valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana, munnleg skýrsla forsætisráðherra. - Ein umræða.

Virðulegur forseti. Ég vil fyrst þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa umræðu í dag um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana. Ég vil ræða sérstaklega þá stöðu sem uppi hefur verið er varðar hin ýmsu borgaralegu réttindi í þessu máli öllu. Ríkisstjórnin hefur mánuðum saman verið gagnrýnd fyrir að útvista öllu því sem getur kallað fram gagnrýni, þá aðallega til þeirra embættismanna sem við í daglegu tali köllum þríeykið. Flótti stjórnvalda frá ábyrgð í málinu var svo einbeittur að sóttvarnalæknir þurfti að kalla sérstaklega eftir því að stjórnvöld og stjórnmálin kæmu að borðinu hvað varðaði aðra þætti ráðstafana vegna faraldursins. Síðan eru liðnir nærri þrír mánuðir.

Eins og kemur fram í greinargerð Páls Hreinssonar er sú greinargerð til komin vegna tilskrifa forsætisráðherra þar sem segir, með leyfi forseta:

„Forsætisráðherra í samráði við heilbrigðisráðherra og ríkisstjórn óskar hér með eftir því að þér takið saman álitsgerð um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana samkvæmt sóttvarnalögum …“

Þessi texti er skrifaður hálfu ári eftir að fyrsta smit kemur upp þannig að það má hafa samúð með því sjónarmiði að stjórnvöld séu gagnrýnd á köflum fyrir að vera sein til ákvörðunartöku í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Það er engum blöðum um að fletta að áhrifin af sóttvarnaaðgerðum eru gríðarleg. Heil atvinnugrein berst nú fyrir lífi sínu og margar aðrar verða fyrir gríðarþungu höggi. Hægt er að líta á samfélagið sem eitt risastórt stjórnborð með þúsund mælum og undanfarna mánuði hefur verið einblínt á einn mæli, þ.e. Covid-19 tölfræðina, en ótal margir aðrir og mikilvægir látnir liggja á milli hluta. Það er staða sem ekki er hægt að búa við.

Það er ýmislegt sem kemur fram í greinargerð Páls Hreinssonar sem undirstrikar að það er margt í sóttvarnalögum sem er umdeilanlegt hvort undirbyggi þær aðgerðir sem gripið hefur verið til. Það eru auðvitað þau sjónarmið sem hæstv. ráðherra kom inn á hér áðan sem snúa að því að skjóta ákvörðunum til æðra stjórnvalds og það eru sjónarmið uppi um að beinlínis sé ekki heimilt samkvæmt núgildandi sóttvarnalögum að halda ósmituðu fólki í sóttkví. Svo eru atriði eins og það að Schengen-samningurinn hefur verið gerður að marklausu plaggi í Evrópu, með þeirri undantekningu þó á Íslandi að íslenska ríkið tekur við umsækjendum um alþjóðlega vernd sem aldrei fyrr.

Við megum ekki gleyma því að margar daglegar athafnir hafa áhættu í för með sér. Sú áhætta er vegin á móti ávinningi af hverri athöfn. Punkturinn sem ég vil skilja eftir hér er að við höfum það í huga að við metum með einum eða öðrum hætti og tökum afstöðu til áhættu á hverjum degi. Þegar við metum áhrifin af ákvörðunum verðum við að horfa á stærri mynd en bara á Covid-tölfræði. Við verðum að horfa á heildaráhrifin á samfélagið allt og efnahagslífið. Ef ákvarðanir leiða til efnahagslegra þrenginga til lengri tíma en hægt væri að komast af með þá erum við að fórna heilbrigði til lengri framtíðar. Það er bæði geta ríkissjóðs til að standa undir velferðarkerfinu og aðrir þættir velferðarkerfisins sem hætt er við að veikist ef of langt er gengið hvað takmarkanir ýmiss konar varðar.

Það er því miður svo að sóttvarnaráðstafanir bitna harðast á ungu fólki. Námi ungs fólks hefur verið stefnt í hættu með takmörkunum á skólahaldi og framtíðarafkomu þess þar með. Samt er ljóst að ungt fólk er ekki í mestri hættu af faraldrinum. Raunar virðist því fara víðs fjarri.

Ekki er hvatt til óábyrgrar stefnu þótt minnt sé á að áhætta daglegs lífs verður alltaf til staðar. Sérfræðingar í sóttvörnum eru góðir sem slíkir en að lokum eru það lýðræðislega kjörin yfirvöld sem verða að taka upplýstar ákvarðanir eftir að allt hefur verið tekið með í reikninginn — allt, ekki bara afmörkuð viðfangsefni. Síðast en ekki síst mun langvarandi tekjusamdráttur óhjákvæmilega fyrr eða síðar koma fram í versnandi heilsu og versnandi heilbrigðiskerfi á sama tíma. Stjórnmálamenn þurfa að taka dýpri umræðu um hvert skuli stefna og hvernig best sé að komast þangað. Það er okkur ekki samboðið að útvista ábyrgðinni á þessum þáttum og það er þinginu ekki samboðið að láta það viðgangast að meiri háttar ákvarðanir séu teknar mánuðum saman án efnislegrar umræðu þar sem m.a. ýmsum borgaralegum réttindum er ýtt til hliðar.