aðkoma ríkisstjórnarinnar að kjarasamningum og tengd mál, munnleg skýrsla forsætisráðherra. -- Ein umræða.
Herra forseti. Hv. þingmenn stjórnarandstöðu óskuðu sérstaklega eftir, og eðlilega, skýrslu um aðkomu stjórnvalda að þeim kjarasamningum sem undirritaðir voru í síðustu viku. Einnig var sérstaklega beint til mín spurningum sem varða endurmat fjármálaáætlunar og breyttar forsendur fyrir henni í tengslum við kjarasamninga og í tengslum við horfur í efnahagslífinu almennt. Ég ætla að reyna að fjalla um hvort tveggja á þeim örfáu mínútum sem mér eru skammtaðar.
Ég vil byrja á að segja að aðkoma stjórnvalda að þeim kjarasamningum sem undirritaðir voru, og við köllum lífskjarasamninga, datt auðvitað ekki af himnum ofan. Hún varð ekki til á einum degi fyrir samninga heldur hefur það verið markmið og metnaður minn og ríkisstjórnarinnar að efla það samtal sem stjórnvöld eiga í á hverjum tíma við aðila vinnumarkaðarins. Ég hef þá trú að við getum margt lært af nágrannaþjóðum okkar á Norðurlöndum í þessum efnum og það hefur sömuleiðis verið mitt markmið að formfesta þessi samskipti í svokölluðu þjóðhagsráði sem hefur lengi verið til umræðu milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins, þar sem aðilar sitja ásamt ríki og sveitarfélögum og Seðlabanka og fara yfir þau mál sem mikilvæg eru til að tryggja efnahagslegan stöðugleika og félagslegan stöðugleika. Í raun hljóta þessi mál ávallt að fara saman í mínum huga. Segja má að yfirlýsing stjórnvalda vegna þessara samninga endurspegli þetta markmið en hún er fyrst og fremst afrakstur þess samtals sem við höfum átt við bæði fulltrúa almenna og opinbera vinnumarkaðarins, fulltrúa atvinnurekenda og sveitarfélaga undanfarna 16 mánuði með reglulegum hætti í Ráðherrabústaðnum.
Þar eru nokkrar stórar aðgerðir sem ég mun nú hlaupa yfir. Eins og kunnugt er var því lýst í stjórnarsáttmála að stefnt yrði að skattalækkun sem næmi 1% í tekjuskattskerfinu á kjörtímabilinu. Það liggur fyrir að aðilar vinnumarkaðarins og sérstaklega verkalýðshreyfingin hefur lagt fram ítarlega gagnrýni á skattkerfið og bent á til að mynda það skattskrið sem hefur orðið á undanförnum árum vegna þess að efri og neðri mörkin í skattkerfinu hafa ekki fylgt sömu vísitölu, þ.e. efri mörkin launavísitölu en neðri mörkin neysluvísitölu. Sömuleiðis hefur verkalýðshreyfingin lagt áherslu á eflingu barnabótakerfisins og m.a. þess vegna var gripið til þess, strax við síðustu áramót, að samræma mörkin í tekjuskattskerfinu og stórauka barnabætur þannig að þeim fjölgaði um 2.200 sem rétt áttu á þeim og þær hækkuðu. Í yfirlýsingu okkar nú göngum við lengra og við leggjum til skattkerfisbreytingar sem boða þriggja þrepa skattkerfi í anda þess sem gerist annars staðar á Norðurlöndum með nýju lágtekjuþrepi sem þýðir að sú skattalækkun sem boðuð var í stjórnarsáttmála nýtist best hinum tekjulægri. Sömuleiðis leggjum við til ný viðmið í skattkerfinu sem eru þau að miða við neysluvísitölu plús framleiðni og að einhverju leyti endurspeglast sú hugmyndafræði svo í kjarasamningunum sjálfum þar sem horft er til annars vegar krónutöluhækkana, prósentuhækkana og svo í þriðja lagi viðmiðunar við hagvöxt á mann, sem er nýlunda í kjarasamningum á Íslandi. Hugsunin á bak við þessar skattkerfisbreytingar er að þær nýtist best hinum tekjulægstu og skapi réttlátara skattkerfi.
Í öðru lagi vil ég nefna lengingu fæðingarorlofs. Þetta er risastórt lífskjaramál og ákvörðun um þetta var boðuð í stjórnarsáttmála en grundvöllur hennar er staðfestur og sannfæring mín um að þetta sé gríðarlega mikilvæg aðgerð, t.d. vegna gagnagrunns sem stjórnvöld opnuðu — ætli það hafi ekki verið fyrr á þessu ári — tekjusagan.is, þar sem hægt er að skoða þróun ráðstöfunartekna aftur í tímann út frá raungögnum úr skattframtölum og gefnum forsendum í gegnum barnabætur og húsnæðisstuðning. Þar hefur þróun ólíkra hópa verið mjög mismunandi og við þurfum að beina sjónum okkar að ungu barnafólki, ekki síst einstæðum foreldrum. Þess vegna leggjum við til lengingu fæðingarorlofs og það rímar fullkomlega við eina af nokkrum tillögum sem birtast í nýlegri skýrslu Kolbeins Stefánssonar sem fjallar um lífskjör barna á Íslandi eftir hrun. Raunar nær sú úttekt eingöngu til ársins 2016, en eitt af því sem þar er lagt til, sem mjög mikilvæg aðgerð til að bæta kjör barna á Íslandi, er lenging fæðingarorlofs og að brúa umönnunarbilið sem er oft streitumesti tíminn í lífi ungs fólks þar sem bætast við áhyggjur af afkomu og óvissa um það hvar maður getur komið barni sínu fyrir á góðum stað. Sömuleiðis er lögð til hækkun barnabóta sem rímar við nákvæmlega þá áherslu að við þurfum að búa betur að tekjulágu ungu fólki.
Húsnæðismál eru þau mál sem bæði verkalýðshreyfing og atvinnurekendur voru sammála um að væri eitt stærsta málið í kringum þessa kjarasamninga. Lífskjör fólks ráðast ekki bara af krónunum í vasanum og launaumslaginu heldur ráðast þau ekki síst af því hvað fólk ver miklu í húsnæði. Það sem stjórnvöld hafa gert til undirbúnings þessari yfirlýsingu er tvennt; það var settur á laggirnar sérstakur átakshópur sem fór yfir framboðið á húsnæðismarkaði í samvinnu forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis og félagsmálaráðuneytis með aðkomu sveitarfélaga, atvinnurekenda og verkalýðshreyfingar. Tillögur þeirra voru kynntar fyrir allnokkru og miða að því að byggja upp hið félagslega húsnæðiskerfi, auka stofnframlög til almennra íbúða, efla leiguvernd og réttarstöðu leigjenda, eins og félags- og barnamálaráðherra kom inn á áðan, en líka að skýra betur regluverk í kringum byggingarmál og gera hlutina auðveldari og hafa þá meira á einum stað en verið hefur. Hins vegar eru þær tillögur sem starfshópur á vegum félags- og húsnæðismálaráðherra vann, sem eru tillögur til að auðvelda ungu og tekjulágu fólki leið inn á eignamarkaðinn. Þetta eru því tvíþættar aðgerðir. Þar eru lagðar til allnokkrar aðgerðir og stjórnvöld hafa sett nokkrar þeirra inn í sína yfirlýsingu. Þar munar miklu um svokölluð hlutdeildarlán. Þar horfum við eiginlega til þeirrar fyrirmyndar sem felst í svokölluðum eiginfjárlánunum fremur en startlánunum þar sem við byggjum á norskri fyrirmynd. Hugmyndafræðin er ekkert ósvipuð samt á milli þessara lána og snýst um að tekjulágt ungt fólk geti fengið lán á sérstökum kjörum, t.d. í gegnum Íbúðalánasjóð, sem á móti eignast hlutdeild í eigninni og fær þessa fjármuni til baka seinna meir.
Ég vil svo nefna sérstaklega lífeyrismálin sem voru stórmál og tengjast að sjálfsögðu húsnæðismálunum. Þar eru margir þættir. Ég ætla ekki að telja þá alla upp en vil þó nefna hér að ég tel mjög mikilvægt að farið verði í virkt samtal milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um hækkun lífeyristökualdurs. Þetta er nokkuð sem við höfum rætt á Alþingi allnokkrum sinnum frá því að ég kom hingað inn og var nánast samþykkt 2016 en frestað þá. Ég held að við þurfum að fara inn í þessa umræðu því að a.m.k. ég fæ töluvert af sendingum frá fólki sem óskar beinlínis eftir því að fá að vinna lengur. Ég held að við þurfum að fara í þetta samtal með það að markmiði að fólk geti það en við vinnum út frá því að starfslokin séu sveigjanleg.
Síðan er það tilgreinda séreignin sem hugmyndin er að fólk geti nýtt til innborgunar á lán. Þar setjum við sérstakan hvata til að draga úr vægi verðtryggingar þar sem við leggjum það til að hana sé hægt að nýta inn á höfuðstól verðtryggðra lána en höfuðstól á afborganir óverðtryggðra lána. Það tengist svo verðtryggingunni sjálfri en allnokkrar aðgerðir eru lagðar til í yfirlýsingu stjórnvalda, t.d. það að afnema 40 ára verðtryggð lán til að stíga markviss skref í því verkefni að vinda ofan af verðtryggingunni. Þar er hins vegar nauðsynlegt að hafa mótvægisaðgerðir og þess vegna leggjum við til hlutdeildarlánin, t.d. til þess að tekjulágt fólk eigi rétt á annars konar lánum en þessum löngu verðtryggðu jafngreiðslulánum sem hafa verið eina leið þess inn á eignamarkaðinn.
Ég nefni félagsleg undirboð hratt í lokin því að ég á eftir að ræða áhrifin á fjármálaáætlun. Þar er auðvitað mál sem er löngu tímabært að grípa til aðgerða í. Félags- og barnamálaráðherra setti á laggirnar starfshóp með aðkomu allra aðila og fyrirhuguð eru lagafrumvörp á næsta þingi til að taka á þeim málum sem eiga ekki að líðast á heilbrigðum vinnumarkaði. Ég fagna mjög þeirri miklu samstöðu sem er milli verkalýðshreyfingar og Samtaka atvinnulífsins um nauðsyn þess að gera eitthvað í þessu. Við sjáum svo nú þegar í þinginu frumvörp sem tengjast þessum aðgerðapakka. Ég vil sérstaklega nefna frumvarp ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, um aðgerðir gegn kennitöluflakki, og frumvarp félags- og barnamálaráðherra, um bætta réttarstöðu leigjenda.
Síðan var sérstaklega spurt hvaða áhrif kjarasamningarnir hefðu á fjármálaáætlun. Það er búið að gera ráð fyrir fjárhagslegum áhrifum margra þeirra verkefna sem eru hluti af þessari yfirlýsingu í fjármálaáætlun, t.d. fæðingarorlofi, auknum stofnframlögum til almennra íbúða og fleiri verkefna. Það hefur meira að segja verið gagnrýnt að stjórnvöld hafi verið búin að sýna á spilin en ég verð bara að segja það, ágætu félagar hér á Alþingi, að ég blæs á þá gagnrýni því að ég held að hún snúist um gamaldags vinnubrögð þar sem stjórnvöld mæta með pípuhatt í lokin og draga eitthvað upp úr honum. Ég held að við séum bara að fara inn í allt annars konar vinnubrögð þar sem við erum að vinna jafnt og þétt í góðu samtali þessara aðila þar sem skiptir ekki máli hvort einhverju er haldið leyndu fram á síðustu stundu eða ekki. Ég held að það sé bara búið. Nú erum við að fara inn í annars konar tíma í þessu samtali og ég held að við eigum bara að sammælast um það.
Hins vegar er ljóst að ekki eru allar aðgerðir inni í þessari áætlun, t.d. hvað varðar áhrifin af tekjuskattsbreytingunum sem verða meiri en áður hafði verið reiknað með og sömuleiðis hækkun á skerðingarmörkum í barnabótakerfinu. Hins vegar liggur fyrir kostnaðarmat á þessu og það er sjálfsagt og nauðsynlegt að gera fjárlaganefnd grein fyrir því áður en fjármálaáætlun verður afgreidd hver kostnaðaráhrifin af þessum breytingum verða.
Hins vegar var ég spurð um áhrifin á endurmat áætlunar vegna gjaldþrots WOW-flugfélagsins. Það er ljóst að eftir gjaldþrotið hefur fjármála- og efnahagsráðuneytið unnið að mati á mögulegum efnahagslegum áhrifum á opinber fjármál. Eins og kunnugt er var birt svokölluð fráviksspá í fjármálaáætluninni, er það í fyrsta sinn og það er gott, en það liggur líka fyrir að ekki liggja fyrir endanleg áhrif á opinberu fjármálin vegna gjaldþrots WOW og loðnubrests sem líka var spurt um. Þau áhrif munu ekki liggja fyrir fyrr en þjóðhagsspáin hefur verið endurskoðuð í heild sinni þó að búið sé að meta gróflega umfangið á þessum breytingum.
Hagstofa Íslands hefur hafið og mun á næstu vikum endurskoða þjóðhagsspána frá því í febrúar sl. Hefð er fyrir því að endurskoða spána í maí/júní og birta hana í júní en í ljósi vinnunnar við afgreiðslu á fjármálaáætlun, og í ljósi þeirra breytinga (Forseti hringir.) sem átt hafa sér stað undanfarnar tvær vikur, er gert ráð fyrir að endurskoðun á þjóðhagsspá Hagstofunnar, sem verður þá grundvöllurinn fyrir endurmati á fjármálaáætlun, liggi fyrir fyrr eða fljótlega í byrjun maí. Þó er nokkuð ljóst, eins og hér hefur komið fram, að í fjármálaáætlun (Forseti hringir.) er gert ráð fyrir verulegum hluta þeirra útgjalda sem boðuð eru í yfirlýsingu ríkisstjórnar vegna kjarasamninga sem og reiknað með ákveðinni kólnun vegna fækkunar ferðamanna.
