kynjavakt Alþingis.
Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að fá að mæla fyrir þessu máli á ný. Það er lagt hér fram í þriðja sinn. Á ekki lengri starfsaldri undirritaðs þingmanns hefur tillagan þó verið lögð fram þrisvar sinnum.
Virðulegur forseti. Kynjavakt Alþingis, hvað er nú það? Þrátt fyrir að þetta hafi verið lagt svona oft fram hygg ég að fyrir sumum hljómi þetta í það minnsta framandi, að fólk átti sig ekki alveg á því hvað þetta er. Ég ætla að útskýra örlítið forsöguna, leyfa mér að fara dálítið inn í málið, sem ég geri yfirleitt ekki, að lesa upp þegar ég mæli fyrir málum, en vegna þess að þetta er nýtt hugtak og okkur framandi ætla ég að leyfa mér að gera það.
Mig langar fyrst að fara örlítið í forsöguna. Þetta mál er afurð alþjóðastarfs Alþingis, þess að senda alþingismenn á fundi og ráðstefnur úti í hinum stóra heimi til að ræða við annað fólk og kynnast því sem verið er að gera þar. Þannig er mál með vexti að í fyrra fór undirritaður á fund hjá kvennaþingi Sameinuðu þjóðanna. Meðal þess sem ég kynntist þar var akkúrat þetta tæki til að mæla raunverulegt jafnrétti kynjanna. Eins og við vitum öll eða eigum í það minnsta að vita er hægt að setja alls kyns reglur um kvóta og fjölda og telja hausa en þær segja ekki endilega allt um raunverulega jafnréttið, þ.e. aðkomu beggja kynja að raunverulegri ákvarðanatöku og þeim aðstæðum eða stöðum þar sem raunverulegar ákvarðanir eru teknar.
Þess vegna vann ég þetta frumvarp og það er flutt hér núna af mér og öðrum í þingflokki Vinstri grænna utan þeirra sem verma ráðherrastóla. Tillagan gengur út á að Alþingi álykti að fela forseta að koma á fót kynjavakt Alþingis sem geri úttekt á því hvort og hvernig kyn hefur áhrif á aðkomu að ákvarðanatöku innan Alþingis, hvernig ályktunum Alþingis og aðgerðaáætlunum ríkisstjórna í jafnréttismálum hefur verið framfylgt og skoði næmi Alþingis fyrir ólíkri stöðu kynjanna samkvæmt kynnæmum vísum Alþjóðaþingmannasambandsins, IPU. Þar eru þeir vísar sem ég vísaði til áðan, þetta mælitæki.
Til að tryggja fjölbreytt sjónarmið komi þátttakendur í kynjavakt Alþingis úr ólíkum áttum. Að vinnunni komi bæði fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu, karlar og konur. Fulltrúi skrifstofu Alþingis sitji í hópnum, sem og fulltrúi starfsmanna Alþingis. Haft verði samráð við jafnréttisnefnd skrifstofu Alþingis.
Kynjavaktin skili forseta Alþingis skýrslu fyrir 1. apríl ár hvert og forseti leggi skýrsluna fyrir Alþingi. Fyrstu skýrslunni verði skilað fyrir 1. desember 2019. Sérstaklega verði könnuð vinnustaðamenning Alþingis með tilliti til samskipta kynjanna.
Virðulegur forseti. Mér hefur orðið tíðrætt um þetta mælitæki, þessa vísa. Eftirfarandi upptalning sem kemur hér er akkúrat lýsing á þeim og kemur úr þessum kynnæmu vísum Alþjóðaþingmannasambandsins.
Á meðal þeirra upplýsinga sem teknar verði saman og stuðst við verði listi yfir konur og karla sem sæti eiga á Alþingi, nú og á síðustu átta árum; listi yfir konur og karla í áhrifastöðum innan Alþingis, nú og á síðustu átta árum; listi yfir þingmenn í öllum nefndum Alþingis eftir kyni, þar með talið í áhrifastöðum, svo sem þingflokksformenn og varaformenn þingflokka, nú og á síðustu átta árum; listi yfir starfsfólk Alþingis eftir kyni, þar með talið í áhrifastöðum, á sama tímabili; þingsköp og starfs- og siðareglur Alþingis; öll lög sem tengjast kynjajafnrétti sem samþykkt hafa verið á Alþingi á síðustu átta árum; allar þær áætlanir sem í gildi eru um kynjajafnrétti; listi yfir konur og karla í áhrifastöðum í stjórnmálaflokkum; allar stefnur og áætlanir ríkisstjórnar, stjórnarflokkanna og stjórnarandstöðuflokkanna er lúta að kynjajafnrétti; hver sú stefna Alþingis sem hefur áhrif á kynjajafnrétti, t.d. siðareglur, stefna gegn mismunun, samskiptastefna, og þær aðgerðaáætlanir sem í gildi eru; hvaðeina er lýtur að þátttöku Alþingis í starfi Sameinuðu þjóðanna um kynjajafnrétti, t.d. skýrslur Alþingis til nefndar um afnám misréttis gegn konum og allar umræður á Alþingi um þær skýrslur, þátttöku Alþingis í störfum umræddrar nefndar og á árlegum fundi kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna, sem og allar skýrslur sem Ísland hefur gefið Sameinuðu þjóðunum síðustu fimm ár og snerta stöðu kynjanna.
Þetta er nokkuð ítarlegur listi yfir það sem skoða skuli. Þó þarf hann ekki endilega að vera tæmandi ef í vinnunni kemur í ljós að skoða þurfi fleiri upplýsingar og taka þær saman. Í grunninn lýtur þetta að því að taka stöðuna, hver hún sé raunverulega, skoða þróun síðustu ára og ekki síst fara yfir allar þær samþykktir, stefnur og ályktanir sem við höfum þó gert í þessum málum og vega og meta hvernig hefur gengið að framfylgja þeim.
Í greinargerðinni er svo farið aðeins yfir stöðuna á milli kynjanna eftir þjóðþingum heims. Ég ætla ekki að lesa nákvæmlega það allt en ætla þó að leyfa mér að benda á það, virðulegur forseti, að fjölmörg þjóðþing hafa tekið upp akkúrat svona kynjavakt sem fylgist með jafnrétti kynjanna. Í Finnlandi er sérstök nefnd að störfum á vegum þingsins í þessum málum. Þó að ég hafi stundum orðið var við það, bæði í umræðum í þingsal og á göngum hússins, að sumum finnist þetta framandi, eins og ég hef komið inn á, er þetta alls ekki eitthvað glænýtt, kokkað upp í því höfði sem fast er á þeim búk sem hér stendur, heldur tæki sem er víða í notkun og þykir hafa gefið góða raun.
Alþingi hefur á undanförnum árum samþykkt ýmsar stefnur og aðgerðaáætlanir í jafnréttismálum. Nokkuð hefur þó skort á eftirfylgni. Nefna má að framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum rann út vorið 2015, en ný var ekki samþykkt fyrr en í september 2016. Þá hefur ekki verið gerð heildstæð aðgerðaáætlun gegn kynbundnu ofbeldi síðan 2011.
Ýmislegt er væntanlegt til bóta í þessum málum, en þetta sýnir kannski að við höfum ekki alltaf litið þannig á að þegar ein áætlun rennur út verði önnur strax að taka við heldur hefur oft orðið hlé.
Kynjavaktinni er ætlað að meta stöðuna í þessum efnum og fylgja eftir þegar með þarf, svo og að greina aðstöðu kynjanna til að hafa áhrif og gera úttekt á þeim reglum og lögum sem í gildi eru varðandi jafnrétti kynjanna, því sem heitir, með leyfi forseta, á engilsaxnesku „gender sensitivity“. Nauðsynlegt er að Alþingi fylgist betur með þróun þessa málaflokks en nú er. Alþingi sendi t.d. árið 2017 fulltrúa á fund kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna í New York í fyrsta sinn frá hruni. Þá kom í ljós að þegar að kreppti töldu þau sem hér um véla að þar mætti skera niður. Þar kom glögglega fram hve mikilvægt vægi kynjajafnréttis er á vettvangi Sameinuðu þjóðanna.
Ísland stendur sig að mörgu leyti vel á þessum vettvangi og er á ákveðinn hátt til fyrirmyndar, ásamt því að styðja baráttu þeirra kvenna sem eiga í vök að verjast vegna fátæktar, stríðsátaka, karlrembu og ýmislegs fleira. Ísland hefur því að nokkru tvíþætt hlutverk, að vera til fyrirmyndar og sækja um leið fram, ásamt því að koma öðrum til varnar og aðstoðar.
Virðulegi forseti. Þetta lýtur ekki aðeins að okkur sem í þessum sal stöndum, þjóðkjörnum fulltrúum, heldur einnig að Alþingi sem heild, þar með talinni skrifstofunni, starfsfólkinu. Hvað skrifstofuna varðar er nefnilega mikilvægt að fylgjast með framgangi í starfi og kynjaskiptingu í ólíkum störfum á vettvangi þingsins. Í þeim efnum er mikilvægt að byggja á því starfi sem unnið er innan jafnréttisnefndar skrifstofu Alþingis. Staða starfsfólks er nokkuð önnur en staða þingmanna og um það gilda önnur lög og reglur sem geta t.d. haft bein áhrif á skyldur skrifstofunnar til að gæta jafnræðis kynja í ráðningum o.fl. Kynnæmir vísar Alþjóðaþingmannasambandsins taka þó til þingsins alls, bæði til Alþingis sem lýðræðisvettvangs og löggjafarsamkundu sem og til skrifstofu Alþingis sem vinnustaðar opinberra starfsmanna.
Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, að upplýsa um þá skoðun mína að þessi nálgun þykir mér sérstaklega heillandi, að við lítum á Alþingi sem heild meira en við gerum, þó að við gerum það að einhverju leyti í dag, þannig að við séum öll sem undir þessu þaki störfum og þeim fjölmörgu þökum sem eru víða í kring, enn þá í það minnsta, þar til ný bygging rís, sem ein heild, hvort sem við erum þjóðkjörnir fulltrúar eða höfum einfaldlega ráðið okkur til starfa.
Kynjavakt Alþingis væri framsækið tæki í baráttunni fyrir fullu jafnrétti kynjanna innan Alþingis. Með hugtakinu „kynnæmir vísar“, virðulegur forseti, sem ég hef komið nokkuð inn á er átt við vísa sem greina fólk eftir kyni, aldri og félags- og efnahagslegum bakgrunni. Fyrir mjög áhugasama þingmenn er vefslóð inn á síðu IPU, Alþjóðaþingmannasambandsins, þar sem þessir kynnæmu vísar eru útskýrðir betur. Þeir eru hannaðir til að sýna breytingar á áhrifum kvenna og karla í tilteknu samfélagi og yfir tímabil. Þess vegna er í þessari tillögu horft átta ár aftur í tímann. Þar gæti verið önnur tala, fjögur ár, sextán, tíu, en hér er lögð til átta af því að það á að greina breytingarnar yfir tímabil. Vísarnir eru verkfæri til að meta áhrif íhlutunar í þágu kynjajafnréttis. Kyngreindar upplýsingar sýna hvort bæði konur og karlar eiga aðild að verkefnum sem þátttakendur og sem haghafar á öllum stigum. Nálgunin gerir ráð fyrir markvissri vöktun og árlegu mati í formi skýrslu til Alþingis.
Virðulegur forseti. Verði þessi þingsályktunartillaga samþykkt er hér verið að koma á, eins og ég hef vonandi komið nokkuð vel inn á, nýju tæki til vöktunar á raunverulegri stöðu kynjanna og hvort munur sé þar á á hinu háa Alþingi og kannski ekki síst að vakta og meta árangur og eftirfylgni þeirra ályktana sem við höfum samþykkt sjálf og eins þeirra sem hafa verið samþykktar í ráðuneytum, inni í stjórnkerfinu, og í þeim skýrslum sem við höfum gefið erlendum samtökum sem við erum aðilar að og stofnunum þar sem við gumum oft af því hver staðan er.
Fyrsta kastið, virðulegur forseti, geri ég ráð fyrir að það gæti tekið örlítinn tíma að koma þessu á koppinn. Þess vegna gefum við ríflegan tíma til að skila fyrstu skýrslu og miðum við haustið 2019. En þegar eitt ár er liðið og það er búið að gera þetta einu sinni, ég tala nú ekki um tvisvar, verður þetta vonandi tiltölulega sjálfvirk vinna þar sem einfaldlega er vegið og metið hvað hafi gerst á þessu eina ári og hver þróunin sé.
Við sem tölum fyrir kynjajafnrétti, og það held ég að allir hv. þingmenn hafi gert, eigum að taka fagnandi öllum nýjum leiðum til að tryggja að það verði sem mest.
Þar sem þetta mál, virðulegur forseti, lýtur ekki bara að þingmönnum heldur jafnvel yfirstjórn og skrifstofu Alþingis legg ég að lokum til að því verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
