Schengen-samstarfið.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að það er svolítið undarlegt hversu margir í þessari umræðu fram að þessu hafa talað um þessa skýrslu og Schengen-samstarfið eins og þetta sé spurning um að vera eða vera ekki í samstarfinu. Það er augljóst að Schengen-samstarfið er eitt af okkar mikilvægustu alþjóðlegu samstarfsverkefnum og tryggir okkur víðtækt ferðafrelsi úti um alla Evrópu ásamt því að tryggja almannaöryggi með því að sinna mikilvægu eftirliti með fólki sem gæti ógnað friði.
Það var hárrétt sem hv. þingmaður sagði hér á undan mér að það er mikilvægt að við nýtum okkur þetta verkfæri til að halda landamærin opnum en reynum jafnframt að þróa það eftir atvikum. Þetta er jafnvægisleikur milli almannaöryggis og einstaklingsfrelsis og Schengen hefur náð því jafnvægi mjög vel í gegnum tíðina. Því miður er hætt við því að þeir sem finna kannski helst útlendingum allt til foráttu og sjá ógnir úti um allt leitist við að útvíkka eftirlitshlutverk Schengen langt út fyrir það sem þörf er á.
Höfum í huga að Schengen-samstarfið hefur gengið gríðarlega vel. Upplýsingakerfið tryggir samfélagslegt öryggi í mæli sem þekkist ekki utan þeirra ríkja sem eru aðilar að Schengen. Þetta virkar vel. Vissulega eru til vandamál og sum þeirra frekar stór en höfum líka í huga að ekki verða öll vandamál leyst innan ramma þess kerfis þar sem þau urðu til. Til dæmis hefur verið talað um flóttamannastrauminn hér og hann hefur verið mikill en hann er hvorki verri né betri vegna Schengen. Straumurinn á náttúrlega rætur að rekja til vandamála í alþjóðastjórnmálum og til átaka. Þetta ættu öll Evrópulönd og öll heimsbyggðin að reyna að sameinast um að leysa. Schengen út af fyrir sig hefur staðið sig vel í gegnum þetta allt saman og virkað sem skyldi.
Í skýrslu dómsmálaráðherra um Schengen-samstarfið segir að þann 6. apríl 2017 hafi tekið gildi reglugerð sem felur í sér að Evrópubúar sæti núna kerfisbundnu eftirliti við för yfir ytri landamæri Schengen-svæðisins. Fram að gildistöku breytinganna sættu Evrópubúar svokölluðu lágmarkseftirliti sem fólst fyrst og fremst í virku eftirliti í þeim tilfellum þar sem var um síbrotafólk að ræða eða einhverja sem voru eftirlýstir. Aðrir voru skráðir að eins litlu leyti og raunhæft var. Þessum breytingum var ætlað að auka öryggi á Schengen-svæðinu í kjölfar endurtekinna hryðjuverkaárása í Evrópu sl. ár, eða eins og það er orðað í skýrslunni, með leyfi forseta:
„Flestir ódæðismannanna sem skipulögðu og frömdu hryðjuverkaárásirnar í Evrópu árin 2015, 2016 og fyrri hluta árs 2017 voru Evrópubúar …“
Ísland nýtti sér undanþágu frá því að framfylgja þessu ytra eftirliti en hefur frá október 2017 framkvæmt slíkt eftirlit á Keflavíkurflugvelli. Spurningin er: Hvaða áhrif hefur slíkt eftirlit haft í reynd? Hvaða mælikvarðar eru notaðir til þess að mæla árangur þess?
Í skýrslunni segir líka, með leyfi forseta:
„Bent hefur verið á að kerfisbundið eftirlit, virk áhættugreining og upplýsingamiðlun milli landa geti dregið úr hættu á hryðjuverkum.“
Það er skrýtið að benda á slíkt án þess að vísa í veruleg gögn því til sönnunar. Stórar fullyrðingar þarfnast stórra sannana. Í ljósi þessarar fullyrðingar er rétt að spyrja: Hvaða áhrif hafa þær aðgerðir sem rætt er um í skýrslunni? Hvaða áhrif munu þær hafa á réttindi borgaranna, friðhelgi einkalífs þeirra og líf almennings almennt? Þá þarf líka að spyrja hvernig hið svokallaða stríð gegn hugtakinu hryðjuverk hefur gengið. Er almenningur í raun og veru öruggari nú en áður eftir að umfangsmiklar eftirlitsaðgerðir með takmörkunum á réttindum fólks voru teknar upp í kjölfar árásanna í Bandaríkjunum 2001? Ég er viss um að ýmislegt hefur batnað en ég hef aldrei séð neina raunverulega úttekt á því hvað af þessu hefur virkað og hvað af þessu er bara til að skapa ímynd um öryggi án þess að við njótum raunverulegs öryggis. Það er kannski réttara að segja að öryggisástand heimsins aukist fyrst og fremst eftir því sem frjálslynt lýðræði breiðist út, almenn velferð eykst, stofnanir rækta hlutverk sitt betur og tilfinning borgaranna fyrir því að réttindi þeirra séu virt er staðfest. Þetta allt saman hjálpar.
Almennt gengur þetta mjög vel í heiminum. Það má vissulega gera betur. Mörg lönd eru aftarlega á merinni en við erum það ekki. Nálgun okkar þarf að vera að setja ekki upp frekara öryggisleikhús. Við þurfum að hætta að búa til einhverja sýndarmennsku í kringum öryggi okkar heldur tryggja betur og sjá til þess að raunveruleg öryggisviðmið sem eru til staðar, og þau eru vissulega til staðar, virki betur. Sá úttektarþáttur sem kom hvað verst út laut að skyldum Íslands við landamæraeftirlit. Við lögum það ekki með því að auka eftirlit með borgurunum eða með því að skrásetja fólk sem ferðast til ákveðinna landa. Nei, skýrslan segir að það séu alvarlegir annmarkar á framkvæmdinni á Keflavíkurflugvelli, að alvarlegir veikleikar séu í stjórnskipulagi landamæraeftirlits í heild og t.d. að mannafla þurfi til að framkvæmdin uppfylli gæðakröfur. Þá þurfi að bæta búnað og áhættugreiningar, þar með talið farþegalistagreiningar. Svo hefur verið minnst á að þjálfun og menntun starfsmanna uppfylli ekki lágmarkskröfur sem gerðar eru. Lögum þetta allt saman vegna þess að það myndi hjálpa okkur töluvert mikið. Ef við viljum raunverulega að öryggi okkar sé tryggt og að við finnum á sama tíma þetta dásamlega jafnvægi milli persónufrelsis fólks og frelsis fólks til að ferðast er leiðin augljós. Við þurfum fleira fólk sem sinnir störfunum. Við þurfum meiri fjárveitingar til að hægt sé að hafa eins hæft fólk og mögulegt er í vinnu á hverjum tíma og við þurfum að leggja meiri áherslu á að laga þau raunverulegu vandamál sem eru til staðar, bæði innan landamæraeftirlits en líka um heimsbyggðina alla, vegna þess að það eru vissulega ógnir úti í heimi. Við þurfum að gera það frekar en að útvíkka eftirlitsiðnaðinn og takmarka frelsi fólks.
