dómstólar o.fl.
Herra forseti. Mál það sem hér er til umfjöllunar á sér allnokkurn aðdraganda og hefur verið til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd í vetur. Í nefndaráliti er greint frá gestakomum og umsögnum en til upprifjunar er rétt að geta þess, eins og fram kemur í nefndarálitinu, að með frumvarpinu er lagt til að settur verði á fót nýr dómstóll, Endurupptökudómur, sem komi í stað endurupptökunefndar sem starfað hefur undanfarin ár. Lagt er til í frumvarpinu að dómurinn verði skipaður fimm dómendum, þrír af þeim verði embættisdómarar, þ.e. dómarar sem þegar starfa við hin þrjú dómstig sem eru fyrir hendi í landinu, héraðsdóm, Landsrétt og Hæstarétt, en tveir dómenda verði skipaðir að undangenginni auglýsingu og komi úr röðum annarra en dómara, fyrrverandi dómara eða starfsfólks dómstóla, þeir verði sem sagt utanaðkomandi, ef svo má segja.
Með frumvarpinu er lagt til að skilyrði endurupptöku einkamála verði nokkuð rýmkuð frá því sem nú er. Einnig eru lagðar til umtalsverðar breytingar er varða meðferð endurupptökumála sem eiga að taka mið af því að um er að ræða dómstól en ekki stjórnsýslunefnd.
Í nefndaráliti meiri hlutans er fjallað um nokkur álitamál sem upp komu í starfi nefndarinnar, m.a. er fjallað um athugasemdir sem komu varðandi rétt til endurupptöku, eins og það er kallað hér, vegna úrlausna alþjóðlegra dómstóla. Til að gera langa sögu stutta er þar gert ráð fyrir að hægt sé að taka tillit til úrlausna alþjóðlegra dómstóla, ekki bara dóma eða úrskurða heldur líka sátta, eins og greint er frá í nefndarálitinu. Það er rétt að árétta, eins og ráða má af textanum sem um er að ræða, að ýmis skilyrði eru og þurfa að vera fyrir hendi fyrir endurupptöku þannig að ekki er nægjanlegt að fyrir liggi niðurstaða eða úrlausn erlends dómstóls — Mannréttindadómstóll Evrópu eða EFTA-dómstóllinn eru nefndir í dæmaskyni — heldur þurfa önnur lagaskilyrði einnig að vera fyrir hendi, almenn skilyrði fyrir endurupptöku máls. Eins liggur fyrir að ekki er um neina sjálfvirkni að ræða í þessu sambandi heldur hlýtur það að ráðast af mati hverju sinni. Það er líka ástæða til að gera grein fyrir því eins og nefnt er í nefndarálitinu, að endurupptaka máls fyrir Endurupptökudómi er undantekning samkvæmt frumvarpinu. Almennt er gert ráð fyrir því að dómsmál fari í gegnum dómskerfið, til héraðsdóms, Landsréttar og eftir atvikum Hæstaréttar, og fái þar endanlega úrlausn. Endurupptökumöguleikinn er fyrir hendi en hann er undantekning og er eðlilegt að þröng skilyrði séu fyrir því að endurupptaka sé heimil. Málsmeðferð fyrir hinum hefðbundnu dómstólum á auðvitað að leiða til endanlegrar niðurstöðu í hverju máli, hvort sem um er að ræða sakamál eða einkamál, nema í algjörum undantekningartilfellum.
Varðandi önnur álitamál sem upp hafa komið í þessu sambandi má nefna að í umræðum í nefndinni var nokkuð rætt um gjafsóknarmöguleika. Til að gera langa sögu stutta hér finnst mér ástæða til að nefna að almenna reglan er sú að þeir aðilar sem standa í dómsmálum beri kostnað sinn sjálfir. Í einkamálum er það sjálfgefið að menn beri kostnaðinn; menn taka ákvörðun um að fara í einkamál og bera kostnaðinn af þeim. Sá sem vinnur mál á auðvitað að fá málskostnað bættan og í sakamálum tekur ríkið á sig kostnað í því sambandi ef maður er sýknaður. Það er niðurstaða okkar í nefndinni að ekki sé ástæða til að gera breytingar varðandi gjafsóknarreglur í því sambandi. Ég held að það þurfi að koma til ansi sterk rök til að gjafsókn verði almenn regla varðandi endurupptöku mála, enda verður það að vera ákvörðun hvers og eins út frá einhverju mati á því hvort hann telur líkur á því að hann fái kröfum sínum framgengt hvort hann leitar eftir endurupptöku eða ekki, og verður að gæta þess að ekki sé hvati fyrir menn að fara í endurupptöku að ástæðulausu með því að hafa reglurnar með þeim hætti að þeir beri ekki af því kostnað ef þeir ákveða að fara þá leið. Það má síðan segja að ef endurupptaka er heimil og mál er tekið upp aftur og fer þá aftur fyrir dómskerfið, þá gilda almennar reglur um málskostnað, eins og almennt á við, hvort sem um er að ræða einkamál eða sakamál.
Í nefndarálitinu er aðeins vikið að birtingu úrskurða. Þar er fyrst og fremst gert ráð fyrir því að það séu samræmdar reglur sem fara eftir reglum dómstólasýslunnar um birtingu dóma og úrskurða. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Er rétt að geta þess í leiðinni að í málsmeðferð kom fram af hálfu endurupptökunefndar að það kynni að vera tilefni til breytingar sem varðar útvíkkun á skilyrðum þegar kemur að endurupptöku sakamála, að það verði þá skýrt að heimilt sé að verða við beiðni manns um endurupptöku sem telji refsingu bersýnilega ranglega ákvarðaða, þ.e. það er ekki bara spurningin um sekt eða sakleysi heldur líka ef refsing er ákvörðuð ranglega. Er nefnt í dæmaskyni að einstaklingur hafi verið dæmdur í skilorðsbundið fangelsi þegar ekki er heimild til skilorðsbundinnar refsingar eða eitthvað þess háttar, eða þegar einstaklingur er sviptur réttindum í lengri tíma en heimilt er. Það er ástæða til að skýra þetta eins og endurupptökunefnd lagði til við málsmeðferðina.
Að lokum vildi ég geta þess að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til að gildistöku verði frestað miðað við það sem greint er frá í frumvarpinu. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir að lögin öðluðust gildi 1. júní 2020, en í ljósi þess að nú er komið langt fram á árið 2020 telur nefndin hæfilegt að leggja til að lögin taki gildi 1. desember í ár þannig að allrúmur tími gefist til undirbúnings til stofnunar þessa nýja dómstóls. Þarna er um að ræða nýja stofnun. Þá þarf að auglýsa eftir dómendum og fara í gegnum ákveðna málsmeðferð í því sambandi. Er nauðsynlegt að nokkur tími sé til stefnu áður en dómstóllinn tekur til starfa. Þess má geta að endurupptökunefnd mun starfa áfram þangað til endurupptökudómstóll tekur við og þarf ákveðinn tíma líka til að ljúka þeim málum sem þar eru til meðferðar.
Ég og meiri hluti nefndarinnar leggjum til að með þeim breytingum sem finna má á sérstöku þingskjali verði þetta frumvarp samþykkt. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Páll Magnússon, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Anna Kolbrún Árnadóttir og Guðmundur Andri Thorsson undirrituðu nefndarálitið með fyrirvara.
