ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 93/2017, um breytingu á IV. viðauka (Orka) við EES-samninginn.

Hæstv. forseti. Mig langar aðeins til að víkja orðum að því um hvað við erum að ræða hér, raforkukerfið á Íslandi. Á sjöunda áratug síðustu aldar réðust Íslendingar í umfangsmiklar framkvæmdir á sviði raforku. Þá réðst þjóðin í það að fjárfesta í virkjunum og dreifikerfi sem kostaði mikla fjármuni og vinnu til að tryggja landsmönnum örugga raforku til heimila og innlendra og erlendra fyrirtækja. Einnig til að laða að erlend fyrirtæki og fjárfestingu og til að skapa íslensk störf til framtíðar. Þá var ljóst að fjárfestingin myndi ekki skila arði til þjóðarinnar strax á þeim tímapunkti heldur í framtíðinni. Það er á þeim punkti sem við erum nú.

Landsvirkjun var stofnuð 1. júlí 1965, ef ég fer rétt með, til að halda utan um þá þjóðarfjárfestingu. Virkjanir okkar skila núna arði sem nemur u.þ.b. 1,5 milljörðum kr. á ári og samkvæmt forstjóra fyrirtækisins getur fyrirtækið greitt út arð til ríkissjóðs upp á um 110 milljarða kr. á árunum 2020–2026. Slíka fjármuni er hægt að nýta til að greiða niður skuldir, til að lækka skatta, til að fjárfesta í innviðum sem sannarlega er ekki vanþörf á.

Hví er ég að minnast á þetta? Jú, vegna þess að innleiðingu þriðja orkupakkans mun fylgja áskilnaður um eignarhald á orkufyrirtækjum, fyrirtækjum eins og Landsvirkjun, og líklegt má telja að krafan verði að fyrirtækinu verði skipt upp í smærri einingar í nafni markaðsvæðingar og það síðan markaðsvætt í þeim tilgangi að ná fram markmiðum Evrópusambandsins um orkumál.

Meðal annars segir um innri markaði og gerðir Evrópusambandsins að þær lúti einkum að sérleyfis- og samkeppnisþáttum og jöfnu aðgengi og markaðsbúskap í raforku- og jarðgasviðskiptum. Enn fremur segir að með þriðju orkutilskipuninni sé gengið lengra í að stuðla að virkum raforkumarkaði með því að tryggja aðskilnað á eignarhaldi í flutningskerfi frá markaðsaðilum og raforkueftirlit eflt með ýmsum úrræðum — þetta er nokkuð opið — og sjálfstæði þess tryggt.

Hvernig skyldi vera rétt að túlka slíka yfirlýsingu? Ég get ekki skilið það öðruvísi en að tryggja þurfi virkan markað og næsta víst er að 80–90% markaðshlutdeild myndi vera álitin einokun á frjálsum markaði eða „monopoly“ upp á enska tungu, með leyfi forseta, eins og í tilviki Landsvirkjunar.

Í margtéðri reglugerð 713/2009 segir m.a.:

„Aðildarríkin skulu“ — skulu, ekki skyldu — „vinna náið saman og fjarlægja hindranir í vegi viðskipta með raforku og jarðgas yfir landamæri í því skyni að ná fram markmiðum Bandalagsins á sviði orku. Mat á áhrifum tilfanga, sem miðlæg stofnun þarf, leiddi í ljós að óháð, miðlæg stofnun hafði til langs tíma litið fjölmarga kosti umfram aðra valkosti. Stofna skal Samstarfsstofnun eftirlitsaðila á orkumarkaði (stofnunin) til að bæta gloppur í löggjöfinni á vettvangi Bandalagsins og stuðla að skilvirkri starfsemi innri markaða fyrir raforku og jarðgas. Stofnunin skal einnig gera landsbundnum eftirlitsyfirvöldum kleift að auka samvinnu sína á vettvangi Bandalagsins og taka gagnkvæman þátt í bandalagstengdri starfsemi.“

Þegar þetta er allt gengið í gegn mun arðurinn af orkuauðlindinni okkar renna til einkaaðila, innlendra eða erlendra, en ekki til framtíðarkynslóða. Það er það sem ég hef áhyggjur af. Hér var ákveðinn samfélagssáttmáli gerður um að við myndum byggja upp þetta kerfi og síðan myndi sá arður renna til þjóðarinnar. Ég held að þetta sé einn grunnurinn fyrir því að það er ákveðin hræðsla úti í þjóðfélaginu og ósátt, að farið er öðruvísi með þau mál heldur en upphaflega var ætlast til.

Þjóðin á um þessar mundir um 80–90% af virkjunum landsins sem framleiða hreina orku, sem er gríðarlega mikil eftirspurn eftir og mun bara aukast. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir sérstöðu okkar Íslendinga þar sem við framleiðum orkuna. Við eigum auðlindina og við erum jú neytendur, við förum með yfirráð yfir henni. Þessu er öfugt farið víðast hvar í Evrópu þar sem raforkuverin eru yfirleitt í einkaeign og langstærstur hluti þeirra framleiðir ekki það sem við köllum hreina orku. Mestur hluti raforkunnar er framleiddur með til að mynda kolabruna, kjarnorku, olíu eða jarðgasi, þ.e. jarðefnaeldsneyti.

Á Íslandi er afhending raforku stöðug og verð á raforku er stöðugt og lágt í samanburði við önnur Evrópulönd, ekki mikil vandamál í því. Við getum framleitt meiri hreina raforku en við gerum nú sem gæti laðað að erlenda fjárfestingu og myndi geta af sér vel launuð störf og virðisauki framleiðslunnar myndi skila sér á Íslandi.

Við erum öfundsverð af þeirri stöðu og þó að ég sé fylgjandi ábyrgri nýtingu á náttúruauðlindum er í því samhengi mikilvægt að gefa gaum að íslenskri náttúru sem er viðkvæm og verður óneitanlega fyrir raski við virkjunarframkvæmdir.

Í þeirri þingsályktunartillögu sem um ræðir er þess beiðst af Alþingi að það samþykki innleiðingu þriðja orkupakkans, samþykki með öðrum orðum framsal ríkisvaldsins til stofnunar Evrópusambandsins, allt í nafni jöfnuðar og neytendaverndar í Evrópu en ekki á Íslandi. Hvað er það í orkupakka þrjú sem er svo eftirsóknarvert fyrir okkur Íslendinga? Erum við að tryggja íslenskum fyrirtækjum og Íslendingum, staðsettum á Íslandi, hreina og stöðuga raforku á góðu verði? Erum við að tryggja yfirráð okkar frekar yfir auðlindinni? Erum við að tryggja komandi kynslóðum arðinn af auðlindinni og góð lífskjör? Eða er það eitthvað annað, einhverjir aðrir hagsmunir fyrir þjóðina sem ég kem ekki auga á?

Kann að vera að verið sé að tryggja einhverjum öðrum en þjóðinni hagsmuni og ítök til langrar framtíðar sem munu gefa af sér góðan arð á kostnað okkar Íslendinga? Getur verið að verið sé að tryggja samkeppnishæfni iðnfyrirtækja í Mið-Evrópu með auknu hlutfalli grænnar orku og minnkandi hlutfalli jarðefnaeldsneytis? Getur verið að verið sé að tryggja með salamíaðferð að við afhendum sneið fyrir sneið sjálfræði og yfirráð til Brussel þar til við erum, gegn vilja þjóðarinnar, komin svo langt að við getum alveg eins gengið í Evrópusambandið? Eða eru þessar spurningar mínar allar bara rugl og vitleysa sem bera vott um andlega örbirgð og fátækt og popúlisma? Eða er kannski hitt líklegra, að því sé öfugt farið, að popúlisminn sé hinna sem fastast róa í átt til Brussel?

Hér hafa fallið mörg orð í ræðustóli Alþingis um rökvillur og rangfærslur. Ræður um að þingmenn Miðflokksins ali á ótta sem enginn fótur sé fyrir. Á sama tíma er borið upp meirihlutaálit sem boðar að þingsályktunartillaga hæstv. utanríkisráðherra sé samþykkt með lagalegum fyrirvörum sem enginn, að mér vitandi, hefur séð eða veit hvort eru til, hvað þá heldur að þeir fyrirvarar hafi verið rýndir af til þess bærum mönnum.

Er þá eitthvert skrýtið að fólk sé í vafa um hvort hér sé allt með felldu? Er eitthvað skrýtið að fólk spyrji sig? Er það ekki annars rétt að um 70% umsagnaraðila sem fengu að koma fyrir utanríkismálanefnd voru í téðu máli á móti innleiðingu orkupakkans að svo komnu, eða eins og hann var lagður fyrir?

Í könnun Maskínu fyrr í vor sagðist meiri hluti þátttakenda vera andvígur innleiðingu orkupakka þrjú.

Í þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta:

„Lagt er til að Alþingi heimili ríkisstjórninni að staðfesta fyrir Íslands hönd umrædda ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um upptöku þriðja orkupakkans í EES-samninginn á þeirri forsendu að engin grunnvirki yfir landamæri eru nú fyrir hendi á Íslandi sem gera mögulegt að flytja raforku á milli Íslands og orkumarkaðar ESB. Ákvæði þriðja orkupakka ESB um slík grunnvirki, þar á meðal í reglugerð (EB) nr. 713/2009 um að koma á fót Samstarfsstofnun eftirlitsaðila á orkumarkaði, eiga því ekki við og hafa ekki raunhæfa þýðingu hér á landi að óbreyttu.“ — Engu að síður eru settir fyrirvarar.

„Verði þessi tillaga samþykkt verður reglugerð (EB) nr. 713/2009 innleidd í íslenskan rétt með hefðbundnum hætti en með lagalegum fyrirvara um að grunnvirki sem gera mögulegt að flytja raforku milli Íslands og orkumarkaðar ESB verði ekki reist eða áætluð nema að undangenginni endurskoðun á lagagrundvelli reglugerðarinnar“ — að undangenginni þýðir að það á að gerast á undan, ekki á eftir, að undangenginni endurskoðun — „og komi ákvæði hennar sem varða tengingar yfir landamæri ekki til framkvæmda fyrr en að þeirri endurskoðun lokinni. Þá verði jafnframt tekið enn frekar og sérstaklega til skoðunar á vettvangi Alþingis hvort innleiðing hennar við þær aðstæður samræmist íslenskri stjórnarskrá.“

Hvar er þessi lagalegi fyrirvari? Það hefur verið spurt að því nokkrum sinnum í dag. Ein skýring hv. þingmanns, sem er stjórnarliði, var sú að hann væri í raun í munnlegum yfirlýsingum. Önnur skýring var sú að lagalegi fyrirvarinn fælist í þingsályktunartillögunni. Þriðja skýringin — og allt var þetta frá stjórnarliðum — var sú að hann fælist í frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003, þar sem fyrirvarinn er þessi við 1. gr.: „… fer samkvæmt stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku.“ Þunnur þrettándinn.

Er ekki rétt að hæstv. ráðherra framvísi þeim forsendum sem lagðar eru til grundvallar samþykktar á þingsályktunartillögunni áður en við samþykkjum hana? Er ekki verið að byrja á vitlausum enda? Okkur er tíðrætt um vönduð vinnubrögð og trúverðugleika okkar sem hér stöndum og sitjum. Ég myndi halda að það væri til að róa fólk ef við myndum alla vega gera þetta í réttri tímaröð. Öll umræða um það sem hefur gerst áður eða hefði mátt gera betur, með fullri virðingu fyrir öllu því góða fólki sem hefur setið árum saman á Alþingi — ég er ekki að hnýta í það, ég er bara að segja að við ættum alltaf að vanda okkur og gera eins vel og við mögulega getum.

Það á sem sagt að innleiða reglugerðir í íslenskan rétt og athuga svo hvort þær standist stjórnarskrána. Koma síðan seinna með hina lagalegu fyrirvara sem gera hana löglega. En við hljótum að gera þá kröfu til okkar sjálfra að þetta sé yfir allan vafa hafið. Við hljótum að gera þá kröfu til okkar, með fullri virðingu fyrir öllu því sem hingað til hefur verið gert, að við leitum af okkur allan grun svo að breið sátt geti náðst um málið.

Þau vinnubrögð sem verið er að sýna hér og boðið er upp á eru í besta falli ámælisverð. Sá sem hér stendur hefur margspurt hv. þingmenn hvort þeir þekki til dæma um sambærilega lagalega fyrirvara sem hafa verið settir við innleiðingu EES-gerða og hvort slíkir fyrirvarar hafi haldið. Enginn hefur enn þá upplýst um slík dæmi að undanskildum hv. þm. Þorsteini Víglundssyni sem minntist á tímabundna fyrirvara varðandi vinnulöggjöf. Þeir eru þó engan veginn sambærilegir þar sem þeir voru tímabundnir.

Ljóst er í því samhengi að þjóðaréttur stendur landsrétti framar. Með tilliti til þessa langar mig að vitna í, með leyfi forseta, margítrekaða álitsgerð Stefáns Más Stefánssonar og Friðriks Árna Friðrikssonar Hirsts:

„Í álitsgerðinni kemur fram að verði 8. gr. reglugerðar (EB) nr. 713/2009 tekin upp í EES-samninginn og innleidd í íslenskan rétt í óbreyttri mynd muni reglugerðarákvæðið fela í sér framsal framkvæmdarvalds til ESA sem ella væri á hendi íslenskra stjórnvalda. Verður ESA þá falið vald til að taka ákvarðanir sem munu binda íslensk stjórnvöld að landsrétti og munu um leið varða mikilsverða hagsmuni raforkufyrirtækja og notenda raforkukerfisins beint og óbeint. Samstarfsstofnunin myndi einnig hafa „umtalsverð áhrif“ á efni ákvarðana ESA. Í ljósi eðlis og inntaks valdframsals til ESA, sem felst í 8. gr. reglugerðar (EB) nr. 713/2990, telja höfundar álitsgerðarinnar „vafa undirorpið hvort valdframsalið gangi lengra en rúmist innan ákvæða stjórnarskrárinnar miðað við núverandi aðstæður og forsendur EES-samningsins […] Líta höfundar þar meðal annars til þess að valdheimildir ESA séu ekki nægilega vel afmarkaðar og skilgreindar í reglugerð nr. 713/2009 …“

Tímaröðin er einfaldlega röng í þessu í máli.

Hæstv. ráðherra vill liðveislu Alþingis til að innleiða orkupakka þrjú með viðeigandi reglugerðum en hafna um leið hluta hans með fyrirvörum sem farið er að kalla í umræðunni neyðarhemla, vegna þess að þetta er önnur af tveimur leiðum sem lögð er til, að fara lakari leið og tvísýnni en þörf er á, enda er ófært að taka afstöðu til þingsályktunartillögunnar fyrr en þeir fyrirvarar liggja fyrir. Það er ekki hægt að biðja fólk um það.

Að sjálfsögðu viljum við Íslendingar vera þjóð á meðal þjóða og taka þátt í alþjóðasamningum og samstarfi, viðskiptum þjóða í millum. Það hefur verið einhugur um það meðal okkar frá upphafi, að ég tel. En það er tiltölulega nýtilkomið að við viljum framselja sjálfræði þjóðarinnar og valdheimildir er varða komandi kynslóðir — eða til hvers yrði það unnið? Hefði einhverjum dottið í hug að framselja yfirráð okkar yfir fiskimiðunum og nýtingu fiskstofnanna, innleiða slíkt í íslenskan rétt og athuga svo hvort það stæðist stjórnarskrá? Nei, auðvitað ekki. Við háðum stríð til þess að víkka út efnahagslögsöguna og til að halda yfirráðum okkar yfir nytjastofnum sjávarins í kringum Ísland. Það var gert, nota bene, á þeim forsendum að um sjálfbæra nýtingu væri að ræða. Þar var náttúran sett í öndvegi, eins og ætti að vera hér.

Hvers vegna er þessi þingsályktunartillaga komin fram? Af hverju höfnum við ekki að gera þetta á þennan hátt og sendum málið aftur til sameiginlegu EES-nefndarinnar? Það er í samræmi við samninginn sem við erum aðilar að. Þetta er samningur sem er á milli okkar og annarra ríkja. Við erum aðili að þeim samningi alveg eins og aðrir. Það er ekkert óeðlilegt ef það er eitthvað sem þarf að koma nánar orðum að eða eitthvað sem þarf að athuga betur að fara eftir þeim leiðbeiningum og þeim samningi sem í gildi er. Það er beinlínis gert ráð fyrir því að fara þá leið. Það er ekki hluti af EES-samningnum að ef við erum ósátt við eitthvað sem við erum að innleiða þá setjum við lagalega fyrirvara, hverjir sem þeir eru, og ætlumst svo til þess að samningurinn haldi.

Við höfum tækifæri til að búa svo um hnútana að ekki káfi upp á yfirráð okkar yfir auðlindinni. Hvers vegna vill ríkisstjórnin, í andstöðu við meiri hluta þjóðarinnar, í andstöðu við grasrót sína, fara þessa leið? Ég hef ekki svör við því en þætti vænt um að fá þau.

Ég hef hingað til ekki heyrt eða lesið um ávinning okkar af þessari innleiðingu. Umræðan snýst m.a. um tvær lausnir. Fyrri lausnin er sú sem ég kom inn á, að vísa málinu til sameiginlegu EES-nefndarinnar. Eftir yfirlýsingarnar sem búið er að gefa eða miðað við frumvarp iðnaðarráðherra eða miðað við fyrirvarana sem settir eru af ríkisstjórninni við þessa þingsályktunartillögu — og fólk hefur keppst við að koma upp í ræðustól og lýsa yfir að það séu allir sammála okkur um að svona skuli þetta vera — af hverju í ósköpunum ætti það að setja okkur í einhverja pólitíska óvissu? Vegna þess að þetta hefur ekki verið gert í 25 ár? Hér liggur fyrir að búið sé að lýsa því yfir að menn séu algerlega sammála því að við njótum sérstöðu og þurfum ekki að leggja sæstreng sem reglugerð 713/2009 fjallar um og verið er að setja fyrirvarana við. Ég hef ekki heyrt annað á fólki en að hér sé algjör einhugur um það, bæði hefur því verið lýst yfir innan EES og Evrópusambandsins, að menn séu sáttir við þetta. Væri þá ekki alveg eins gott að fá það meitlað í stein, eins og að þetta sé orðið á götunni? Ég myndi halda það.

Hin lausnin aftur á móti gæti falist í því, með leyfi forseta:

„… að þriðji orkupakkinn verði innleiddur í íslenskan rétt en með lagalegum fyrirvara um að ákvæði hans um grunnvirki yfir landamæri, t.d. 8. gr. reglugerðar nr. 713/2009, öðlist ekki gildi, enda er slíkum grunnvirkjum ekki fyrir að fara hér á landi. Grunnforsenda þessarar lausnar væri þá sú að þriðji orkupakkinn leggi ekki skyldur á Ísland til að koma á fót grunnvirkjum yfir landamæri, heldur sé ákvörðun um það alfarið á forræði Íslands“ — þannig að hér er uppi efi um það hvort reglugerðin leggi á herðar okkar þessar skyldur en það þurfi að koma í veg fyrir það með þessu. — „Ef Ísland tæki ákvörðun um að leggja grunnvirki yfir landamæri, yrðu ákvæði þriðja orkupakkans um grunnvirki yfir landamæri tekin að nýju til skoðunar og þá m.a. með tilliti til þess hvort þau samrýmist stjórnarskránni. Þessi lausn er þó ekki gallalaus.“

Niðurstaða mín er sú að ég er (Forseti hringir.) hjartanlega sammála ríkisstjórninni. Það er of langt gengið. Það er ekki hægt að innleiða þetta en ég legg til að málið verði tekið af dagskrá, alla vega endurskoðað, áður en rasað er að niðurstöðu.