eða hvernig sem það er. Við getum stuðst við skýrslur Ríkisendurskoðunar, sem eru þó oftar meira stjórnsýsluúttektir en þó kemur fyrir að því er haldið fram að stofnun fái hreinlega of lítið fjármagn til að sinna sínum lögbundnu verkefnum, meðal annars var það tilfellið um ríkissaksóknara. Það kom einnig fram í skýrslunni um framhaldsskólana. Ég man ekki hvernig það var orðað en það var einfaldlega sagt: Skólarnir þurfa meira fé. Það verður ekki skorið meira niður.

Það verður fróðlegt að sjá hvað kemur út úr þessari rekstrarúttekt Landspítalans og vonandi verður umræðan um spítalann málefnalegri fyrir vikið.