framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda 2016--2019.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda.
Samkvæmt 7. gr. laga um málefni innflytjenda skal ráðherra leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda til fjögurra ára í senn að fenginni umsögn annarra ráðuneyta, stofnana, Fjölmenningarseturs og innflytjendaráðs. Er þetta í fyrsta sinn sem mælt er fyrir slíkri þingsályktunartillögu eftir að lög um málefni innflytjenda voru samþykkt árið 2012.
Meginmarkmið þingsályktunartillögunnar sem hér er mælt fyrir er að stuðla að samfélagi þar sem allir geta verið virkir þátttakendur óháð þjóðerni og uppruna. Því skal m.a. náð fram með því að taka tillit til hagsmuna innflytjenda í stefnumótun, stjórnsýslu og opinberri þjónustu. Með framkvæmdaáætlun þessari er unnið að því að tryggja jöfn tækifæri allra landsmanna óháð einstaklingsbundnum þáttum og aðstæðum. Stuðlað verði að samfélagi án aðgreiningar, að sérhver einstaklingur fái tækifæri til að njóta sín óháð uppruna og geti þannig auðgað samfélagið. Mikilvægt er að vel sé tekið á móti einstaklingum og fjölskyldum sem flytja til Íslands svo að fólk fái tækifæri til að skapa sér farsælt líf hér á landi. Huga þarf að þörfum innflytjenda við opinbera stefnumótun og samfélagið í heild þarf að takast á við nýjar aðstæður, hvort sem er á vinnumarkaði, í skólakerfinu, heilbrigðisþjónustu eða annarri velferðarþjónustu ríkis og sveitarfélaga.
Framkvæmdaáætlunin sem hér er mælt fyrir var unnin í samráði við innflytjendaráð eins og ég nefndi ásamt því að leitað var til sérfræðinga innan háskólasamfélagsins, meðal stofnana og hjá sveitarfélögum. Jafnframt voru hafðar til hliðsjónar ábendingar sem fram komu í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 2015 um málefni útlendinga og innflytjenda. Þá var við upphaf vinnunnar greint hverjar væru helstu ábendingar sem borist hefðu til íslenskra stjórnvalda frá alþjóðlegum stofnunum og nefndum og jafnframt fór framkvæmdaáætlun í opið umsagnarferli á vef ráðuneytisins. Tillaga innflytjendaráðs var að horfa á fjórar stoðir; fjölskylduna, menntun, vinnumarkaðinn og samfélagið. Voru fjórir vinnuhópar skipaðir í samræmi við það. Í ljósi þess hve mikill viðsnúningur og hversu mikil breyting hefur orðið í málefnum flóttamanna var ákveðið á síðari stigum að bæta við fimmtu stoðinni sem snýr eingöngu að málefnum flóttamanna, en allar aðgerðir í áætluninni taka þó að sjálfsögðu einnig til flóttamanna þar sem þeir eru líka innflytjendur.
Framkvæmdaáætlunin samanstendur af 30 aðgerðum undir þeim fimm stoðum sem hér hafa verið tilgreindar. Í stoðinni sem fjallar um samfélagið er horft á verkefni sem draga fram þau tækifæri sem felast í ólíkum menningarlegum bakgrunni landsmanna og nýta þannig þekkingu innflytjenda til þess að efla íslenskt samfélag. Þá er lögð áhersla á að aðgerðirnar stuðli að virkri þátttöku innflytjenda í samfélaginu. Leitast verður við að ná breiðri samstöðu með félagasamtökum, fjölmiðlum, atvinnulífi og innflytjendum við framkvæmd aðgerða. Meðal aðgerða má nefna fræðslu til starfsmanna ríkis og sveitarfélaga og hvatningarverðlaun til þeirra aðila sem stuðla að faglegri, vandaðri og upplýstri umfjöllun um málefni innflytjenda og þátttöku þeirra í samfélaginu.
Í fjölskyldustoðinni er lögð áhersla á verkefni sem stuðla að aukinni upplýsingagjöf til innflytjenda fyrst eftir komu þeirra til landsins. Þá skal leita leiða til að varpa ljósi á aðstæður þeirra á húsnæðismarkaði og vinna að bættu húsnæðisöryggi þeirra. Í þessu sambandi verður einkum lögð áhersla á stuðning við þá hópa innflytjenda sem standa höllum fæti og skortir stuðningsnet hér á landi. Þá verði einnig unnið að því að auka þátttöku barna og ungmenna innflytjenda í skipulögðu íþrótta- og æskulýðsstarfi.
Eitt af því sem ég vildi fá að nefna sérstaklega í kafla B, um fjölskyldustoðina, að talað er í lið B.2 um fyrirmynd að móttökuáætlun. Þar er ætlunin að skipa starfshóp sem fái það hlutverk að semja fyrirmynd að formlegri móttökuáætlun fyrir sveitarfélög. Við höfðum kynnt okkur hvað einstök sveitarfélög höfðu verið að gera og töldum að það gæti skipt öll sveitarfélög mjög miklu máli að vera með formlega áætlun. Stefnt er að því að minnst 15 sveitarfélög hafi tekið upp formlega móttökuáætlun í lok árs 2019 og að þau sveitarfélög nái til þorra innflytjenda á Íslandi.
Það kann svo sem ekki að koma á óvart, virðulegur forseti, að í áætluninni sé rætt sérstaklega um húsnæðismálin. Það hefur sýnt sig ítrekað að staða fólks af erlendum uppruna á húsnæðismarkaði getur verið erfið og innflytjendur í nágrannalöndum okkar eru skilgreindir sem einn af þeim viðkvæmu hópum sem þarf að huga að þegar kemur að húsnæðismálum og mjög hátt hlutfall innflytjenda er t.d. á leigumarkaðnum.
Í ljósi ræðu áðan um jafnréttismál og ofbeldismál þá vil ég nefna að í öllum þeim framkvæmdaáætlunum sem ég hef verið að vinna að er tengt inn á ofbeldismálin og þar hef ég lagt mikla áherslu á að við nýtum þá takmörkuðu fjármuni sem við höfum og það afl sem við höfum með því að samþætta áætlunina með þessum hætti. Við erum náttúrlega líka að gera okkur betur og betur grein fyrir því að það geta verið aðrir mismunaþættir sem hafa veruleg áhrif á stöðu fólks umfram það sem er kannski algengast að við tölum um, sem er kyn, en eins og hérna er nefnt getur það verið uppruni og fötlun eins og var talað um í fyrri ræðu. Hér er sérstaklega talað um stuðning við konur sem hafa búið við heimilisofbeldi og síðan ofbeldi almennt. Þarna er þá unnið samkvæmt verklagi sem ég, innanríkisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra höfum komið okkur saman um og vinna aðgerðaáætlun gegn ofbeldi þar sem einmitt er komið sérstaklega inn á berskjaldaða hópa, þá sem eru viðkvæmir. Þar er talað sérstaklega um fatlað fólk og það sem snertir innflytjendur.
Síðan er þriðja stoðin, menntastoðin. Hún er gífurlega mikilvæg. Í menntastoðinni er lögð áhersla á jafna stöðu og jöfn tækifæri til menntunar og að þekking og reynsla innflytjenda sé metin. Í áætluninni er lagt til að unnið verði enn markvissara en hefur verið gegn brottfalli innflytjenda úr framhaldsskólum með stuðningi á öllum skólastigum, m.a. með aukinni áherslu á kennslu í móðurmáli þeirra barna sem hafa annað móðurmál en íslensku. Þá er lögð áhersla á að auka gæði og framboð íslenskunáms fyrir innflytjendur.
Ég held að það sé mjög mikilvægt að þessi framkvæmdaáætlun fari til allsherjar- og menntamálanefndar, eins og ég mun leggja til, og einnig skýrsla um stöðu innflytjenda á Íslandi. Þar eru mjög áhugaverðar upplýsingar sem við mundum helst vilja hafa öðruvísi, eins og varðandi brottfall. Það er það sem við erum að vinna að með þessari framkvæmdaáætlun, ekki síst þegar kemur að brottfalli úr framhaldsskólanámi og síðan í framhaldinu varðandi háskólanám, þannig að menntastoðin er að mínu mati alveg gífurlega mikilvæg.
Í vinnumarkaðsstoðinni er lögð áhersla á að staða innflytjenda á vinnumarkaði verði styrkt og tryggt að þeir njóti sömu tækifæra og aðrir. Launajafnrétti á vinnumarkaði verði sett í forgang sem og það að tryggja innflytjendum aukin tækifæri til endurmenntunar og starfstengds náms. Þá er gert ráð fyrir í einni aðgerðinni bættu eftirliti með vinnustöðum.
Ef það er eitthvað sem ég held að við getum sagt að við höfum staðið okkur þokkalega í þegar kemur að þessu málefni þá er það atvinnuþátttaka fólks af erlendum uppruna. Hún hefur verið mjög mikil og hefur kannski verið helsta ástæðan fyrir því að gengið hefur þokkalega í málaflokknum. En við sáum hins vegar að atvinnuleysi hjá innflytjendum jókst mjög mikið við hrunið. Það tók lengri tíma að atvinnuleysi hjá þeim minnkaði en hjá fólki sem var fætt á Íslandi og var ekki af erlendum uppruna. Hér er verið að huga að þáttum sem við teljum að þurfi sannarlega að bæta úr þegar kemur að vinnumarkaðnum. Til dæmis er hér nefnt hlutfall innflytjenda í opinberum störfum og áhrifastöðum í samfélaginu. Það má bara horfa yfir þingsalinn þegar kannski fleiri sitja í honum. Launajafnrétti almennt á vinnumarkaði verði sett í forgang, hér sé ekki um að ræða félagsleg undirboð á nokkurn máta, og stutt sé við tengslanet innflytjenda á vinnumarkaði. Við þekkjum öll í okkar litla samfélagi hvað tengslanetið getur skipt miklu máli. Síðan er rætt um aukna möguleika til endurmenntunar og starfstengds náms og fjölgun sérfræðimenntaðra innflytjenda á Íslandi. Ég er ánægð með mjög margt í frumvarpi um útlendingalög sem var rætt hér á undan, en ekki síst þær breytingar sem verið er að gera á atvinnulöggjöfinni þegar kemur að innflytjendum. Ég vona svo sannarlega að það muni leiða til þess, ásamt því sem við erum að gera í þessari áætlun, að fleiri sérfræðimenntaðir innflytjendur geti nýtt þekkingu sína og færni á íslenskum vinnumarkaði og einnig þeir sem eru þegar komnir til landsins.
Í flóttamannastoðinni er lögð áhersla á að flóttafólk fái fljótt tækifæri til virkrar þátttöku í samfélaginu, hvort sem er á vinnumarkaði, varðandi menntun eða á öðrum sviðum. Þá fái flóttafólk jafnframt nauðsynlega aðstoð til að vinna úr þeim áföllum sem það er að kljást við. Lögð verði áhersla á að hjálpa fólki til að koma sér vel fyrir hér á landi, jafnt flóttamönnum sem hingað koma fyrir milligöngu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og þeim sem koma til landsins eftir öðrum leiðum.
Til að þjónusta og stefnumörkun vegna móttöku flóttafólks verði sem skilvirkust verður lögð áhersla á að rannsaka hagi flóttafólks eins fljótt og unnt er eftir komu þess til landsins. Lagt er til að sett verði á stofn nefnd sem kortleggi núverandi þjónustu og setji fram tillögur um hvernig hægt sé að bæta þjónustu við flóttafólk eftir hælismeðferð og þá gerir nefndin tillögu um samræmt móttökukerfi fyrir flóttafólk. Sérstaklega verði hugað að þætti sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka við móttöku flóttafólks, einnig að tengslum á milli stjórnsýslustofnana og fræðslu fyrir starfsfólks ríkis og sveitarfélaga sem kemur að móttöku flóttamanna. Ég tel að um mjög mikilvæga tillögu sé að ræða og áríðandi að við vöndum okkur við þetta. Við höfum alla jafna við móttöku kvótaflóttamanna lagt áherslu á sérstaklega viðkvæma hópa flóttamanna. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er með ákveðnar skilgreiningar þar sem hún metur stöðu flóttamanna eftir því í hversu viðkvæmri stöðu viðkomandi eru. Einn sá hópur sem við höfum tekið á móti er einstæðar mæður, einstæðar konur með börn á flótta. Annar hópur er hinsegin fólk sem sætir oft ekki bara ofsóknum í heimalandi sínu heldur jafnvel í flóttamannabúðunum þar sem viðkomandi einstaklingar eru og annar hópur sem við höfum líka tekið á móti er fólk sem þarf á sérstakri aðstoð að halda vegna vanheilsu eða fötlunar. Þá verði skoðað hvernig hægt sé að halda áfram að styðja við þessa sérstöku viðkvæmu hópa, en samhliða því að huga að þeim sem koma hér og fá stöðu flóttamanns eftir hælisleitandaferli.
Jafnhliða þingsályktunartillögunni þá legg ég fram þingskjal sem er skýrsla um stöðu og þróun í málefnum innflytjenda samkvæmt 8. gr. laga um málefni innflytjenda. Það er í fyrsta sinn sem slík skýrsla er lögð fyrir Alþingi. Með skýrslunni er rennt frekari stoðum undir þær tillögur að aðgerðum sem birtast í framkvæmdaáætluninni og greint frá þróun í málaflokknum síðustu árin og stöðu hans nú. Skýrslan sýnir þróun á síðustu 15 árum og má svo sannarlega segja að landslagið sé nokkuð breytt frá því að 3,2% þjóðarinnar töldust vera innflytjendur árið 2000, en nú teljast 10% þjóðarinnar vera fyrsta og önnur kynslóð innflytjenda. Í skýrslunni er líka fjallað um atvinnuþátttöku innflytjenda, en 9,3% vinnuaflsins hér á landi er með erlent ríkisfang. Þá er fjallað um stöðu innflytjenda innan skólakerfisins og þróun varðandi málefni flóttamanna almennt.
Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum málsins og ég vona svo sannarlega að þingsályktunartillaga um fyrstu lögbundnu framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda sem hér er lögð fram muni verða til þess að stuðla að samfélagi þar sem allir geta verið virkir þátttakendur óháð þjóðerni og uppruna. Ég leyfi mér að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til síðari umræðu.
