fjárlög 2018.
Frú forseti. Mér fannst gott að sjá að í fjárlagafrumvarpinu gætir ekki jafn mikillar vúdú-hagfræði og var í fjármálaáætluninni núna í vor, sem liggur þessu frumvarpi til grundvallar. Forsendurnar eru jú síður hæpnar, þótt þær séu hæpnar á köflum. Þá ber helst á ákveðinni vongleði í spá Seðlabanka Íslands um minnkandi framleiðsluspennu. En gott og vel. Það kemur í ljós. Og það hefur líklega bara minni háttar áhrif á framgang fjárlaganna sjálfra, þar sem þetta er frekar stutt tímabil, þótt það standist ekki. Enda er líka gert ráð fyrir afgangi upp á 44 milljarða kr.
Þessum krónum á að verja til niðurgreiðslu lána. Því er gefinn forgangur vegna þess að skuldastaða ríkissjóðs er svo slæm. Ríkið skuldar í dag samtals 933.177 millj. kr. Þegar endurlán og sjóðsstaða eru frádregin er hrein skuld 753.833 millj. kr. Þetta eru stórar tölur. Ég mundi ekki vilja vera með svona skuldir á bakinu. En þetta eru bara háar tölur ef maður horfir á ríkisrekstur eins og um heimilisrekstur væri að ræða.
Forseti. Þetta er mikilvægur munur. Heimili fá ekki að gefa út sinn eigin gjaldmiðil. Fyrir þá heimild er lokað í 154. gr. almennra hegningarlaga og varðar margra ára fangelsi ef ég gæfi út minn eigin gjaldmiðil. En íslenska ríkið fær að gera það og gerir það í gegnum stofnun sína um þau mál, þ.e. Seðlabanka Íslands. Þá þarf að huga að nokkrum þáttum, einkum því að mikil hækkun peningamagns í umferð umfram hagvöxt getur skapað verðbólgu sem er óæskileg. Einnig fylgir skuldum vaxtakostnaður sem er gríðarlega hár á Íslandi. Ef ríkið skuldar mikið þurfum við að borga mikið. Enda erum við að borga 60 milljarða kr. í ár samkvæmt fjárlagafrumvarpinu, en það voru um 70 milljarðar í fyrra. Það er nokkuð góður árangur en það þarf að lækka þetta töluvert. Því vaxtakostnaðurinn er í raun eitt af því sem kemur í veg fyrir að við getum byggt upp eins mikið og við viljum gera.
Meðan vaxtakostnaði og verðbólgu er haldið í skefjum er vandamálið alls ekki óyfirstíganlegt. Það er umfram allt ekki nokkur leið fyrir íslenska ríkið að verða gjaldþrota í íslenskum krónum talið. Það er mikilvægt að skilja þetta.
Athugum að hrein skuldastaða ríkissjóðs er um 28,9% af vergri landsframleiðslu — ekki 28,2 eins og ég sagði hér áðan — og er aðeins um 5 milljörðum kr. meiri en ætlað er að heildarríkisútgjöld næsta árs verði samkvæmt fjárlagafrumvarpinu. Að þessu leytinu til fyllum við út í eyðurnar hlutfallslega milli Indónesíu og Gvatemala hvað ríkisskuldir varðar. Þetta eru lönd sem eru með BB÷ og BB í lánshæfismat en við erum með A÷ sem er betra lánshæfismat. Við erum líka með jákvæðar horfur, sem Gvatemala er reyndar með líka.
Okkar staða er að skána. Með betri lánum á lægri vöxtum og nýjum skuldabréfum með lægri ávöxtunarkröfu mun vaxtakostnaðurinn fara minnkandi. Þetta er verkefni sem hefur verið tekið nokkuð vel á í fjármálaráðuneytinu undanfarin ár, mikið þrekvirki unnið þar. Spurningin er að hvaða marki ríkisskuldir eru einkasparnaður. Hver króna sem ríkið skuldar er sparifé einhvers annars. Ef ríkið skuldar ekkert er allt sparifé fólks á kostnað annars fólks. Þannig virkar þetta bara. Á meðan við ættum að varast að skuldsetja okkur upp fyrir haus er skuldahlutfallið, ef við erum að tala um heildarskuldahlutfallið, langt fyrir neðan þessi Maastricht-skilyrði sem oft er talað um; 35,8% þegar Maastricht-skilyrðin gera ráð fyrir 60%. Það er frekar tryllt að hugsa um þetta svona.
Það eimir eftir af þeirri hugsun í fjárlagafrumvarpinu að ríkisskuldir séu alltaf af hinu illa og að allur forgangur verði alltaf að vera á að greiða þær niður á kostnað alls annars. Sem er þvæla. Helber þvæla, frú forseti.
Það er löngu orðið tímabært að við förum að huga að uppbyggingu. Allir lofuðu því fyrir kosningar. Þörfin er mikil. Vegakerfið, heilbrigðiskerfið, menntakerfið og ýmislegt annað hefur meira og minna setið á hakanum frá hruni. Það er búið að bæta vel í á undanförnum árum, vissulega, en rétt eins og lítið munar um að tífalda hraðann, þegar maður er kyrrstæður með handbremsuna á, vorum við að byrja ansi nærri núlli þegar hagkerfið var nýhrunið.
Það væri hægt að byggja ansi mikið upp fyrir 44 milljarða kr. En svo mætti líka hugsa um hag heimilanna. Samkvæmt skýrslu sem ASÍ gefur út, eða gaf út nýlega, hefur persónuafsláttur ekki fylgt launaþróun. Ef hann hefði gert það væri hann kominn í 79 þús. kr. á mánuði í stað tæplega 53 þús. kr., sem myndi breyta töluvert miklu fyrir heimilin í landinu. Þótt einhverjir hafi gert grín að hæstv. fjármálaráðherra í gærkvöldi fyrir að tala um að 20 þús. kr. launabót sé hlutfallslega mikil er það rétt í sumum tilfellum. Þetta er stór uppbót fyrir einhverja. Og ég held að ýmsa muni um minna en þær 26 þús. kr. sem vantar inn á persónuafsláttinn þeirra ef allt væri með felldu.
Það verður að teljast merkilegt, jafnvel stórmerkilegt, að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, sem hefur frá því að ég man eftir mér jarmað stanslaust um hve mikilvægt sé að lækka skatta, hafi ekki sett það sem forgangsverkefni að leiðrétta þennan persónuafslátt sem er sú alsanngjarnasta skattalækkun sem hægt er að framkvæma. En 26 þús. kr. hækkun á persónuafslætti myndi að vísu þýða 62,4 milljarða kr. lækkun á því sem skilar sér í ríkissjóð. Ef við drægjum þessa 44 milljarða frá sem ríkisstjórnin vill nota samkvæmt fjármálastefnu sinni — og þessi skuldalækkun myndi í raun duga til að koma okkur niður á milli Haíti og Malí á heimslistanum, svo að því sé haldið til haga — og notuðum þá peninga frekar í að bæta hag heimilanna í landinu þá vantar bara að finna 18,4 milljarða í viðbót.
Það læðist að mér sá grunur að hægt væri að fá þá milljarða með því að fara í frekari skattalegar jöfnunaraðgerðir. En kannski er ekki einu sinni þörf á þeim. Það má auðveldlega færa rök fyrir því að krónan sé of sterk. Þótt hún sé kannski ekki sá máttarstöpull stöðugleikans sem einn prófessor úti í bæ hefur haldið fram — að hún hafi verið það í korter á meðan á höftunum stóð — er raunverulega þess virði að benda á, eins og ég hef reyndar gert áður bæði í ræðu og riti, að ein fárra kenninga hagfræðinnar sem er búið að sanna, bæði stærðfræðilega og með reynslugögnum, er að ekki sé hægt samtímis að vera með stöðugt gengi, frjálst flæði fjármagns og sjálfstæða peningastefnu. Þetta er bara ómögulegt, það þýðir ekki einu sinni að ræða það. En samt var þetta reynt á árunum fyrir hrun og frá því að gjaldeyrishöftin voru afnumin nú í vor er verið að reyna þetta á ný. Enda er gengisflöktið eftir því.
Auðvitað væri æskilegra fyrir bæði útflutnings- og innflutningsaðila á Íslandi að krónan væri bara hæfilega sterk en fyrst og fremst fjallstöðug, helst þannig að verðlag fari að samlagast því sem þekkist erlendis frekar en að ferðamenn þurfi að veðsetja húsið sitt til að eiga möguleika á því að heimsækja Ísland í eina viku.
Sömuleiðis væri æskilegt að vaxtastigið væri þannig að fjármagnskostnaður hætti að vera yfirgnæfandi þáttur í kostnaði allra hluta. Ef það á að byggja íbúðarblokk fyrir 200 milljónir í dag til útleigu fer rúm milljón af leigunni í hverjum mánuði í það eitt að borga vexti. Þetta gjald er hærra ef lóðaverð og fleira er tekið með í reikninginn.
Við erum á margan hátt á rosalega góðum stað, sérstaklega í ríkisfjármálum. Hagkerfið rokgengur, landið er ríkt. Það er meira að segja forríkt. En margir á landinu eru sárafátækir. Margir glíma við geðræn vandamál vegna kvíða fyrir hversdeginum og vegna ýmissa annarra þátta. Verðlagið er allt of hátt, fjármagnskostnaður er allt of hár, krónan er í raun allt of sterk og hvatarnir snúa allir á haus. Pólitískt endurspeglar fjárlagafrumvarpið þetta, vilja ríkisstjórnarinnar til að viðhalda því ástandi.
Þetta fjárlagafrumvarp er fjárlagafrumvarp fátæks ríkis sem þorir ekki að byggja upp af ótta við að eitthvað slæmt hendi. Þetta er frumvarp fátæks ríkis þar sem hagspekingarnir eru villuráfandi í þeim ranghugmyndum að ríkisrekstur sé eins og heimilisrekstur. Þetta fjárlagafrumvarp endurspeglar samfélag sem Ísland er ekki. Það á að ráðstafa þessum 44 milljörðum og gott betur í að byggja upp samfélagið okkar. Það er kominn tími til. Það á að leiðrétta persónuafsláttinn og aðlaga rekstur ríkisins þeim sannindum að Ísland er eitt ríkasta land heims.
