utanríkis- og alþjóðamál.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og öllu hans starfsfólki fyrir að koma henni saman fyrir okkur. Mig langar líka að taka undir þakkir sem hafa komið hér fram til utanríkisþjónustunnar í heild sinni. Ég veit að það hefur reynt gríðarlega mikið á starfsfólkið í þessu ráðuneyti á síðustu vikum og mánuðum eftir þennan hræðilega Covid-faraldur og ég veit að þar hafa allir gengið í þau störf að hjálpa Íslendingum heim. Þar sem ég þekki sjálf fólk sem hefur þurft að nýta sér þessa þjónustu þá veit ég að það er afar þakklátt. Þegar maður stendur úti í hinum stóra heimi í vandræðum er dýrmætt að koma frá lítilli þjóð, vitandi að hér er einhver sem er að hugsa til manns og leggur ýmislegt á sig til að koma okkur heim. Það hefur svo sannarlega gengið vel.
Skýrslan er víðfeðm og það væri hægt að fara yfir svo margt en því miður er tíminn, virðulegur forseti, allt of lítill og mér finnst eiginlega að við þyrftum að leggja til að það verði tvöfaldur ræðutími þegar kemur að umræðu um eins stóra og mikilvæga skýrslu og þessa. Ég þarf því að stikla á stóru um það sem mig langar að koma á framfæri.
Við höfum rætt sérstaklega um veru okkar í mannréttindaráðinu og ég vil bara ítreka hvað mér finnst þar hafa tekist vel til. Nýverið heyrðum við fréttir frá Filippseyjum um að þar væri verið að loka vinsælli sjónvarpsstöð, hún fengi ekki lengur sendingarleyfi. Þá kemur svo bersýnilega í ljós hversu mikilvægt fjölmiðlafrelsi er og ég er stolt af því sem hæstv. utanríkisráðherra og hans fólk hefur gert í þeim málum, að benda á mannréttindabrot. Bent hefur verið sérstaklega á það á Filippseyjum og líka í Sádi-Arabíu og víðar. Þessu eigum við að halda áfram. Við eigum alltaf að vera málsvari mannréttinda og þar eigum við aldrei að gefa neinn afslátt.
En það sem stendur mér kannski einna næst í þessum alþjóðlegu málum öllum eru norðurslóðamál. Það er erfitt að raða í einhverja mikilvægisröð en norðurslóðamálin eru okkur rosalega mikilvæg Það að við sitjum í Norðurslóðaráðinu með hinum Norðurlöndunum en líka Bandaríkjunum og Kanada og svo Rússlandi, sitjum við sama borð með sama atkvæðamagn, er auðvitað gríðarlega mikilvægt fyrir litla þjóð hér í Norður-Íshafi. Þetta eru málefni sem ég fékk áhuga á um leið og ég kom inn á þing og fáir höfðu áhuga á þá. En maður sér hvað áhuginn og mikilvægið er að vaxa mikið. Hér voru Bandaríkin nefnd sérstaklega áðan og ég verð að viðurkenna að það er mín skoðun að Bandaríkin hafi nýverið vaknað aftur til vitundar um mikilvægi norðurslóða, það hafi svolítið gleymst á tímum, en sem betur fer þá hafa þeir áttað sig nú á mikilvæginu.
Norðurslóðamál eru mjög víðtæk og auðvitað eru loftslagsmál gríðarlega stór hluti af því og bara sjálfbærni almennt. Ég veit að yfirskrift okkar í formennskunni er Saman til sjálfbærni á norðurslóðum, þar sem lögð er áherslu á málefni hafsins, loftslagsmál, endurnýjanlega orku og fólk og samfélag. Þetta eru allt mjög mikilvægir þættir og ekki síst þátturinn sem lýtur að sjálfbærninni og fólki og samfélagi. Við megum ekki gleyma því að við erum norðurslóðaríki, þó að það búi kannski ekki margir beinlínis innan línunnar, og höfum hag af því. Við þurfum að tala fyrir hönd fólks sem býr á norðurslóðum og þarf að lifa af á norðurslóðum og stundum í umræðunni um norðurslóðir verður það svolítið fjarstæðukennt þegar rætt er um þær, ég veit ekki hvað ég á að segja, einhvers staðar í Mið-Evrópu eða Ameríku, og fólk ræðir um þetta svæði svolítið eins og einhverja dýragarða sem við ættum að friða með fallegum ísbjörnum og jöklum. Eins fallegt og það er og við viljum standa vörð um það þá megum við aldrei gleyma því að þarna býr fólk. Þarna mun fólk búa um ókomna tíð og við þurfum að tryggja öryggi þess.
Hér var nefnd plastmengun á norðurslóðum og ég veit að sérstök áhersla hefur verið lögð á það verkefni. Við höfum verið að ræða hér aðeins loftslagsmálin og í vikunni barst umræðan svolítið að plastinu og hræðslunni við að þetta komi allt saman frá Kína og einhverjum fljótum þar. Jú, þar er uppspretta mikillar mengunar, en mér fannst mjög áhugavert að sjá það í skýrslu sem við í Vestnorræna ráðinu fengum til okkar fyrir síðasta aðalfund að það hafa verið gerðar rannsóknir á strandlengju Grænlands hvað plastmengun varðar. Nú man ég ekki alveg prósentuna en langstærsti hluti þeirrar mengunar var upprunninn frá þéttbýlisstöðum í Grænlandi þannig að þetta er auðvitað okkar mál. Þetta skiptir miklu máli því við treystum á þessa matarkistu hérna í kringum okkur, hafið. Við erum sjálf að markaðssetja okkur og selja okkur út á hreinleikann og þá skiptir hafið miklu máli og þess vegna plastmengunin líka. Það er skuggalegt að sjá hvað mikið af sorpi og plasti finnst í hafinu.
Ég held að það séu mikil tækifæri falin í norðurslóðamálum fyrir okkur Íslendinga. Á sama tíma og norðurslóðir glíma við mikla ógn sem er ekki síst til komin vegna loftslagsbreytinga, felast líka í slíkum ógnum tækifæri.
Það eru þrír lagalega skuldbindandi samningar sem gerðir hafa verið meðal norðurslóðaríkjanna í ráðinu, um leit og björgun, um sameiginleg viðbrögð við mengun og mengunaróhöpp og svo samningur um vísindasamstarf. Ég sé tækifæri fyrir Ísland að verða ákveðin miðstöð í þessum þáttum. Ég hef sérstaklega horft á vísindasamstarfið en leit og björgun gefa auðvitað vegna staðsetningar okkar líka mikið tækifæri. Í mínum huga eigum við að horfa til þess í uppbyggingu innviða, þá vísa ég til hafna og flugvalla og þess háttar inniviða en ekki síður vísindalega innviði. Ég veit að Háskóli Íslands vinnur mikið að norðurslóðamálum og vísindum þar að lútandi en Háskólinn á Akureyri gerir það líka og hér hefur aðeins skapast umræða um það að Akureyri eigi að vera einhvers konar höfuðborg norðurslóðamála og ég hef sagt hér í ræðustól að ég líti eiginlega svo á að Akureyri spili gríðarlega mikilvægt hlutverk og þar eru mörg tækifæri þegar kemur að þessum málum.
Það sem mig langar kannski að nefna hér, á þeim stutta tíma sem ég á eftir, um það sem ég hef séð í mínu samstarfi — ég sit í Vestnorræna ráðinu og reyndar líka í Íslandsdeild ÖSE — þá fylgist ég svolítið mikið með vinum okkar og nágrönnum, Færeyingum og Grænlendingum. Það er áhugavert en líka ógnvekjandi hversu mikill áhugi hefur beinst að þessum góðu vinaþjóðum okkar. Nú er ég til að mynda að vísa í styrki og lánveitingar til alls konar innviðauppbyggingar sem getur verið hið besta mál ef vel er haldið á öllum spöðum, en ég er ekki síður að vísa í upplýsinga- og fjarskiptaöryggi. Við fengum hér fréttir um að færeyskum ráðamönnum hefði raunverulega verið hótað í þeim efnum.
Við þurfum að leggja mikla rækt við upplýsingaöryggi. Ég veit að það er gert og þar falla mörg ráðuneyti undir og við höfum tekið smáumræðu í þinginu um þessi mál, en ég held því miður að við verðum að vinna hraðar. Þetta eru mál sem við þurfum að setja meira á oddinn. Þetta er bara virkilega mikilvægt. Við sjáum líka að það er að verða svolítið mikill stórveldabragur á þessu. Ég var t.d. stödd úti í Washington þegar Pompeo kom hingað í heimsókn og þá var ég að kynna mér norðurslóðastefnu Bandaríkjamanna. Það kom til tals hér og það voru mér auðvitað vonbrigði þegar uppákoman varð í Rúmeníu, þeir vildu ekki skrifa undir ályktunina eins og hún lá fyrir, en sem betur fer náðist einhver málamiðlun um það. En góðu fréttirnar voru þær að þegar maður var þarna í Washington að fá kynningu á því sem þeirra stofnanir og stjórnsýsla og vísindastofnanir eru að gera, sést að það er verið að halda áfram með öll þau verkefni sem hafa verið í gangi hjá Norðurslóðaráðinu og það er auðvitað fjöldinn allur af verkefnum. Þar var engan bilbug á fólki að finna hvað það varðar. En þar var líka rætt mjög mikið um Kínverja og hvaða stöðu þeir væru að taka sér inn á þessu svæði þar sem þeir skilgreina sig, ef ég íslenska það, sem nálægt norðurslóðaríki, sem sumum finnst mjög hlægilegt. En það er auðvitað ekkert óeðlilegt við það að Kínverjar sýni norðurslóðum mikinn áhuga enda vitum við að það liggja gríðarlega miklir hagsmunir undir fyrir þá miklu framleiðsluþjóð þegar siglingaleiðir opnast að fullu í gegnum norðurskautið. Þetta eru kannski viðkvæmir þættir en mér finnst samt ástæða til að við förum vel yfir þessi upplýsinga-, fjarskipta- og öryggismál okkar því að við viljum auðvitað vera í góðu samstarfi við allar þjóðir, (Forseti hringir.) hvort sem það er til austurs eða vesturs.
Ég ítreka það, virðulegur forseti, að ég legg til að við tökum það upp í forsætisnefnd að lengja umræðutímann þegar um skýrslu utanríkisráðherra er að ræða.
