ýmsar aðgerðir í samræmi við forsendur fjárlaga 2019.
Herra forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um ýmsar aðgerðir í samræmi við forsendur fjárlaga fyrir árið 2019. Ég ætla að byrja á að koma aðeins inn á séreignarsparnaðarúrræðið.
Eins og fram kemur í nefndaráliti verður sú heimild að greiða inn á veðlán sem hvílir á húsnæði og við kaup á íbúðarhúsnæði felld niður á næsta ári og þar með það skattfrelsi sem heimilt hefur verið að nota hvað varðar séreignarsparnað með þessum hætti. Ég hef áður komið inn á þetta mál í tengslum við fjárlagaumræðuna. Ég held að rétt sé að fara aðeins nánar út í að hér er og hefur verið um mjög mikilvægt úrræði að ræða sem ríkisstjórnin hefur núna ákveðið að fella niður, þvert á ráðleggingar starfshóps sem skipaður var um þessi mál um mitt ár 2017.
Eins og við þekkjum er það árangursrík leið til eignamyndunar að greiða niður skuldir fyrir þá sem það geta. Stjórnvöld eiga á hverjum tíma að leitast við að skapa aðstæður sem hvetja íbúðareigendur til að greiða niður skuldir eins og kostur er. Með því að greiða inn á íbúðalán með viðbótarlífeyrissparnaði nýtur viðkomandi skattafsláttar og mótframlags launagreiðanda, auk þess sem innborgunin lækkar heildarvaxtagreiðslur og verðbætur. Hér er því um mikilvægt úrræði að ræða sem felur í sér skattfrjálsa ráðstöfun séreignarsparnaðar til íbúðarkaupa og inn á höfuðstól húsnæðislána.
Samkvæmt upplýsingum frá lífeyrissjóðum hefur þetta úrræði verið töluvert notað og hafa rúmlega 6.500 einstaklingar sótt um úrræði vegna kaupa á fyrstu íbúð, en í október síðastliðnum var greitt inn á lán hjá tæplega 3.000 einstaklingum og í sama mánuði bárust rúmlega 400 umsóknir. Þetta er samkvæmt nýjustu upplýsingum frá ríkisskattstjóra þannig að hér er úrræði sem er greinilega töluvert mikið notað.
Hvað íbúðarkaup varðar hafa þeir sem hafa nýtt sér þetta úrræði getað fengið séreignina útborgaða skattfrjálst upp í kaup á íbúð, eins og fram kemur. Inn á höfuðstól húsnæðislána hefur verið heimilt að greiða allt að 4% framlag launþega og 2% framlag launagreiðanda, að hámarki 500.000 kr. á ári fyrir einstakling en 750.000 kr. á ári fyrir hjón eða aðra sem uppfylla skilyrði til samsköttunar. Við þekkjum það öll að verð á fasteignum hér á landi hefur hækkað verulega á undanförnum árum og framboð íbúða annar engan veginn eftirspurninni. Flestir undirliggjandi þættir vísa til þess að fasteignaverð, sem núna er í hæstu hæðum, lækki ekki í bráð svo neinu nemur. Þrátt fyrir það hefur ríkisstjórnin ákveðið að falla frá þessari mikilvægu heimild til að nýta séreignarsparnaðinn til íbúðarkaupa og niðurgreiðslu lána. Sú heimild fellur niður um mitt næsta ár, eins og ég hef nefnt og komið hefur fram.
Ég tel að hér sé um mjög óskynsamlega ráðstöfun að ræða af hálfu ríkisstjórnarinnar og mun það auk þess draga úr uppsöfnun séreignarsparnaðar í stað þess að auka heimildir hvað þetta sparnaðarform varðar. Eins og ég sagði áðan skipaði forsætisráðherra starfshóp í júní 2017 til að fara yfir hlutverk lífeyrissjóða í uppbyggingu atvinnulífs. Sá hópur lagði einmitt áherslu á að auka svigrúm til séreignar- og húsnæðissparnaðar. Starfshópurinn skilaði vandaðri skýrslu í byrjun þessa árs. Hann leggur til, að því gefnu að lágmarksiðgjald í lífeyrissjóð verði hækkað úr 12% af launum í 15,5%, að stjórnvöld skoði í samráði við hagsmunaaðila að lögum verði breytt þannig að einstaklingar fái auknar heimildir til að ráðstafa viðbótarlífeyrissparnaði til húsnæðissparnaðar og jafnframt að sjóðfélagar geti ráðstafað 3,5% af 15,5% lágmarksiðgjaldi í séreign eða til húsnæðissparnaðar að eigin vali. Eins að tryggður verði sveigjanleiki sjóðfélaga til að nýta séreignarsparnaðinn til að greiða inn á húsnæðislán og/eða við íbúðarkaup. Með útreikningum hefur verið sýnt fram á að einstaklingar sem leggja til 15,5% af launum í lífeyrissjóð alla starfsævina munu safna upp tiltölulega góðum eftirlaunaréttindum. Með viðbótarlífeyrissparnaði geta eftirlaun jafnvel orðið meiri en atvinnutekjur. Starfshópurinn leggur því til að stjórnvöld skoði það að auka heimildir til séreignarsparnaðar og nýta launatengdan lífeyrissparnað til húsnæðissparnaðar.
Hér gengur sem sagt ríkisstjórnin þvert á ráðleggingar starfshópsins. Ekki verður því annað séð en að ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að fella úr gildi þetta almenna úrræði um úttekt iðgjalda séreignarsparnaðar til kaupa á íbúð eða að greiða niður í húsnæðislán gangi þvert á þessar tillögur. Það eru mikil vonbrigði, herra forseti.
Miðflokkurinn flutti breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið þess efnis að þetta heimildarákvæði til nýtingar séreignarsparnaðarins yrði áfram við lýði, það yrði sem sagt framlengt þegar það rennur út um mitt næsta ár. En því miður var sú tillaga felld hér í atkvæðagreiðslu af stjórnarflokkunum.
Herra forseti. Næst vil ég aðeins víkja að húsnæðismálunum og vaxtabótunum. Ekki verður séð að ríkið taki á húsnæðisvandanum með raunhæfum lausnum. Sá húsnæðisstuðningur sem ríkisstjórnin leggur upp með styður að mestu leyti við eftirspurnarhlið íbúðamarkaðarins. Reynsla síðustu ára ber augljóslega með sér að sú aðferð nær ekki tilætluðum árangri. Stuðningur við eftirspurnarhliðina hækkar verð og ýtir undir sveiflur. Auka þarf húsnæðisframboðið og það mun síðan leiða til lækkunar á húsnæðisverði.
Gríðarlegar hækkanir á húsnæðisverði á síðustu árum eru fyrst og fremst komnar til vegna skorts á húsnæði. Við þekkjum það að lítið framboð þýðir einfaldlega hærra verð og íbúðum mun ekki fjölga þó að ríkisstjórnin setji meiri peninga í vaxtabætur. Ráðast þarf gegn rótum vandans, sem er skortur á íbúðarhúsnæði á markaði. Og nóg framboð þýðir lægra verð. Brýnt er að ráðast í aðgerðir til að lækka byggingarkostnað. Lækkun byggingarkostnaðar skapar aukinn hvata til að byggja. Þannig eykst framboðið og verðið tekur að lækka. En það verður að segjast eins og er að skipulagsferlið í þessum málum er allt of svifaseint og tefur fyrir framkvæmdum. Einfalda þarf regluverkið í byggingariðnaði. Það er allt of flókið og gerðar eru allt of ríkar kröfur í þessum efnum, auk þess sem stofnanaumhverfið í þessum málaflokki er að mínum dómi óskilvirkt.
Samræma þarf reglur um lóðaúthlutanir og ríkisvaldið þarf að styðja sveitarfélögin í því að drífa þetta ferli áfram, stytta byggingartímann, hugsanlega fara í aðrar byggingaraðferðir, eins og einingahús, hvort heldur úr timbri eða steinsteypu, þannig að uppsetningin verði hröð og einföld. Í frumvarpinu kemur fram að hækka eigi vaxtabætur milli ára um 13% og að 3,4 milljarðar verði settir í þennan málaflokk. Engu að síður er hér um sögulega lága upphæð að ræða og hefur hin mikla hækkun á húsnæðisverði undanfarin ár einfaldlega étið upp þessar vaxtabætur. Einn helsti skerðingarþáttur vaxtabóta er, eins og við þekkjum, hækkun á verðmæti eignar. Þarna hafa líka aðrir þættir áhrif, eins og hækkun launa og fjármagnstekjur.
Frá árinu 2010 hafa vaxtabætur lækkað um rúma 8 milljarða kr. og þeim fjölskyldum sem eiga rétt á þessum bótum hefur fækkað um rúm 30.000. Það er sem sagt búið að taka vaxtabæturnar af miklum fjölda fólks og því er ekki um raunverulegt peningasjóðsstreymi að ræða í boðaðri hækkun bótanna. Bótagreiðslur til húsnæðiseigenda hafa því hríðlækkað á sama tíma og skattar á húseigendur hafa hækkað umtalsvert.
Það sem skiptir höfuðmáli í þessu eru skerðingarmörkin, hvenær vaxtabæturnar byrja að skerðast. Skerðingar- og niðurfellingarmörk vaxtabótanna hafa engan veginn fylgt verðlagi. Auk þess hafa hámarksgreiðslur vaxtabóta nánast haldist þær sömu síðan 2011. Árið 2009 fengu 69% einhleypra fasteignaeigenda vaxtabætur, en árið 2017 var sú tala komin niður í 28%, sem sagt úr 69% niður í 28% á sex árum. Því verður að breyta skerðingar- og niðurfellingarmörkum vaxtabóta.
Ekki er að sjá að það eigi að gera svo neinu nemur í þessu frumvarpi. Reiknireglur vaxtabótanna haldast svo til óbreyttar áfram. Viðmiðunarstærðir vaxtagjalda og hámarksvaxtabóta hækka um 5% og nettóeigna um 10% frá yfirstandandi ári. Ef reglunum verður ekki breytt er þessi boðaða hækkun á vaxtabótunum tilgangslaus, það er bara þannig. Kerfið þjónar ekki tilgangi sínum í dag og það er einfaldlega slæm ráðstöfun að bæta peningum í slíkt kerfi. Vaxtabótakerfið eins og það er í dag gerir ekki ráð fyrir hærra húsnæðisverði og hærri vaxtagjöldum. Slíkt kerfi er í raun og veru gagnslaust, einkum og sér í lagi í þeim aðstæðum sem núna eru á húsnæðismarkaðnum og hafa verið á undanförnum árum. Það sýnir kannski hversu meingallað þetta kerfi er að í frumvarpi til laga um fjárauka fyrir 2018 er endurmat vaxtabóta 1 milljarður kr., þ.e. 1 milljarður kr. gekk ekki út á þessu ári í vaxtabætur. Það er einfaldlega vegna þess að kerfið er með þeim hætti að skerðingar hafa þau áhrif að færri og færri fá þessar bætur. Það kristallast mjög vel í fjáraukalögunum. Gleymum því ekki í þessari umræðu að Ísland er með mestu hækkun húsnæðisverðs í heiminum, 70% á síðastliðnum fimm árum hér á höfuðborgarsvæðinu. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að Íbúðalánasjóður hefur bent á að vaxtabætur nái vart því hlutverki að stuðla að húsnæðisöryggi landsmanna miðað við núverandi aðstæður. Það er því ljóst að útgjöld ríkisins í þennan málaflokk með þessum hætti eru ekki ávísun á árangur.
Færa má rök fyrir því að árangurinn gæti jafnvel versnað á meðan framboðið á húsnæði eykst ekki. Hækkun á vaxtabótum gæti þannig leitt til hækkana á húsnæðisverði. Miðflokkurinn er þeirrar skoðunar og telur brýnt að ráðist verði í allsherjarendurskoðun á vaxtabótakerfinu. Það sýnir glögglega sú neikvæða þróun sem átt hefur sér stað í þessu kerfi á undanförnum árum og ég hef rakið hér.
Vaxtabótakerfið hefur auk þess tilhneigingu til að hækka vaxtastigið þar sem í því felst niðurgreiðsla á fjármagnskostnaði. Auk þess er það þekkt að bæturnar skapa hvata til skuldsetningar. Því þarf að skoða vandlega hvort ekki sé árangursríkara að falla frá þessu kerfi í núverandi mynd og lækka í stað þess skattbyrði með öðrum hætti.
Núverandi kerfi styður við eftirspurnarhliðina, eins og ég nefndi, og er til þess fallið að hækka fasteignaverðið og vaxtabætur, og þær ráðstafanir sem stjórnvöld leggja til fjölga ekki íbúðum á markaði. Ég hef rakið það hér og við sjáum það glögglega. Því er mjög nauðsynlegt að styðja markvisst við framboðshliðina. Bæði sænskar og bandarískar rannsóknir hafa sýnt að með því að styðja við framboðshliðina, þ.e. hafa hvata til að fjölga húsbyggingum, myndi húsnæðisverðið lækka, íbúðaeigendum fjölga og skuldir íbúðareigenda lækka.
Yrði sú leið farin hér á landi, sem Miðflokkurinn telur fulla ástæðu til að skoða, yrði núverandi vaxtabótakerfi lagt niður. En það er til mikils að vinna að skoða nýja leið þegar kemur að húsnæðisstuðningi þar sem núverandi kerfi leysir engan veginn þann stóra húsnæðisvanda sem er á Íslandi. Ríkisstjórnin verður að sýna frumkvæði og djörfung í húsnæðismálunum og koma með nýjar lausnir. Þetta er eitt stærsta úrlausnarefnið sem við stöndum frammi fyrir, en því miður hefur ríkisstjórnin verið verklítil í þessum málaflokki hvað þetta varðar. Hún kemur ekki fram með neinar hugmyndir eða lausnir, viðheldur einungis vaxtabótakerfi sem viðheldur síðan vandanum.
Herra forseti. Ég vil að lokum koma aðeins inn á tryggingagjaldið. Skattheimta á íslensk fyrirtæki er há í alþjóðlegum samanburði og ein sú hæsta á Norðurlöndum, á eftir Noregi. Skattar á fyrirtæki voru hækkaðir eftir efnahagshrunið 2008 í þeirri viðleitni að loka fjárlagagatinu, en skattbreytingar hafa hins vegar fest í sessi síðan. Mikil tregða hefur verið hjá ríkisvaldinu að lækka tryggingagjaldið. Þetta er einn stærsti tekjustofn ríkissjóðs, en samkvæmt fjárlagafrumvarpinu á það að skila um 14,4% af skatttekjum ríkissjóðs á næsta ári. Miðflokkurinn lýsir vonbrigðum sínum með að í fjárlagafrumvarpinu skuli ekki vera gert ráð fyrir meiri lækkun tryggingagjaldsins en raun ber vitni. Þetta háa tryggingagjald kemur verst niður á fyrirtæki þar sem laun og launatengd gjöld eru stór hluti kostnaðar og við þekkjum það að hátt tryggingagjald veikir samkeppnishæfni þessara mikilvægu fyrirtækja. Bætt samkeppnishæfni Íslands er mjög mikilvæg núna þegar hægir hratt á efnahagslífinu.
Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er sérstaklega lögð áhersla á lækkun tryggingagjaldsins en hún er hins vegar ekki nægileg að mati Miðflokksins og Samtök iðnaðarins hafa auk þess ályktað í þá veru. Það er afar mikilvægt að rekstrargrunnur fyrirtækjanna verði styrktur í aðdraganda þessara kjaraviðræðna sem fram undan eru og verða örugglega erfiðar. Þess vegna hefði meiri lækkun tryggingagjaldsins verið skynsamleg að mati okkar í Miðflokknum. Eigi lækkunin að þjóna þeim tilgangi að stuðla að jafnvægi á vinnumarkaði og að launahækkanir á næsta ári leiði síður til verðbólgu hefði átt að lækka gjaldið meira. Því hærri sem tryggingagjaldsprósentan er er hver starfsmaður dýrari fyrir fyrirtækin þannig að þá getur viðkomandi fyrirtæki ekki staðið undir miklum launahækkunum. Svo dregur gjaldið úr getu fyrirtækja til að fjárfesta og búa til störf. Vaxtarmöguleikar fyrirtækja eru því hindraðir, eins og við þekkjum, með háu tryggingagjaldi.
Miðflokkurinn flutti breytingartillögu við frumvarp til fjárlaga um að tryggingagjaldið myndi lækka um 0,5% á næsta ári í stað 0,25% en því miður fór það svo að sú tillaga var felld. Það er mjög skynsamlegt, eins og ég sagði áður, að styrkja rekstrargrundvöll fyrirtækjanna í aðdraganda þess sem fram undan er. Það eru vonbrigði að ríkisstjórnin skuli ekki hafa lækkað þetta gjald meira.
Herra forseti. Að lokum verð ég að segja að Miðflokkurinn sér sér ekki fært að styðja þetta frumvarp.
