ráðherraábyrgð og landsdómur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja máls á ákvæðum laga um landsdóm og ráðherraábyrgð. Hv. þingmaður spyr hvort það sé raunhæft að landsdómur sé úrræði sem hægt er að kalla til miðað við þær ásakanir sem hafa verið uppi um pólitíska misnotkun gagnvart því hvernig kallað hefur verið til landsdóms. Þetta fyrirkomulag hefur auðvitað verið mjög til umræðu, ekki síst eftir að landsdómur var kallaður saman fyrsta sinn sem mörgum hér eru í fersku minni.
Það er rétt sem kom fram í máli hv. málshefjanda að það hafa margir, og þeirra á meðal ég, verið á því að æskilegt væri að breyta því fyrirkomulagi sem stjórnarskráin mælir fyrir um í 14. gr., þ.e. ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum. Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Landsdómur dæmir þau mál. Þessi atriði eru síðan útfærð í lögum um landsdóm, nr. 3/1963, og lögum um ráðherraábyrgð, nr. 4/1963. Það breytir því ekki þó að hv. þingmaður hafi rætt um stjórnarskrárákvæði. Það hefur oft verið rætt um þetta í tengslum við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Björg Thorarensen hefur til að mynda bent á það í bók sinni um stjórnskipunarrétt að það mætti gera ýmsar breytingar á lögum um ráðherraábyrgð og landsdóm án þess að breyta stjórnarskrá, en þar segir að ekkert standi því í vegi að heildarendurskoðun fari fram á lögum um ráðherraábyrgð og landsdóm. Þar segir raunar líka að slík endurskoðun sé tímabær vegna réttarþróunar í sakamálaréttarfari á meira en hálfri öld frá setningu laganna og breyttra viðhorfa um kröfur sem gerðar eru til forms og efnis refsiheimilda. Í bók sinni veltir hún sömuleiðis því upp að það mætti skilgreina betur hvað felist í embættisbrotum ráðherra, láta sitja við að ákvæði almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi gildi um ráðherra og mögulegt væri líka breyta aðferðum við val dómenda eða jafnvel fela fullskipuðum Hæstarétti taka við hlutverki dómsins eins og í Svíþjóð og fleiri ríkjum.
Það er því mikilvægt að hafa í huga að ef við viljum breyta þessu fyrirkomulagi er ekki eina leiðin að fella það burt úr stjórnarskrá, það má einfaldlega að endurskoða lög um ráðherraábyrgð og landsdóm.
Í frumvarpi til nýrrar stjórnarskrár sem byggðist á tillögum stjórnlagaráðs var lagt til að ákæruvald Alþingis og landsdómur yrðu aflögð, en stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd myndi ákveða að undangenginni könnun hvort hefja ætti rannsókn á meintum embættisbrotum ráðherra og myndi þá skipa saksóknara til að annast rannsóknina.
Það sem ég get sagt af umræðu og ummælum formanna flokkanna sem hafa setið á fundum um stjórnarskrárendurskoðun bendir margt til þess að það sé vilji til að breyta þessu fyrirkomulagi, hvort sem er í stjórnarskrá eða í lögum, og forseti Íslands hefur einnig lýst viðhorfum í þá veru að tímabært sé að endurskoða þessi lög.
Það er rétt sem hér kom fram í máli málshefjanda að Mannréttindadómstóllinn úrskurðaði í máli fyrrverandi forsætisráðherra, í máli Geirs H. Haardes gegn íslenska ríkinu, og niðurstaða dómstólsins var að 6. gr. mannréttindasáttmálans og 7. gr. hefðu ekki verið brotnar, þ.e. reglurnar um réttláta málsmeðferð og skýrleika refsiheimilda, þannig að við höfum fengið þá staðfestingu hjá Mannréttindadómstólnum. En það breytir því ekki að þetta fyrirkomulag er auðvitað komið til ára sinna og ég tel fulla ástæðu til að endurskoða það.
Ef grunur varðar brot á lögum um ráðherraábyrgð er óumdeilt að slík mál lúta aðeins málshöfðunarvaldi Alþingis og lögsögu landsdóms. Lög um ráðherraábyrgð eru sérlög gagnvart hegningarlagakaflanum um brot í opinberu starfi, en hins vegar girða þau kannski ekki endilega fyrir — nú tek ég það fram að ég er ekki löglærð — að héraðssaksóknari geti höfðað slíkt mál á grundvelli hegningarlaganna einna.
Hv. þingmaður nefnir hér fyrningartímann sömuleiðis, en hann myndi teljast vera skemmri fyrir brot ráðherra í starfi en annarra opinbera starfsmanna.
Það er rétt að halda því til haga að núverandi kerfi á sögulegar rætur aftur til 19. aldar. Það verður til áður en þingræði kemst á, sem sagt við stjórnskipan þar sem ráðherra sótti umboð sitt til konungs en ekki til meiri hluta þings. Því var þetta á þeim tíma þýðingarmikið úrræði fyrir þingið til þess að koma fram ábyrgð á hendur ráðherra sem sat ekki í umboði þingsins.
Ég tel, til þess að svara þessu stuttlega, þessu flókna og yfirgripsmikla máli sem við þyrftum lengri tíma til að ræða, að já, þessi lög eru komin til ára sinna. Ég tel fulla ástæðu til að ræða breytingar bæði á stjórnarskrá og lögum um þessi mál. Þar með er ég ekki að segja að tómið eigi að taka við, heldur eigum við að leggjast yfir það hvernig fyrirkomulag við viljum sjá, líta til reynslu annarra landa í því og þeirra fræðimanna sem um þetta hafa fjallað. En ég tel hins vegar að lögin beri um margt vitni um uppruna sinn frá þeim tíma sem þau rekja rætur til.
