Evrópuráðsþingið 2018.
Virðulegi forseti. Ég flyt Alþingi skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fyrir árið 2018 og ætla að byrja á því að ræða hér almennt um Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið og fara yfir hlutverk þess. Evrópuráðsþingið er oft kallað varðhundur mannréttinda, enda er hlutverk þess að standa vörð um grundvallarhugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi, lýðræði og réttarríki, auk þess að stuðla að efnahagslegum og félagslegum framförum. Með þetta að markmiði beitir ráðið sér m.a. fyrir gerð og samþykkt bindandi fjölþjóðasáttmála.
Ályktanir og fjölþjóðasáttmálar Evrópuráðsins hafa haft víðtæk áhrif í álfunni allri. Fjölmargir sáttmálar ráðsins á ýmsum sviðum þjóðlífsins eru mikilvægar mælistikur fyrir þjóðir sem eru að koma á lýðræði og réttarríki, en mælistikur Evrópuráðsins gilda einnig fyrir aðrar fjölþjóðastofnanir og alþjóðleg samtök. Þar ber hæst mannréttindasáttmála Evrópu og félagsmálasáttmála Evrópu.
Frá lokum kalda stríðsins hefur Evrópuráðið m.a. gegnt því veigamikla hlutverki að styðja við lýðræðisþróun í nýfrjálsum ríkjum Mið- og Austur-Evrópu, m.a. með tæknilegri aðstoð á sviði laga- og stjórnsýsluuppbyggingar auk kosningaeftirlits. Aðildarríkjum ráðsins hefur fjölgað ört síðan Berlínarmúrinn féll og eru þau nú 47 talsins. Svartfjallaland er nýjasta aðildarríkið en það sleit ríkjasambandi við Serbíu eftir þjóðaratkvæðagreiðslu í maí 2006 og varð aðili að Evrópuráðinu í maí 2007. Þar með mynda ríki Evrópuráðsins eina órofa landfræðilega heild í álfunni, að Hvíta-Rússlandi undanskildu.
Evrópuráðsþingið er vettvangur fulltrúa þjóðþinga 47 aðildarríkja Evrópuráðsins. Á þinginu sitja 324 fulltrúar og jafn margir til vara. Ólíkt ráðherranefnd Evrópuráðsins þar sem hvert ríki hefur eitt atkvæði fer fjöldi fulltrúa á þinginu eftir stærð þjóðar. Á þinginu starfa níu fastanefndir og sex flokkahópar. Þá sitja forseti, 20 varaforsetar, formenn fastanefnda og flokkahópa í framkvæmdastjórn þingsins, sem hefur umsjón með innri málefnum þess. Þingið kemur saman ársfjórðungslega, eina viku í senn, að jafnaði í janúar, apríl, júní og október. Stjórnarnefndin fundar þrisvar á milli þingfunda. Loks kemur sameiginleg nefnd þingsins með ráðherranefnd Evrópuráðsins reglulega saman samhliða fundum Evrópuráðsþingsins í Strassborg.
Evrópuráðsþingið er nokkurs konar hugmyndabanki Evrópuráðsins um stjórnmál, efnahagsmál, félagsmál, mannréttindamál, umhverfis- og orkumál og menningar- og menntamál.
Mikilvægi þingsins felst einkum í því að eiga frumkvæði að aðgerðum og beina tillögum til ráðherranefndarinnar, hafa eftirlit með efndum fjölþjóðlegra skuldbindinga og þrýsta á um skjótar aðgerðir ef misbrestur verður þar á og vera vettvangur fyrir skoðanaskipti og samráð þingmanna aðildarríkjanna og styrkja þannig lýðræðismenningu og efla tengsl þjóðþinga.
Á þingfundum Evrópuráðsþingsins eru skýrslur nefnda ræddar og ályktað á grundvelli þeirra. Þingið getur beint tilmælum og álitum til ráðherranefndarinnar sem fjallar um þau og bregst við eftir atvikum með beinum aðgerðum. Evrópuráðsþingið á þannig oft frumkvæði að gerð fjölþjóðlegra sáttmála sem eru lagalega bindandi fyrir aðildarríkin. Sem dæmi má nefna að Evrópusáttmálinn um aðgerðir gegn mansali, sem tók gildi árið 2008, á rætur sínar að rekja til ályktana Evrópuráðsþingsins frá árunum 1997 og 2002. Sáttmáli Evrópuráðsins um baráttu gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi, sem einnig er nefndur Istanbúlsamningurinn, er einnig í samræmi við ályktanir Evrópuráðsþingsins.
Evrópuráðsþingið er fjölþjóðastofnun þar sem þingmenn frá öllum ríkjum Evrópu, að Hvíta-Rússlandi undanskildu, starfa saman á jafnréttisgrundvelli. Jafnframt hafa störf Evrópuráðsþingsins bein áhrif á störf þjóðþinganna þar sem fulltrúar á Evrópuráðsþinginu eru þingmenn í heimalöndum sínum, ólíkt því sem á t.d. við um Evrópuþingið. Þingfundir Evrópuráðsþingsins þar sem þingmenn bera saman bækur sínar og skiptast á hugmyndum eru því afar mikilvægt framlag til löggjafarstarfs heima fyrir og hafa þeir hraðað mjög þeirri öru lýðræðisþróun sem hefur orðið í Evrópu eftir lok kalda stríðsins og stutt hana. Þá hefur reynslan sýnt að þjóðir sem hafa skýr markmið í störfum sínum innan þingsins og kappkosta að ná þeim fram geta haft áhrif langt umfram stærð og pólitískt bolmagn. Sú staðreynd varpar skýru ljósi á mikilvægi íslenskrar þátttöku á Evrópuráðsþinginu og þá hagsmuni sem í henni felast.
Ef við förum síðan yfir síðasta ár Evrópuráðsþingsins, árið 2018, og tæpum á stærstu málunum sem þar voru uppi voru tvö stærstu málin innan Evrópuráðsþingsins samskipti þingsins og Evrópuráðsins við Rússa og viðbrögð við spillingarmálum innan þingsins sjálfs. Árið 2014 var landsdeild Rússlands svipt atkvæðisrétti í Evrópuráðsþinginu vegna aðkomu Rússlands að átökunum í Úkraínu og innlimunar Krímskagans. Hið sama gerðist þegar Rússar sendu landsdeild sína árið 2015 og hafa Rússar ekki sent landsdeild á Evrópuráðsþingið síðan. Rússar hafa því ekki tekið þátt í störfum Evrópuráðsþingsins síðustu fjögur árin og þar með ekki átt þátt í kjöri dómara við Mannréttindadómstól Evrópu eða framkvæmdastjóra Evrópuráðsins. Sumarið 2017 tilkynntu Rússar að þeir hygðust halda eftir aðildargreiðslum sínum til stofnana Evrópuráðsins þar til þeim yrðu tryggð full þátttökuréttindi í öllum stofnunum ráðsins, þar á meðal Evrópuráðsþinginu.
Á vettvangi þingsins og innan sérnefndar um hlutverk og verkefni þingsins var tekist hart á um hvort ætti að breyta reglum Evrópuráðsþingsins þannig að þinginu væri ekki fært að svipta landsdeild atkvæðisrétti sínum. Slík reglubreyting hefði mætt kröfum Rússa um að geta skipað nýja landsdeild án þess að eiga á hættu að missa atkvæðisréttinn. Miklar deilur sköpuðust um tillögur þingskapanefndar að breytingum á þingsköpum sem lagðar voru fram í október. Að endingu gaf þingskapanefnd út túlkun á þingsköpum í kjölfar fundar nefndarinnar í desember. Niðurstaða þingskapanefndar var að ákvæði stofnskrár Evrópuráðsins, um rétt aðildarlanda til að koma að kosningum til æðstu embætta við stofnanir Evrópuráðsins, væru æðri ákvæðum þingskapa um sviptingu atkvæðisréttar. Þannig gæti svipting atkvæðisréttar landsdeilda í kjölfar athugasemda við kjörbréf ekki átt við um rétt landsdeilda til að taka þátt í þessum kosningum.
Í kjölfar fregna af spillingu meðal Evrópuráðsþingmanna árið 2017 var skipuð óháð rannsóknarnefnd um spillingarmál innan þingsins. Rannsóknarnefndin skilaði skýrslu sinni við upphaf aprílfundar þingsins. Í skýrslunni komu fram vitnisburðir um óeðlilega náið samband ýmissa núverandi og fyrrverandi Evrópuráðsþingmanna við stjórnvöld í Aserbaídsjan.
Til þess að bregðast við þeim upplýsingum sem fram koma í skýrslunni hefur Evrópuráðsþingið tekið upp hagsmunaskráningu meðal þingmanna. Þingmönnum ber framvegis að skila hagsmunaskráningu sinni fyrir lok febrúar ár hvert og er hún birt á vefsíðu þingsins. Fylli þingmenn ekki út hagsmunaskráningu, eða gerist þeir uppvísir að því að leyna upplýsingum í skráningunni, eru þeir sviptir réttinum til að sinna trúnaðarstörfum fyrir þingið. Árlega er birtur listi yfir þá þingmenn sem ekki hafa skilað hagsmunaskráningu.
Á síðasta ári var framkvæmd rannsókn á kynferðislegri áreitni í þjóðþingum Evrópu. Rannsóknin fór fram samhliða í Evrópuráðsþinginu og á fundum Alþjóðaþingmannasambandsins. Leitað var eftir þátttöku frá breiðum hópi þingkvenna og starfskvenna þinga. Niðurstöður rannsóknarinnar voru sláandi, eins og sú sem hér stendur og hv. þm. Birgir Þórarinsson fjölluðu um í ræðum sínum í gær, en þær sýndu að 85% þingkvenna höfðu upplifað kynbundið andlegt ofbeldi í störfum sínum. Nánar er fjallað um rannsóknina í frásögn af fundi stjórnarnefndar í nóvember. Ég vil líka hvetja áhugasama til þess að finna skýrsluna á heimasíðu Evrópuráðsþingsins, þar sem nánar er hægt að kynna sér ítarlegri niðurstöður þessarar viðamiklu en merkilegu rannsóknar.
Ég bendi fólki sem hefur áhuga á því að kynna sér nánar ályktanir, tilmæli og álit Evrópuráðsþingsins á síðasta ári á fylgiskjal sem finna má á heimasíðu Alþingis. Þar eru gefin út álit og tilmæli til ráðherranefndar Evrópuráðsins, sem samþykkt voru á þingfundum og stjórnarnefndafundum þingsins á síðasta ári. Þetta eru afar merkilegar ályktanir sem fjalla um mannréttindamál, fordæmingu á slæmri stöðu mannréttindamála í ýmsum löndum og mikið og merkilegt og gott leiðarljós þegar kemur að mannréttindamálum víða um heim eins og hér hefur verið tæpt á.
Virðulegi forseti. Þar með ætla ég að ljúka þessari yfirferð fyrir hönd Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins, sem í sitja Þórhildur Sunna Ævarsdóttir varaformaður og Bergþór Ólason, en varaþingmenn Evrópuráðsþingsins eru Birgir Þórarinsson, Halldóra Mogensen og Ólafur Þór Gunnarsson. Fyrir hönd Íslandsdeildarinnar lýk ég þess þessari tölu minni hér, en hvet áhugasama til að kynna sér nánar hið góða og merkilega starf sem fer fram í Evrópuráðsþinginu.
