mannanöfn.
Frú forseti. Þegar kemur að öllu sem varðar íslenska tungu þá vill nú svo fara að skoðanir eru skiptar. Ég vil taka fram að almennt séð er litið svo á að nafnakerfi sé í nánum tengslum við tungu og menningu þjóða. Við getum t.d. horft til Kína. Við þekkjum ákveðið yfirbragð mannanafna þar, og ef horft er til frumbyggjaþjóða eins og Maoría sjá menn það sama. Og hvað með Rússa eða aðrar Austur-Evrópuþjóðir? Alls staðar er ákveðið kerfi sem hægt er að greina og við lítum svo á að það sé hluti menningar þessara þjóða.
Það er hollt að rifja upp söguna og sjá hvernig þetta hefur þróast í raun og veru hjá okkur. Í gamla daga eins og við segjum, á söguöld, voru nöfn býsna fjölbreytt og við þekkjum mörg dæmi um nöfn sem myndu ekki ganga í dag, eins og t.d. Ljótur, það gengi alla vega illa. Annað sem var mjög merkilegt var að þá báru menn viðurnefni. Ættfaðir minn í annan ættlegginn hét Þórólfur smjör Þorsteinsson og það var gjarnan notað; hann ferðaðist með manni sem var kallaður Hrafna-Flóki, það er annað viðurnefni. Hver man ekki eftir Auði djúpúðgu o.s.frv.? Þetta kerfi, ef við getum kallað það svo, þ.e. þessi viðurnefni, hvarf. Seinna komu svo millinöfn, eins og mitt, Ari Trausti. Það er ekki svo mjög gamalt, það varð í raun algengt eða leyft. Seinna bætast svo við þessi erlendu ættarnöfn sem við þekkjum mörg hver, Möller og annað slíkt sem komu gjarnan frá Danmörku. Þeir voru fyrirferðarmiklir, Danirnir. Norðmenn komu svo síðar, einkum í gegnum fiskveiðar og hvalveiðar, og þar komu enn önnur ættarnöfn. Svo gerðist það upp úr miðöldum að Íslendingar fóru sjálfir að búa sér til ættarnöfn, kenna sig við bæi eða fjörð eða eitthvað slíkt. Stundum var þetta órætt eins og Vídalín. Stundum voru þetta afbakanir á föðurnöfnum eins og Thorkelsson eða Thorlacius og gekk nokkuð langt en engu að síður voru einstaklingarnir fáir.
Síðan kemur ákveðin bylgja á 19. og 20. öld. Við munum eftir rímnaskáldinu Breiðfjörð. Svo voru tekin upp nöfn sem voru raunverulega föðurnöfn eins og Björnsson, Sveinn Björnsson, þetta varð að ættarnafni. Og svo komu allir Nordalarnir og Nordhal, með dh, og stundum var stafsetningin öðruvísi á þessum nöfnum og þessi hópur var allstór. Í minni ætt er ættarnafn, faðir minn var bókstaflega skírður Guðmundur Miðdal, þannig að ég gæti verið Ari Trausti Miðdal ef mér sýndist svo. En það sem svo gerist er það að hingað fara að koma innflytjendur á 20. öldinni og þeir voru gjarnan frá Mið-Evrópu og héldu nöfnum sínum ansi lengi þar til farið var að gefa út reglur um að menn skyldu taka upp íslensk nöfn. Páll Pampichler, Austurríkismaðurinn sem var hér mikilvirkur í tónlistinni, varð Pálsson því að hann bar sama nafn og faðir hans. Hann var hins vegar mjög ósáttur við þetta og í gegnum kunningsskap þá veit ég að hann gerði það af skömm sinni að sækja um nafnið Steinbítur Harðfisksson en fékk það ekki. Svo voru aðrir í þessum hópi sem þurftu ekki að breyta nafni eins og Vladimir Ashkenazy, sá mikilhæfi músíkant. Mitt ættfólk lenti í þessu móðurmegin og almennt var þetta illa séð. Svo var þessu hætt og það var kannski í kjölfar þess að það komu alltaf sífellt fleiri innflytjendur til landsins og nú er svo komið að hér búa yfir 50.000 útlendingar, innflytjendur, verðandi Íslendingar flestallir eða margir hverjir a.m.k., og þeir bera sín erlendu ættarnöfn. Svo kemur það fyrir að einn og einn af þeim vill taka upp íslenskt nafn, og gerir það, eða börn eða barnabörn gera það og búa sér til eitthvað sem er með kenninafninu dóttir eða sonur. Það beinir síðan sjónum okkar að efni þessa frumvarps.
Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir gerði grein fyrir einum og öðrum íhugunarefnum sem eru á kreiki meðal þingmanna Vinstri grænna. Ég kem kannski meira persónulega að þessu og segi einfaldlega að ég vil halda í það meginkerfi sem er í landinu. Ég vil taka undir meginefni frumvarpsins að öðru leyti. Það sem ég á einfaldlega við er að ég vil ekki leyfa tilbúning á nýjum íslenskum ættarnöfnum, þ.e. að halda áfram þeirri hefð sem rétt var verið að byrja á á fyrri hluta 20. aldar, skulum við segja, þ.e. að leyft sé að menn taki upp ættarnöfn að vild, hvort sem þau nefnast svo íslensk eða ekki, það skiptir svo sem ekki öllu máli. Oft er talað um að örugglega sé hægt að treysta foreldrum fyrir því að gera þessa hluti vel og sjálfsagt er það rétt með langflesta. En við sem höfum fylgst með gerðum og ákvörðunum mannanafnanefndar, og séð þetta í fjölmiðlum, vitum að margar undarlegar fjólurnar hafa ratað þangað að eiginnöfnum barna. Ég þarf ekki að fara með nein dæmi, við þekkjum það öll. Það er alveg spurning hvernig þetta liti þá út með hin íslensku ættarnöfn.
Þá er einnig eitt atriði sem vert er að hugsa um, þ.e. hvernig merking erlendra ættarnafna, sérstaklega evrópskra, hverfur smám saman. Það er sjónvarpsþáttur sem skartar lögreglumanni sem á ensku er kallaður Inspector Thursday, ættarnafn hans er fimmtudagur. Ég þekkti konu í Þýskalandi sem bar ættarnafnið Ziegenhorn, eða geitarhorn. Fyrir flestum er þetta algerlega hlutlaust og ef við speglum þetta yfir á Ísland getum við alveg sagt sem svo að eiginnöfn okkar hafa oft á tíðum enga merkingu fyrir fólk. Það er eins og nafnið á ágætum félaga mínum, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé; nafnið hans þýðir raunverulega svartleggur en það er enginn sem tengir það við eiginnafnið Kolbeinn. Það eru væntanlega mjög fáir sem tengja mitt eiginnafn við fuglinn örn, en Ari er jú gamalt heiti á erni. Þetta er eitt af því sem myndi kannski gerast með ættarnöfn á Íslandi, mörg hver a.m.k., að þau yrðu smám saman merkingarlaus og skrýtnari fyrir bragðið og kannski er það allt í lagi. En þetta er samt sem áður ákveðin þróun, hvort sem um er að ræða eiginnöfn eða ættarnöfn, sem vert er að hyggja að.
Mín rök eru einfaldlega svona: Íslenskt mannanafnakerfi, eins og það er í stórum dráttum, er stoð undir menningararfi sem ég vil halda í sem rauðan þráð í menningu okkar. Þetta þýðir að segja má að hér verði þrír hópar fólks, þ.e. þeir sem eru synir, dætur, bur, með sitt eiginnafn. Svo er stór hópur sem heldur ættarnöfnum sínum sem innflytjendur þar til það fjarar út, ef það fjarar út. Og síðan eru það þau sem hafa þau ættarnöfn sem fyrir eru og halda þeim áfram eins og leyft hefur verið og er alveg sjálfsagt. Þannig að þetta snýr, að mínu mati, að þessu eina atriði sem eru ættarnöfnin.
Ég er hvorki hugsi yfir frumvarpinu í heild, eins og kom fram í andsvörum á undan, né heldur spái ég glundroða eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson hér á undan mér. Mín afstaða er einfaldlega skýr. Við höldum þessu eins og það er en leyfum ekki frekari ættarnafnasmíð. Það er eiginlega það sem um er að ræða.
Sett hefur verið hér í ræðustól eitthvert spurningarmerki við að Alþingi skipti sér af þróun mannanafna, og skulu mín lokaorð vera um það, af því sem við getum kallað menningarþróun. Á það get ég eiginlega ekki fallist vegna þess að allt starfsumhverfi menningarinnar, og þar með öll áhrifin á hana, er skilyrt af alls kyns lögum og reglum sem hér eru samþykktar og við höfum samþykkt að íslensk stafsetning skuli vera háð samþykki Alþingis eða aðkomu Alþingis.
Við höfum líka samþykkt að skylt sé að nota íslensku sem tungumál í stjórnsýslu og víðar og það má alveg halda því fram að þróun menningar sé flókið samspil milli gerða stjórnvalda, þess sem ýmis samtök gera og berjast fyrir, skólanna, einstaklinga, og alls konar umræðna í samfélaginu. Þetta samspil er þannig að Alþingi á jafnt heima í því eins og allir aðrir. Ég fellst ekki á að það sé brot á einhverjum lýðræðishefðum, siðfræði eða heimspeki eða lögfræði þess vegna að Alþingi skipti sér af þessum geira íslenskrar menningar.
Að lokum hlakka ég til að sjá það sem út úr vinnu hv. allsherjar- og menntamálanefndar kemur og mun e.t.v. taka þátt í þessum umræðum síðar.
