upplýsingalög.
Forseti. Þá ætla ég að flytja mína eigin ræðu í þessu máli. Fyrri ræðu mína flutti ég sem framsögumaður nefndarálits. Mig langar að benda almenningi á hvað það þýðir praktískt fyrir almenning og fjölmiðla þegar frumvarpið verður orðið að lögum. Hvað breytist? Staðan er núna þannig að þegar almenningur óskar eftir upplýsingum getur hann ekki óskað eftir upplýsingum úr stjórnsýslu dómstólanna, þ.e. frá skrifstofu dómstólanna sem vinnur málin og heldur utan um gögnin. Það nær ekki yfir dómana eða gögnin á bak við allt. Það nær yfir stjórnsýsluna sjálfa, skrifstofuna, en það varpast líka yfir skrifstofu Alþingis þannig að þetta er útvíkkun gildissviðs, sem er líka undirheitið á þessu frumvarpi, á upplýsingalögunum. Það eru meiri upplýsingar sem almenningur getur óskað eftir. Jafnframt er frumkvæðisskylda stjórnvalda að veita upplýsingar, en ef einhverjar upplýsingar eru ekki til staðar þýðir þetta praktískt fyrir almenning og fjölmiðla að þeir geta óskað eftir þeim frá stjórnvöldum eins og er í dag. Það er enn þá svo að stjórnvald skal vinna eins hratt og hægt er en láta eftir sjö daga vita ef eru tafir og hversu miklar þær eru. Það er réttur áfram. Síðan hefur það æxlast þannig að jafnvel þótt stjórnvald láti ekki vita eftir sjö daga eins og lögin eru í dag líður tíminn bara. Það er send inn fyrirspurn og tíminn bara líður. Það er ekkert sem almenningur eða fjölmiðlar geta gert ef stjórnvaldið vanrækir skyldur sínar til að vinna málið.
Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd leggur í áliti sínu til ákvæði um að færa markið úr 40 dögum niður í 30 daga eins og er í frumvarpinu og þá virkjast heimild borgarans og fjölmiðla til að kæra málið til úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Þetta eru þessi tvö stig, annars vegar stjórnvaldið sem á að veita upplýsingarnar og vinna þær og hins vegar er úrskurðarnefnd um upplýsingamál sem á þá að úrskurða. Hún tekur sér mjög langan tíma í að vinna mál. Stjórnvöld vilja reyna að færa það niður, það er stefna stjórnvalda að færa það niður í 90 daga, sem er eftir sem áður gríðarlega langur tími, og alls konar praktískar forsendur fyrir því. Alls konar frestum er beitt, maður óskar eftir upplýsingum, svo hafa menn ákveðinn tíma o.s.frv. Jafnvel þó að það sé unnið á málefnalegum forsendum eftir þeim frestum sem eru eðlilegir í stjórnsýslulögum er það samt sem áður langur tími. Það eru 90 dagar sem stjórnvöld eru að vinna sig niður í. Í dag tekur það alveg 180–220 daga. Í frumvarpinu er lagt til að færa markið niður í 150 daga sem er samt sem áður mjög langur tími. Þetta er það úrræði sem borgararnir og fjölmiðlar hafa ef stjórnvald vinnur bara ekkert í málinu. Það getur gerst. Það er verið að færa inn þau aukaréttindi að eftir 30 daga hafi borgarinn og fjölmiðlar rétt til að kæra til úrskurðarnefndar um upplýsingamál sem vinnur þá málið efnislega og gefur út úrskurð á endanum um það hvort borgarar og fjölmiðlar eigi rétt á þeim upplýsingum sem þeir óska eftir.
Ég og lögfræðingurinn minn skoðuðum hvað þessi úrskurður þýddi. Hann þýðir að hann er aðfararhæfur. Það þýðir að ef stjórnvöld neita að veita upplýsingar er maður kominn með réttindi til aðfarar að stjórnvaldi, t.d. sýslumanni, til að fara fram á að fá þessar upplýsingar. Þetta er löng leið en á endanum er tryggt að maður fær upplýsingarnar, þó að stjórnvöld vanræki og nýti 30 daga frestinn og maður þurfi að kæra til úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Hún úrskurðar innan 150 daga. Þegar við fórum að skoða málið bættum við jafnframt við, af því að tíminn er svo langur, hvort ekki væri hægt að gera eitthvað fleira til að þrýsta á stjórnvöld. Þá kom inn ráðgjafi um upplýsingarétt almennings. Athugið hann í frumvarpinu, hann verður í 13. gr. laga um upplýsingarétt. Þetta myndi ég segja að væri sterkasta praktíska réttarbótin um að hlutirnir gerist, að almenningur raunverulega hafi praktískar leiðir til að fá upplýsingarnar. Með leyfi forseta:
„Af hálfu stjórnvalda skal starfa ráðgjafi um upplýsingarétt almennings sem hefur það hlutverk að stuðla að bættri upplýsingagjöf hins opinbera.
Hlutverk sitt rækir hann meðal annars með því að:
1. Leiðbeina einstaklingum, félagasamtökum, fjölmiðlum, lögaðilum og öðrum sem til hans leita um framsetningu beiðni um aðgang að gögnum, hvert henni skal beint og önnur atriði, samanber IV. kafla laganna.“
Ef við erum ekki viss um hvar eigi að byrja getum við leitað til ráðgjafans, fengið upplýsingar um það og sett upplýsingabeiðni rétt fram. Ef við gleymum því eða teljum okkur geta gert þetta vel sjálf getum við leitað strax til stjórnvaldsins. Ef það svarar ekki getum við kært til úrskurðarnefndarinnar eftir 30 daga. Hún leiðbeinir okkur og skal ávallt leiðbeina þeim sem kæra ef þeir eru kannski ekki alveg meðvitaðir um allt þetta ferli. Úrskurðarnefndin leiðbeinir þannig að við getum — þetta er enn í vinnslu hjá stjórnvaldinu sem er greinilega ekkert að gera í því — leitað til ráðgjafans og ráðgjafinn getur þá aðstoðað. Ráðgjafinn er síðan 2. liður hérna. Hann skal:
„Vera stjórnvöldum og öðrum aðilum samkvæmt I. kafla til ráðgjafar um meðferð beiðni um aðgang að gögnum og töku ákvörðunar um rétt beiðanda til aðgangs.“
Ráðgjafinn hefur ráðgjafarhlutverk gagnvart stjórnvaldinu. Eins og kom fram í nefndinni fyrirfinnast alveg tilfelli þar sem stjórnvöld eru ekki viss. Ef þau eru ekki viss um hvernig eigi að gera hlutina dragast málin, þau geta dregist mjög lengi, kannski lent milli skips og bryggju eða lent aftar í forgangsröðinni o.s.frv. Til öryggis getur stjórnvald leitað til ráðgjafans eða ráðgjafi þvert á móti til stjórnvalds og sagt: Heyrðu, ég get leiðbeint ykkur um hvernig á að gera þetta, borgarinn á rétt á þessu samkvæmt hinum og þessum réttarheimildum, og þar af leiðandi leyst úr málinu. Jafnvel þótt það sé komið til úrskurðarnefndarinnar er hægt að draga þá kæru til baka, fara til ráðgjafans eða leyfa ákvörðuninni að standa, fara til ráðgjafans, vinna í málinu og um leið og stjórnvald afgreiðir það léttist á úrskurðarnefndinni.
Jafnframt er hérna 3. liður að ráðgjafi um upplýsingarétt skuli:
„Fylgjast með því hvernig opinberir aðilar rækja skyldur sínar til að veita almenningi aðgang að upplýsingum, hvort sem er samkvæmt beiðnum eða að eigin frumkvæði, samanber 13. gr. laganna, og koma tillögum að úrbótum á framfæri þar sem við á.“
Hann hefur það hlutverk að fylgjast með og koma fram tillögum að úrbótum, t.d. beint til stofnananna sem eiga að veita upplýsingar um það hvernig þær geti gert betur og leiðbeint þeim með það eða ef þessi lög skila ekki tilætluðum tilgangi að einhverju leyti getur hann komið þeim tilmælum til ráðherra að breyta lögunum þannig að upplýsingaréttur almennings sé raunverulega virtur.
Í 4. lið segir síðan að hann skuli:
„Fylgjast með rannsóknum og þróun á sviði upplýsingaréttar almennings og koma upplýsingum á framfæri við stjórnvöld“ eins og ég var að nefna. Þetta er gríðarleg réttarbót fyrir landsmenn og fjölmiðla. Þarna geta stjórnvöld ekki bara setið aðgerðalaus hjá, gleymt málum eða vanrækt að sinna þeim. Það er alltaf réttur borgarans, fjölmiðilsins eða félagasamtakanna að vísa eftir 30 daga máli til úrskurðarnefndar sem leiðbeinir og viðkomandi getur leitað til ráðgjafans. Hann getur líka leitað til ráðgjafans strax í upphafi. Allt þetta mun styrkja praktískt aðgengi almennings, félagasamtaka og fjölmiðla að upplýsingum í landinu. Ég er mjög þakklátur fyrir að hafa getað tekið þátt í þessu.
