utanríkis- og alþjóðamál.
Herra forseti. Skýrsla utanríkisráðherra er mikið skjal og ég ætla aðeins að velja eða dvelja við fáein atriði sem standa mér einna næst og þá kemur fjölbreytni í þessa umræðu væntanlega. Ég ætla að byrja aðeins á norðurslóðunum, ég þarf ekki að útskýra þýðingu þeirra hnattrænt langt umfram stærð og eins það að þetta er auðvitað okkar nærumhverfi.
Vinnuramminn er fjórþættur a.m.k., það er í fyrsta lagi Norðurskautsráðið og ég held því fram að forystustarfið þar nú hafi gengið vel og vakið verðskuldaða athygli. Við höfum þar lagt áherslu á plast sem hefur verið hér til umræðu og virðist vera nokkuð mikil samstaða um að það sé ákaflega mikilvægur þáttur í framtíð norðurslóða. Af 80 sýnum sem voru tekin hringinn í kringum Ísland, svo ég nefni sem dæmi, var örplast í kræklingi á 78 stöðum allt í kringum landið. Það segir okkur svolítið um hvert þetta stefnir og mikilvægi plastsins.
Hér stóð til að halda ráðherrafund um Norðurhöf, dæmi um alþjóðasamvinnuna, sem kórónuvírusinn frestar. Loftslagsmálin hafa verið mjög ofarlega á baugi hjá Íslandi á þessum tíma, þ.e. að minnka losun en ekki síst sót. Sótmengun er mjög alvarleg og stórveldin í báðum þessum tilvikum, bæði hvað losun varðar og sótið, þá á ég við stórveldin hérna á norðurslóðum, leika stórt hlutverk í því að þarna gerist eitthvað. Ég skal koma að því á eftir. Við höfum lagt áherslu á endurnýjanlega orku, það tengist líka sótmenguninni, og síðast en ekki síst á samfélög á norðurslóðum. Allt þetta kemur fram í skýrslunni. Þar er vandi á höndum. Við höfum beitt okkur fyrir kynjajafnrétti á þeim stað sem það er ekki sjálfsagt, á norðurslóðum mjög víða, og eins misnotkun ungs fólks á vímugjöfum. Það eru líka tækifæri í nýsköpun og í nýjum hugsunum um framtíð þessara samfélaga og allt þetta kristallast í sex vinnuhópum sem falla undir Norðurskautsráðið. Þetta kristallast líka í efnahagsráði norðurslóða þar sem við erum líka með forystu og jafnvel í strandgæsluhópi norðurslóðaríkja þar sem við erum líka með forystu. Það sem er mikilvægt inn í þessa umræðu núna er einfaldlega að samstarfið hefur gengið vel og verið óbreytt áfram, hvað sem hr. Trump og hr. Pompeo hafa sagt, flestöllum til mótmæla. Það er það sem skiptir máli varðandi hlutverk Bandaríkjanna í þessum hluta loftslagsmála. Það hefur nefnilega haldið áfram þrátt fyrir, ég ætla ekki að segja bullið en læt þar við sitja.
Þungamiðjan hefur líka verið að hluta til hjá þingmannaráðstefnu norðurslóða eða það sem við köllum CPAR. Hún er tengiliðurinn milli löggjafarvaldsins í þessum löndum og framkvæmdarvaldsins. Á Íslandi leggjum við í þessari litlu þingmannanefnd sem hér starfar fram okkar ársskýrslu og ég get bara vísað til hennar. En það sem er mikilvægt þar eru ráðstefnuyfirlýsingarnar, sem eru allt upp í 35 liðir, og sú síðasta frá Inari hefur nú verið greind í utanríkisráðuneytinu að beiðni okkar í þingmannanefndinni. Það kemur í ljós, ef farið er yfir greininguna, hvað hefur gerst, hvað vill Ísland, hvað vill Norðurskautsráðið, að árangur íslenska þjóðþingsins í að koma málum á dagskrá í Norðurskautsráðinu hefur verið furðanlega góður. Ég get þá vísað í þessa yfirferð sem við í nefndinni gerum einhvern tíma grein fyrir.
Norðlæga víddin er þriðji þátturinn í þessu þar sem Evrópusambandið, Ísland, Noregur og Rússland vinna saman. Þar hefur árangurinn m.a. verið sá að það er núna nútímafrárennsli í Sankti Pétursborg og það er verið að hjálpa Rússum með geislavirkan úrgang. Það voru vonir bundnar við ráðherrafund hér á landi líka á þessum vettvangi en það hefur orðið að fresta honum af ýmsum ástæðum, líka pólitískum, en vonandi verður hann haldinn.
Fjórði liðurinn sem ég vildi koma að er vestnorræna samstarfið. Það kemur fram í skýrslunni að viðskipti og samskipti við Grænland hafa eflst og það er vel. Það var hætt við að segja upp Hoyvíkursamningnum svokallaða, viðskiptasamningi okkar við Færeyinga, að frumkvæði Færeyinga sjálfra. Við sjáum vonandi fram á bættan samning sem á að fara að leggja vinnu í sem ýtir þá undir áframhaldandi og bætt viðskipti milli þessara ríkja. Vestnorræna samstarfið verður seint ofmetið.
Mig langar aðeins að koma inn á setu Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, hún kom skyndilega til, 2018–2019. Við höfum rætt hana áður og menn eru sammála um að við höfum haft erindi sem erfiði og fengið jákvæð viðbrögð, t.d. við frumkvæði Íslands að gagnrýni á Sádi-Arabíu og Filippseyjar, en víða er pottur brotinn engu að síður og það eru næg verkefni, m.a. í okkar eigin heimsálfu, í Austur-Evrópu, þar sem ríki hafa verið að fara út af sporinu. En þá vil ég bara minna á það út af umræðunum hér áðan að það var löngu farið að gerast fyrir tíma Covid.
Við könnum möguleika á því að ná sæti í mannréttindaráðinu á ný til þriggja ára, eðlilegt tímabil. Þarna er ákveðin hringrás norrænna ríkja og við höfum möguleika á því að ná sæti í ráðinu og eigum þar ágætiserindi. Það er nóg af öðrum áhyggjuefnum. Ég nefni Tyrkland og sérstaklega núna um þessar mundir þar sem verið er að ræða um frekari innlimun á vesturbakka í deilum Ísraelsmanna og Palestínu í andstöðu við allt álit alþjóðasamfélagsins fyrir utan nokkur ríki. Ég legg á það mikla áherslu að rödd Íslands heyrist þegar kemur að þessum ríkjum, Tyrklandi, Ísrael og Palestínu.
Ég ætla að fara fáeinum orðum um sjálfbæra þróun sem er áhersla okkar í auðlinda- og umhverfismálum á alþjóðavettvangi vegna þess að hún snýst að hluta til um ferðaþjónustuna. Á alþjóðavísu verður ferðaþjónustan að vera sjálfbær, ekki bara á Íslandi eins og við segjum heldur á alþjóðavísu. Eins og á Íslandi þá er lykilorðið í framtíð ferðaþjónustu á heimsvísu þolmörk. Það eru þolmörk hvað náttúrulegt umhverfi jarðar snertir, það eru þolmörk hvað álag á samfélög snertir. Það er álag á efnahagsmálin, þ.e. hvernig þeim er fyrir komið. Við þekkjum það hér á Íslandi að ferðaþjónustan er allt of stór þáttur í efnahagslífi okkar í raun og veru vegna þess að hún þolir illa áföll og Covid hefur auðvitað sýnt okkur fram á það. Við höfum rætt um nýsköpun, við höfum rætt um að breyta þessum hlutföllum í efnahagskerfi Íslands og það er mjög mikilvægt. Og þá komum við að flugþjónustunni sem er að hluta til utanríkismál, að sjálfsögðu, því að uppbygging hennar verður líka að lúta einhverjum þolmörkum. Það er alveg ljóst að við getum farið aftur upp í 4,4 milljónir farþega á ári í gegnum Ísland. En hvað með 5, hvað með 10, 15 og 20? Um þessar mundir hefur flugreksturinn sjálfur verið 12–14% af vergri landsframleiðslu. Það er mjög hátt hlutfall. Við getum farið að hugsa okkur að tvöfalda þetta. Hvar eru þá þolmörkin? Þannig að ég legg á það áherslu að við förum virkilega að hyggja að þolmörkum og leggja okkar lóð á vogarskálarnar, bæði hvað snertir þolmörk í ferðaþjónustu á heimsvísu og þolmörk ferðaþjónustu í okkar eigin landi.
Mig langar að fara örfáum orðum um afvopnun. Ég tel að hlutverk Íslands eigi að vera mjög skýrt, stuðla að víðtækri afvopnun og þar með að taka þátt í banni við tilvist og notkun kjarnavopna, þ.e. ICAN-samkomulaginu, sem við getum kallað svo, sem æ fleiri ríki hafa undirritað og mér finnst að Ísland eigi að vera þar á sama hátt og það á að vera tryggt hér að kjarnorkuvopn komi aldrei nálægt íslenskri efnahagslögsögu eða yfirráðasvæði okkar vegna þess að notkun þeirra, hvernig sem er, er ávallt glæpur gegn mannkyni.
Mig langar að minnast líka á þróunarsamvinnuna vegna þess að ég tek svo sem undir það að mjög mikilvægt sé að við höldum áfram að þoka henni lengra upp í 0,3% og áfram eins og meðaltöl gera ráð fyrir, upp í 0,7%. Ég minni á að nú var sérstakt framlag til þróunarríkja lagt fram af Íslands hálfu vegna Covid. En hvernig sem það nú er þá langar mig að leggja hér fram tillögu að fimmta skóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Þeir eru fjórir fyrir. Það er nýsköpun í matvælaiðnaði, fæðubótar- og líftækniiðnaði. Það er fjöldi fyrirtækja á Íslandi sem getur kennt þróunaríkjasérfræðingum heilmargt í þeirri tegund af nýsköpun.
