ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 93/2017, um breytingu á IV. viðauka (Orka) við EES-samninginn.
Virðulegi forseti. Við ræðum hinn svokallaða þriðja orkupakka og mig langar til að vekja máls á atriðum málsins sem hafa kannski ekki fengið mikla athygli í þingsal, þótt þau hefðu átt að fá aðeins meiri. Þau varða nýja stjórnarskrá og þá á ég við nýja stjórnarskrá grundvallaða á frumvarpi stjórnlagaráðs og afleiddum skjölum.
Það vill nefnilega til að þetta tiltekna mál hefur fengið ofboðslega mikla athygli fyrir alls kyns atriði sem er ekki að finna í því sjálfu. Fólk hefur haft áhyggjur af því að það brjóti í bága við stjórnarskrá, feli í sér sæstreng eða auki líkurnar á honum eða feli í sér hækkun á verðlagi eða uppskiptingu fyrirtækja eða einkavæðingu eða aukna markaðsvæðingu. Eftir því sem ég fæ best séð, og ég nálgast málið bara heiðarlega og með opnum huga fyrir öllum sjónarmiðum, er ekkert af þessu rétt, ekki neitt. Og það sem meira er, mér finnst það mjög augljóst af því að lesa gögn málsins, staðreyndir málsins. Ég vil bara henda hinu út. Það snýst ekki um það að ég einn hafi aðgang að einhverjum heilögum sannleika. Það snýst um staðreyndir sem allir hafa aðgang að.
Það eru til staðreyndir í þessum heimi. Við erum öll sammála um að við séum inni í þessu herbergi. Það er staðreynd. Það er ekki skoðun, ekki viðhorf. Það er ekki háð því hvernig við lítum á málið. Það er bara þannig og við vitum það öll og þurfum ekkert að deila um það. Það eru þannig hlutir sem varða þetta mál, hvað sé skrifað í orkupakkann sjálfan.
En ég ætla ekki að fara út í það fyrr en hugsanlega í lok þessarar ræðu, ef ég hef tíma til þess. Mig langar til að vekja athygli á því að það eru atriði í þessu sem hafa verið umdeild og sem ég hygg að væru ekki ástæða fyrir svo mikla umræðu ef við hefðum nú þegar farið eftir þjóðarviljanum í þjóðaratkvæðagreiðslunni 20. október 2012 og sett nýja stjórnarskrá lýðveldisins Íslands á grundvelli frumvarps stjórnlagaráðs og afleiddum skjölum.
Kannski hugsa margir með sér: Já, auðvitað er þarna þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði sem skiptir máli í þessu samhengi. Og það er rétt, það skiptir máli í þessu samhengi. En það er annað ákvæði, sem er mjög misskilið að mínu mati, ekki bara af fólki sem fylgist ekki með heldur bara flestum, og það er framsalsákvæði. Í stjórnarskrárstarfinu 2013–2016, þegar fulltrúar flokkanna reyndu að koma sér saman um fjórar breytingar á stjórnarskrá, var þar á meðal upprunalega tillaga um framsal valds. Það er viðkvæmt málefni sem fólk hefur eðlilega misjafnar skoðanir á. Það fór ekki með í lokapakkann vegna andstöðu einhverra flokka þar inni, og allt í góðu með það. En í umræðunni er oft gert ráð fyrir því að framsalsákvæði í stjórnarskrá þýði sjálfkrafa útvíkkun heimilda til að framselja vald til erlendra stofnana. Svo er ekki. Það fer allt eftir því hvernig framsalsákvæðið er. Þótt það sé ekkert framsalsákvæðið í stjórnarskránni í dag er framsal valds samt heimilt og er framkvæmt. Við erum jú í NATO, við erum í EES, við erum í Sameinuðu þjóðunum og við höfum framselt vald. Spurningin er alltaf fræðileg, frá ýmsum háttvirtum og hæstvirtum lögspekingum, um hversu langt megi ganga.
Þetta á erindi hérna vegna þess að í þessu máli fáum við álit eins og t.d. Skúla Magnússonar fræðimanns eða þeirra sem hafa verið oftar nefndir á nafn en flestir aðrir fræðimenn nokkurn tíma, hugsa ég. En við fáum hins vegar ekki skýra línu frá þeim. Þessir fræðimenn eru ósammála um ákveðin atriði. Við á Alþingi höfum í raun afskaplega litla leiðsögn um það nákvæmlega hvar þessi lína sé. Við þurfum alltaf að meta þetta huglægt og velta því fyrir okkur hvað hvaða sérfræðingur segir hverju sinni.
Þetta er óskýrt, virðulegi forseti. Það þýðir ekki að við megum ekki framselja vald, við megum það og við gerum það. Það stenst stjórnarskrá að mati þessara lögspekinga. En hvergi er línan skýr. Og það er þess vegna sem við þurfum framsalsákvæði. Það er ekki til að útvíkka heimildir til að framselja vald heldur til að skýra þær, þannig að það sé einhver lína, einhver mörk sem við getum sett sem algjör. Þá þurfum við ekki alltaf að vera að berjast inni í þingsal eða í nefndum eða í umræðu um hvort eitthvað sé nær því að vera stjórnarskrárbrot eða fjær því að vera stjórnarskrárbrot.
Það er ekki víst að línan verði nokkurn tímann fullkomlega skýr en hún getur verið miklu skýrari en nú er. Þetta er álíka skýrt og stjórnarskrá Bretlands, sem er ekki skýr, alls ekki. Hún minnir mig satt best að segja pínulítið á sjaría-lög, sem fara mikið eftir því hvað hinn og þessi fræðimaður segir og svo fer það bara eftir því hvaða fræðimann maður aðhyllist hvernig maður túlkar lögin. Það er afleit staða þegar um er að ræða það sem á að vera akkeri í okkar þingvinnu, sem er auðvitað að setja lög og samþykkja samninga við erlend ríki ef við teljum þá í samræmi við okkar hagsmuni og að sjálfsögðu stjórnarskrá.
Það vill svo til að í frumvarpi stjórnlagaráðs og afleiddum skjölum er framsalsákvæði og þar eru takmarkanir á framsali. Auðvitað er það allt byggt á sömu lögfræði og hefur verið við lýði nema hvað slíkt ákvæði, ef við myndum setja það, hefði a.m.k. lýðræðislegt umboð og lagalegan skýrleika. Í dag getur maður ekki sagt að það sé mjög lýðræðislegt umboð að fræðimenn, með fullri virðingu fyrir þeim, hafi í áratuganna rás komist að einhverjum meginlínum sem séu í samræmi við stjórnarskrá sem er algerlega þögul um efnið. Það er ekki lýðræðislegt, virðulegi forseti. Það er ekki gagnsætt og það hjálpar okkur ekki í þingstörfunum.
Þess vegna vil ég meina að framsalsákvæði í stjórnarskrá varði þetta mál. Ekki til að gera það auðveldara heldur til að gera það skýrara hvað við erum að tala um þegar við tölum um framsal valds.
Það er annað ákvæði sem ég nefndi áðan sem varðar þetta mál og það er þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði. Nú hefur komið fram þingmál frá hv. 8. þingmanni Reykjavíkurkjördæmis suður, Ingu Sæland. Það mál felur í sér ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um samþykkt þriðja orkupakkans.
Nú ætla ég að segja það strax að það er mér algerlega að meinalausu að haldin verði þjóðaratkvæðagreiðsla um málið. En fyrir mér er það lykilatriði þegar kemur að þjóðaratkvæðagreiðslum að þær séu til að efla þjóðina og löggjafarvald almennings, borgarans, kjósandans, ekki okkar hérna. Ég hef margoft gagnrýnt það í gegnum árin að mér finnst það ekki lýðræðislegt þegar stjórnmálamenn fara að ákveða allt í einu: Þetta mál er mér hjartans mál, ég ætla að leggja til að þetta mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér finnst það ekki lýðræðislegt.
Og meðan ég man, án þess að ég sé að líkja neinum við neinn, hafa mjög slæmir stjórnmálamenn stungið upp á slíku þegar það hentar þeim, þegar þeir telja sig hafa þjóðina með sér í liði, þegar þeir telja það styrkja sinn málstað. Að mínu mati er tilgangur beins lýðræðis ekki að styrkja málstað tiltekinna stjórnmálamanna eða efla þá í sínu starfi. Það er til þess að halda valdinu þar sem það á heima, sem er hjá þjóðinni sjálfri. Með öðrum orðum: Frumkvæðið á að koma frá kjósendum sjálfum.
Mér finnst mikilvægt að í stjórnarskrá sé ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu, það sé skýrt, það sé fyrir fram vitað hvað kalli á þjóðaratkvæðagreiðslu, það sé hluti af lögformlegu ferli, ekki góðfúslegum væntingum til stjórnmálamanna um að þeir virði einhvern vilja. Þeir eiga ekki að þurfa að virða þann vilja. Niðurstaðan á bara að standa. Ef forsætisráðherra hefði löggjafarvaldið og gæti sett lög og hann myndi góðfúslega að spyrja þingið álits, bara svona til þess að það segði skoðun sína, en þyrfti ekki að fara eftir því áliti, væri það fráleitt. Maður myndi varla kalla það lýðræði, er það? Þess vegna finnst mér það ekki vera beint lýðræði að halda ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur að frumkvæði stjórnmálamanna. Mér finnst það bara ekki lýðræðislegt. Það sem er lýðræðislegt er að halda bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu að frumkvæði kjósenda og um það snýst ákvæðið í frumvarpi stjórnlagaráðs og afleiddum skjölum.
Í frumvarpi stjórnlagaráðs er talað um að 10% kjósenda gætu mótmælt máli sem Alþingi hefur samþykkt og þá fer það í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu og niðurstaðan bara stendur. Það er hluti af löggjafarvaldinu í þeim pakka. Það er ekki spurning um það hvort stjórnmálamenn standi við einhver loforð og allt það, allur sá fíni djass. Það er bara hluti af löggjafarvaldinu eins og það á að vera. Það er vald til borgaranna, það er valddreifing, það er beint lýðræði, það er fallegt.
Þar er kveðið á um 10%. Í dag eru á kjörskrá u.þ.b. 250.000 manns, plús/mínus einhver þúsund, þannig að það væru 25.000 manns eða svo sem þyrftu að mótmæla frumvarpi eða þingmáli sem Alþingi hefði samþykkt til að úr yrði þjóðaratkvæðagreiðsla. Nú hefur þeim fjölda undirskrifta ekki verið skilað enn þá. Síðasta talan sem ég heyrði var 13.400 og eitthvað frá hópnum Orkunni okkar.
Ofan á það má líka nefna að það eru samt sem áður ákveðnir fyrirvarar gerðir í frumvarpi stjórnlagaráðs og afleiddum skjölum við það hvað væri ekki tækt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þar á meðal eru t.d. fjárlög og því um líkt, mál sem varða ríkisborgararétt og mál til að framfylgja þjóðréttarlegum skuldbindingum. Mér er ekki ljóst enn, verð ég að viðurkenna, hvort þetta mál sé þannig. Ég er ekki viss um það. (Forseti hringir.) Ég er ekki viss um að ég geti verið viss um það fyrr en það er búið að skila 25.000 undirskriftum (Forseti hringir.) og við getum farið að ræða það sérstaklega. Það er ákveðinn fyrirvari þar. En þegar við ætlum að beita lýðræðinu (Forseti hringir.) þarf það að vera skýrt, fyrir fram ákveðið og þarf að vera úr höndum okkar(Forseti hringir.) stjórnmálamanna og vera í höndum almennings. Það er beint lýðræði. Og það er í (Forseti hringir.) frumvarpi stjórnlagaráðs og afleiddum skjölum.
(Forseti (ÞorS): Forseti minnir á tímamörk.)
