fæðingar- og foreldraorlof.

Herra forseti. Lög um fæðingarorlof eru sennilega einhver bestu lög sem Ísland á, ekki vegna þess að þau séu tipp topp og í fullkomnu lagi. Augljóslega eru þau það ekki, við þurfum að endurskoða þau í heild sinni í dag eftir að þau hafa staðið af sér síðustu 20 ár. Nei, þetta eru einhver bestu lög sem við eigum vegna þess sem þau gera. Þau gera fjölskyldum kleift að vera betri fjölskyldur, þau gera foreldrum kleift að vera betri foreldrar og þau gera samfélagið betra. Þess vegna hlýtur það að teljast Íslandsmet í aulagangi að meiri hluti velferðarnefndar nái annað árið í röð að tefla þessu máli í tvísýnu hér í sal. Við stóðum á þessum nákvæmlega sama stað einn dag fyrir þinglok fyrir síðustu jól, þessum nákvæmlega sama stað þar sem meiri hlutinn var með allt niður um sig, þar sem við vorum líka að reyna að lengja fæðingarorlof og tryggja sem jafnasta skiptingu á milli foreldra. Maður hefði vonað að meiri hlutinn væri reynslunni ríkari eftir klúðrið fyrir ári og kæmi þá vel undirbúinn til leiks og skilaði af sér góðu verki, og tímanlega. En nei, það var togstreita á milli stjórnarflokkanna, segir hér einn fulltrúi meiri hlutans, það var togstreita á milli stjórnarflokkanna sem er ástæða þess að við erum hér daginn fyrir jólafrí að ræða í fyrsta sinn breytingartillögu meiri hluta velferðarnefndar. Og aftur, alveg eins og í fyrra, treystir meiri hlutinn sér ekki til að standa með niðurstöðu ráðherra, niðurstöðu sem er ekki fengin eitthvað út í loftið. Nei, það er niðurstaða ráðherra sem byggir á faglegri vinnu. Við eigum ekki alltaf að venjast því að fá inn frumvörp sem eru unnin jafn vel og þetta frumvarp, sem eru grunduð á jafn mikilli vinnu, jafn fjölþættu samráði og jafn mikilli aðkomu sérfræðinga af öllu tagi.

Ég ætla að fara aðeins yfir helstu atriði forsögunnar, bara svo að einhver nefni þau. Hér hefur verið minnt á að það var fyrir 20 árum sem feður fengu sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs. Það var ofboðslega stórt og gott skref. Það var ofboðslega mikilvægt að íslenskir feður færu að geta tekið þrjá mánuði af sjálfstæðu fæðingarorlofi. Mæður gátu tekið þrjá mánuði sjálfstætt og svo voru þrír til skiptanna. Þeir hafa alltaf allir farið til mæðra vegna þess að við búum í samfélagi þar sem kynjakerfið mótar okkur þannig að mæður eigi að vera meira með börnum sínum og feður minna. Þannig verður það bara. Þessi frábæru lög eru hluti af því að breyta samfélagi sem öldum saman hefur alið karla og konur upp í ákveðnum kynjahlutverkum, hefur alið upp í okkur ákveðið kynjakerfi. Það er þess vegna sem þessi lög þurfa að vera beitt þegar kemur að jafnrétti. Þannig byggja þau upp betra samfélag fyrir börnin og börn þeirra.

En gott og vel. Árið 2000 fengu feður sitt sjálfstæða orlof og strax þá var farið að tala um að lengja fæðingarorlofið. Þetta er ekkert ný umræða. Það skref var stigið árið 2012 þegar ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur lagði fram frumvarp um að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði og þá með þeirri skiptingu að hvort foreldri um sig fengi fjóra mánuði sjálfstætt og svo væru fjórir mánuðir til skiptanna. Hvað gerist þá hér inni á þingi? Þá er lagst vel og vandlega yfir málið, það er talað við sérfræðingana og það er hlustað á þá. Hugsið ykkur, það er hlustað á sérfræðingana. Hlustið á þetta, velferðarnefndarfólk: Það var hlustað á sérfræðingana. Og eftir að hafa hlustað á sérfræðingana komst meiri hluti velferðarnefndar, gott ef ekki bara öll nefndin, að þeirri niðurstöðu að skiptingin þyrfti að vera þrengri, að sjálfstæði rétturinn þyrfti að vera meiri hjá hvoru foreldri um sig. Tillaga nefndarinnar var að fimm mánuðir færu til hvors foreldris og tveir mánuðir væru til skiptanna. Þannig mætti betur tryggja börnum samvistir við báða foreldra og stuðla að auknu jafnrétti. Þetta er sú skipting sem hver sérfræðiúttektin á fætur annarri hefur sýnt að sé sú besta. Þetta var samþykkt undir lok árs 2012.

Svo gerast þau ótíðindi að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson verður hæstv. forsætisráðherra og hans fyrsta verk nánast er að falla frá lengingu fæðingarorlofs. Þó hafði sú ríkisstjórn rænu á því að halda verkefninu gangandi. Þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra, Eygló Harðardóttir, skipaði nefnd um framtíðarstefnu í fæðingarorlofsmálum og nefndin vann skýrslu sem kom út 2016. Hver var niðurstaðan? Niðurstaðan var að fæðingarorlof skyldi lengt í áföngum úr níu mánuðum í 12 mánuði og tillagan að skiptingu var fimm mánuðir á hvort foreldri og tveir til skiptanna en jafnframt var lagt til að rétturinn yrði sem jafnastur. Í rauninni var talað í áttina að því að við værum með jafnvel minna til skiptanna vegna þess að þannig tryggðum við sterkari fjölskyldur og betra samfélag. Þeirri ríkisstjórn entist ekki aldur til að hrinda þessum tillögum í framkvæmd en í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er síðan kveðið á um lengingu fæðingarorlofsins.

Svo gerðist það í mars á síðasta ári, 2019, að Ásmundur Einar Daðason, hæstv. félags- og barnamálaráðherra, tilkynnti að hann hygðist leggja til lengingu í tveimur skrefum, fyrst upp í tíu mánuði og síðan upp í 12 mánuði, og að samhliða færi heildarendurskoðun laganna í gang. Þá var skipuð önnur nefnd, vegna þess að þetta mál byggir ekki á lofti. Það byggir á rannsóknum og aðkomu sérfræðinga og samráði. Nefndin byggði á vinnu fyrri nefndar og fundaði með ýmsum sérfræðingum. Í árslok 2019, fyrir rétt rúmu ári, kom fram frumvarp sem útfærði þessa tveggja skrefa lengingu fæðingarorlofs þar sem fyrst yrðu fjórir mánuðir á hvort foreldri og tveir til skiptanna og síðan yrðu fimm mánuðir á hvort foreldri og tveir til skiptanna. En þá vandaðist málið vegna þess að þegar til þingsins kom þá var, eins og hv. þingkona Halla Signý Kristjánsdóttir kallaði þetta, togstreita á milli stjórnarflokkanna í velferðarnefnd, togstreita. Það endaði með því að við settum held ég Íslandsmet í vitleysisgangi á síðustu dögum þings fyrir síðustu jól þar sem kom hver breytingartillagan á fætur annarri sem allar orðuðu með ólíkum hætti að fletja ætti út skiptinguna þannig að þetta yrði of stór biti til skiptanna til að virka sem jafnréttistæki. Á endanum var þessu vísað í einhvern sáttafarveg, einhverja bráðabirgðaútfærslu en ráðherra kæmi með endanlega skiptingu til þingsins núna í haust.

Það er frumvarpið sem við ræðum í dag. Það kom í samráðsgáttina núna í haust og kom aðeins breytt til þingsins vegna þess að hlustað var á það sem kom fram í samráðinu varðandi t.d. rétt einstæðra foreldra og þann tíma sem hægt væri að taka orlofið af. Ráðherra lagði upphaflega til að sá rammi yrði þrengdur niður í 18 mánuði en hlustaði og lengdi hann upp í 24 mánuði aftur. Þessi stutta yfirferð sýnir að það er leitun að frumvörpum sem hafa verið jafn vandlega unnin í íslenskri stjórnsýslu. Þess vegna er svo skrýtið að meiri hluti velferðarnefndar kúvendi málinu enn einu sinni. Frumvarpið, eins og ráðherra leggur það fram, skiptingu mánaðanna eins og ráðherra leggur hana upp, byggir ekki á skoðunum eða tilfinningu heldur á víðtæku samráði meðal fulltrúa launafólks, atvinnulífs, stjórnvalda og á rannsóknum helstu sérfræðinga í málefnum barna og fjölskyldna og jafnréttis og ýmsum öðrum sérsviðum. Ef við viljum að opinber stefnumótun byggi á bestu gögnum og rannsóknum þá viljum við að frumvörp séu unnin eins og hæstv. félags- og barnamálaráðherra vann þetta frumvarp, þá viljum við að velferðarnefnd hlusti á sérfræðingana sem komu að málinu, á sérfræðingana sem hafa hagsmuni heildarinnar og barnanna að leiðarljósi. Þetta var bara örstutt um forsöguna.

Í umræðu um málið hefur mér þótt örla á ákveðinni tortryggni úr ýmsum áttum í garð þeirra aðila sem komu að þessari vinnu. Ég er alveg sammála því að orðið vinnumarkaðsúrræði sé ekkert endilega það fallegasta í íslenskri tungu en þaðan sprettur fæðingarorlof. Fæðingarorlof sprettur, eins og svo ótal mörg réttindi almennings á Íslandi, úr baráttu vinnandi fólks fyrir auknum réttindum. Vinnumarkaðsúrræði er kannski ekki fallegasta orðið en við eigum dæmi um ýmis fyrirbæri sem eru vinnumarkaðsúrræði sem við gætum ekki hugsað okkur að vera án, eins og t.d. veikindaréttinn eða veikindarétt vegna barna, orlof, starfsendurhæfingu, fæðingarorlof. Þetta er allt saman eitthvað sem sprettur upp úr baráttu verkalýðshreyfingarinnar sem jú vissulega stundar hagsmunabaráttu en stundar þá hagsmunabaráttu fyrir allan almenning. Sú barátta beinist gegn öðrum aðilum vinnumarkaðarins, og kallast nú oft bara samningaviðræður, og þeir aðilar eru sammála verkalýðshreyfingunni um að skipting mánaða í fæðingarorlofi sé best farið eins og ráðherra leggur hana til, eins og meiri hluti velferðarnefndar ákveður að víkja frá á einhverri tilfinningu.

Oft er það þannig að þegar við fáum til þingsins mál sem byggja á samkomulagi aðila vinnumarkaðarins er viðkvæðið að þingið megi sem minnst hreyfa við þeim. Þannig man ég t.d. að það var þegar við vorum að ræða styttingu vinnuvikunnar í velferðarnefnd fyrir tveimur árum. Þá var lagt til að breyta lögum um 40 stunda vinnuviku til að ná fram styttingu vinnuvikunnar sem verkalýðshreyfingin er að feta sig í áttina að. En ég man ekki betur en að fulltrúar sama meiri hluta og standa að álitinu í þessu frumvarpi hafi á þeim tímapunkti sagt: Nei, við getum ekki breytt þessum lögum á þennan hátt og sagt aðilum vinnumarkaðarins hvernig þeir eigi að haga sínum málum heldur getum við breytt þeim þegar ljóst er orðið að þeir séu komnir á þann stað að vera til í að stytta vinnuvikuna. En allt í einu þegar kemur að fæðingarorlofinu þá er þetta út í veður og vind, þá má ráðskast með samkomulag milli aðila vinnumarkaðarins.

Mig langar aðeins að grípa hér niður í eina eða tvær setningar í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar, með leyfi forseta:

„Þá var vakin athygli á því að samkvæmt rannsóknum hafi umönnunarþátttaka feðra margvísleg jákvæð áhrif á líf barna til lengri tíma, m.a. á hegðun, andlega líðan og félagslega stöðu barna, þar sem hegðunarvandamálum drengja fækkar og sjálfstraust stúlkna eykst.“ — Frábærar afleiðingar af frábæru fæðingarorlofskerfi. Svo er haldið áfram, með leyfi forseta: „Að mati meiri hlutans er sjálfstæður réttur til töku fæðingarorlofs og jöfn skipting milli foreldra best til þess fallin að ná fram markmiði laganna […] og muni auk þess nýtast sem öflugt vinnumarkaðsúrræði sem muni stuðla að bættri stöðu kynja á vinnumarkaði, jafna launakjör og hafa jákvæð áhrif á þróun í átt að auknu jafnræði í samfélaginu.“

Frábærar afleiðingar af frábæru fæðingarorlofskerfi. Og hvernig tryggjum við þetta best? Ég hefði haldið að við gerðum það með skýrum lagaramma. Nei, meiri hlutinn bindur vonir við að foreldrar muni nýta sinn sjálfstæða sex mánaða rétt til fæðingarorlofs þó að engar tölur styðji það og allar rannsóknir sýni hið gagnstæða. Allar rannsóknir sýna að sú skerta skipting sem meiri hluti velferðarnefndar leggur til muni einfaldlega leiða til þess að mæður muni almennt taka sjö og hálfan mánuð en feður fjóra og hálfan. Þarna munar tveimur þriðju. Meiri hlutinn bindur vonir við að þetta muni skila markmiðum laganna, bindur vonir við að þessi lausreifaða nálgun komi ekki niður á andlegri líðan og félagslegri stöðu barna, stöðu kynja á vinnumarkaði eða þróun í átt að auknu jafnræði.

Er það svona sem við setjum lög um þróun samfélagsins? Er það svona sem við stýrum öflugasta jafnréttistæki samfélagsins, bara upp á von og óvon, þegar við vitum hvað tölurnar segja okkur? Nei, ég er nefnilega minnugur þess sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði í þessum sal fyrir tæpum mánuði þegar mælt var fyrir þessu máli. Ég ætla bara að umorða það, ég ætla ekki að fara beint með þetta en hv. þingmaður hvatti okkur til að setja okkur ekki á þann háa hest gagnvart stöðu jafnréttismála á Íslandi að hún væri bara orðin svo góð að við þyrftum ekki að hafa neinar áhyggjur, að við gætum slakað á. Vegna þess að fyrr en varir, án þess að nokkurn óri fyrir því, getur allt í einu komið hratt bakslag í jafnréttismálin ef við tryggjum jafnréttistækin ekki með skýrum ákvæðum í lögum. Nú hefur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon meiri þingreynslu en sá sem hér stendur en ég er þessu svo hjartanlega sammála. Á meðan fullu jafnrétti kynjanna er ekki náð hér á landi þá er glannaskapur að taka skref aftur á bak, í átt frá jafnréttistækinu sem ráðherrann lagði til hér, þá er glannaskapur að ætla bara að vona að þetta reddist. Það er nefnilega ekki þannig sem þetta þing á að afgreiða dýrmætasta verkfærið sem fjölskyldur eiga og það öflugasta sem þetta samfélag á í þágu jafnréttis. Þá dugar nefnilega ekki von heldur þarf bara að ganga í verkin hreint og klárt.