utanríkis- og alþjóðamál.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra og starfsfólki utanríkisráðuneytisins fyrir árlega skýrslu um utanríkis- og alþjóðamál sem flutt er hér í þinginu. Ég vil byrja á því að þakka starfsfólki ráðuneytisins fyrir óþreytandi vinnu sína um allan heim á 80 ára afmæli íslensku utanríkisþjónustunnar. Alveg sérstakar þakkir fær starfsfólkið í borgaraþjónustu ráðuneytisins fyrir dýrmæta vinnu þess undanfarnar vikur við að aðstoða tugþúsundir manna við að komast heim á tímum heimsfaraldurs og við hljótum öll að kunna þessu frábæra starfsfólki miklar þakkir fyrir það, eins og margir hafa minnst á í þessari umræðu í dag.
Eðli málsins samkvæmt er Covid-19 heimsfaraldur fyrirferðarmikill í skýrslunni og þær áskoranir sem blasa við í alþjóðasamstarfi og í alþjóðasamvinnu vegna hans. Ef það er einhvern tímann þörf og nauðsyn á alþjóðasamvinnu og alþjóðasamtali hefur Covid-heimsfaraldurinn sýnt okkur það rækilega að það er eina lausnin til að takast á við ógn á borð við þá sem að okkur hefur steðjað undanfarnar vikur.
Skýrsla utanríkisráðherra um utanríkismál og alþjóðamál er eitt mikilvægasta plagg hverrar ríkisstjórnar á hverju yfirstandandi þingi þegar kemur að stefnumörkun og áherslum í utanríkismálum. Ég hefði kannski viljað sjá fastar kveðið að orði um stefnu okkar og áherslur í alþjóðamálum frekar en að hér sé um einhvers konar ársskýrslu að ræða þar sem farið er yfir verkefni liðins árs. Þó að skýrslan sé vel upp sett og aðgengileg og gott að finna upplýsingar þá hefði ég kannski viljað sjá þar skarpari áherslur með skýrari stefnumörkun. Í stjórnarsáttmála segir að utanríkisstefna Íslands byggist á skýrum viðmiðum um lýðræði, mannréttindi, jafnrétti, sjálfbæra þróun og friðsamlegar lausnir, sem eru göfug og falleg markmið en kannski ekki mjög áþreifanleg. Því þarf að vera með skýra og skarpa stefnu.
Þetta sést kannski best þegar kemur að mannréttindamálum sem hafa eiginlega hafa dottið í fangið á okkur eins og seta okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna sem í raun og veru barst okkur þegar Bandaríkin drógu sig úr ráðinu. En eins og segir í skýrslunni lauk um síðustu áramót 18 mánaða setu okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, þeirri fyrstu sem kjörins fulltrúa. Þetta sæti í þessu dýrmæta ráði markaði ótrúleg vatnaskil fyrir Ísland og Íslendinga, enda eitt mikilvægasta hlutverk sem Ísland hefur gegnt á alþjóðavettvangi. Ég er afskaplega stolt af framgöngu okkar í ráðinu þennan tíma. Við fengum lítinn undirbúningstíma fyrir setuna og það er ótrúlega ánægjulegt að sjá hversu mikla eftirtekt framganga Íslands í ráðinu frá 2017 vakti, enda tók Ísland frumkvæði og sat ekki með hendur í skauti. Málflutningur okkar og forysta um að fjalla um stöðu mannréttinda í Sádi-Arabíu var ótrúlega mikilvæg og sömuleiðis gagnrýni Íslands á stöðu mannréttinda í Filippseyjum. Þessi málflutningur skiptir sköpum fyrir okkur, ekki bara til að efla sjálfstraust okkar sem fámennrar þjóðir á alþjóðavettvangi heldur er líka mikilvægt fyrir okkur þingmenn hér að finna að okkar málflutningur í okkar litla þingsal skiptir máli á alþjóðavísu. Það er mikilvægt og getur skipt sköpum, ekki bara fyrir okkur heldur fyrir fólkið sem um ræðir og verður fyrir mannréttindabrotum og ofsóknum. Blaðamenn á Filippseyjum nutu góðs af okkar baráttu sem og konur og pólitískir fangar í Sádi-Arabíu. Okkar áhersla á stöðu kynjanna, jafnrétti og mannréttindi kvenna og áhersla á réttindi hinsegin fólks í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna voru góðar áherslur og ég er stolt af þeim. Þetta var próf sem var lagt fyrir okkur óvænt en við stóðumst það með sóma og það sýnir svo vel hversu lítil ríki geta áorkað miklu á alþjóðavettvangi. Frábært dæmi þess að lítil þjóð getur haft áhrif og verið fordæmi fyrir stærri þjóðir.
Þetta sama sáum við líka gerast þegar Ísland viðurkenndi fyrst Vesturlanda Palestínu sem sjálfstætt og fullvalda ríki árið 2012 sem ég er gríðarlega stolt af. Ég hvet að sjálfsögðu hæstv. utanríkisráðherra til að fylgja þeirri viðurkenningu í verki áfram, eins og ég gerði held ég fyrir ári síðan. Ríkisstjórn sem leidd er af Vinstrihreyfingunni – grænu framboði getur ekki vikið af sinni leið þegar kemur að málefnum Palestínu.
En við þurfum líka að halda vel á spöðunum og nýta þessa dýrmætu reynslu sem við náðum okkur í með setunni í mannréttindiráðinu og fylgja henni eftir og ég vona innilega að það sé markviss vinna í gangi til þess. Við þurfum líka að byggja áfram upp þekkingu og reynslu og tengsl til að fá sem mest út úr þessari setu.
Við þurfum líka að muna að Ísland á líka sæti í öðrum mjög mikilvægum mannréttindastofnunum í Evrópu eins og Evrópuráðinu. Á þessu ári fögnum við því að 70 ár eru liðin frá því að Ísland gerðist aðildarríki að Evrópuráðinu sem var stofnað árið 1949 af tíu Vestur-Evrópuríkjum og íslensk stjórnvöld ákváðu að gerast aðildarríki árið eftir. Það var framsýn og góð ákvörðun íslenskra stjórnvalda þess tíma sem hefur sýnt sig og sannað rækilega. Í gegnum ráðið er íslenska ríkið aðili að mannréttindasáttmála Evrópu sem er ein mesta réttarbót sem Ísland hefur undirgengist. Sáttmálinn hefur haft mikil og góð áhrif á réttarríkið hér á landi, til að mynda hefur hún haft rík túlkunaráhrif á mannréttindaákvæði stjórnarskrár Íslands eins og sjá má í dómum Hæstaréttar. Hlutverk Evrópuráðsins er að standa vörð um grundvallarhugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi, lýðræði og réttarríki og með það að markmiði beitir ráðið sér m.a. fyrir gerð og samþykkt bindandi fjölþjóðasáttmála. Mannréttindasáttmálinn er þeirra þekktastur og á honum grundvallast Mannréttindadómstóll Evrópu. Dómstóllinn tekur til meðferðar kærur frá aðildarríkjum, einstaklingum og hópum vegna meintra brota á ákvæðum mannréttindasáttmálans og eru dómar hans bindandi að þjóðarétti fyrir viðkomandi ríki.
Það bárust mjög ánægjuleg tíðindi frá Mannréttindadómstól Evrópu í Strassborg fyrir skemmstu þegar Íslendingur, Róbert Spanó, lögfræðingur og varaforseti dómstólsins, var kjörinn forseti hans. Það er gríðarlegur heiður, ekki bara persónulega fyrir Róbert heldur fyrir okkur Íslendinga að eiga forseta þessa gríðarlega mikilvæga dómstóls og mannréttindastofnunar. Ég sakna þess að hafa ekki séð neinar opinberar hamingjuóskir vegna kjörsins, hvorki frá hæstv. utanríkisráðherra né öðrum ráðherrum ríkisstjórnarinnar, því tilnefningin við dómstólinn var studd og lögð fram af íslenskum stjórnvöldum fyrir sjö árum síðan.
Það er líka ánægjulegt að sjá að það sé aukin áhersla á þróunarsamvinnu með skipulagsbreytingu á starfi ráðuneytisins sem endurspeglar aukna áherslu á þróunarsamvinnu og nafnabreytingin er þar mikilvægur liður. Það hefur sjaldan verið jafn mikilvægt og nú að gefa einmitt í í þróunarsamvinnu sem skýrt viðbragð við Covid-faraldrinum og styrkja þau ríki sem eiga erfiðara um vik að bregðast við alvarlegum faraldri eins og Covid er og axla þá alþjóðlegu ábyrgð sem í því felst.
Við höfum haldið á lofti í okkar alþjóðastarfi jafnréttissjónarmiðunum og sumir segja að það sé nánast bara óvart að það sé stefna Íslands að halda alltaf á lofti jafnréttissjónarmiðum á alþjóðavettvangi. En það má líka alveg færa rök fyrir því að við höfum ekki gengið neitt sérstaklega langt í því eða verið sérstaklega róttæk í því. Við höfum til að mynda ekki lagt upp með að umbreyta kynjakerfinu líkt og Svíar gera í sinni femínísku utanríkisstefnu. Ég sagði það líka í ræðu fyrir ári síðan, og geri það aftur, að Íslendingar eiga að halda úti femínískri utanríkisstefnu, gera það markvisst, breikka aðkomu okkar enn frekar í þeim málum og líta til Svía sem hafa haldið úti femínískri utanríkisstefnu frá árinu 2015. Við erum komin með mjög góða reynslu úr þróunarsamvinnunni þegar kemur að jafnrétti kynjanna í hvívetna og við getum skerpt áherslur okkar enn frekar og ég hvet hæstv. utanríkisráðherra til þess.
Tíminn er að renna út en það er ýmislegt sem brennur á okkur. Friðsamlegar lausnir eru eitt af meginviðmiðum utanríkisstefnu Íslands og það rímar ákaflega vel við áherslur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Viðvera erlends herliðs hefur aukist undanfarin ár og sömuleiðis hafa fjármunir til hermála verið auknir. Nú strax sem viðbragð við Covid kom fram stórkarlalegt ákall frá Suðurnesjunum um að NATO kæmi að uppbyggingu hafnar í Helguvík. Ég verð bara að mótmæla því sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan að þarna gæti verið um spennandi fjárfestingarmöguleika að ræða. Þarna verða náttúrlega þinglegar ákvarðanir að liggja að baki og þingleg umræða varðandi enn frekari uppbyggingu hernaðarmannvirkja, hvað þá grundvallarmannvirkja á borð við hafnir og hafnarmannvirki. Ég geri mér grein fyrir stöðunni sem uppi er en hvet Suðurnesjamenn til að sýna víðsýni, frumleika og framsýni í sínum tillögum þegar kemur að uppbyggingu efnahagsmála og til að bregðast við stöðunni sem þar er vegna Covid og sömuleiðis víða um land.
Að lokum, hæstv. forseti, af því að tíminn er að renna frá mér, langar mig að minnast á það að öflugasta tækið til að stuðla að friði er að draga úr ójöfnuði. Áherslur íslenskra stjórnvalda í utanríkismálum verða að mínu mati að bera þess órækt vitni að stuðla að því að draga úr ójöfnuði sem fremst má vera.
Ég vil líka undir lokin minna á tillögu til þingsályktunar um græna utanríkisstefnu. Ég minntist áðan á femíníska utanríkisstefnu, en græn utanríkisstefna á þeim tímum sem við erum að upplifa er líka lykilatriði í því að bregðast við þeirri alþjóðlegu vá sem við okkur blasir, sem eru loftslagsmálin. Þar getur hæstv. utanríkisráðherra og hans ráðuneyti stigið mun fastar niður fæti, farið í afdráttarlausari aðgerðir og gert tillögur að stefnumótandi vinnu þegar kemur að því að mæta þeirri vá sem loftslagsbreytingarnar eru. Við getum sýnt frumkvæði þar á alþjóðavettvangi líkt og við höfum gert í svo ótal (Forseti hringir.) mörgum öðrum málum. Við getum sýnt líka sjálfstraust og verið bein í baki með alla okkar reynslu þegar kemur að því (Forseti hringir.) að stuðla að aðgerðum gegn loftslagsbreytingum og umhverfisvernd og þar eigum við að stíga fast niður fæti. — Herra forseti. Ég lýk máli mínu hér og nú.
