aðgerðir vegna rakaskemmda í fasteignum.
Forseti. Í október síðastliðnum mælti hv. þm. Halldóra Mogensen fyrir tillögu þessari til þingsályktunar um aðgerðir vegna rakaskemmda í fasteignum. Í nefndaráliti velferðarnefndar, sem ég flyt hér, er að finna eina breytingartillögu sem snýr að þeim tímaramma sem getið er í tillögunni sjálfri. Nefndin telur að sá tímarammi sem áskilinn er í 2. mgr. tillögugreinarinnar, apríl 2021, sé óraunhæfur og leggur því til í staðinn að 2. mgr. orðist svo, með leyfi forseta:
„Ráðherra geri Alþingi grein fyrir þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til og áætlun um frekari aðgerðir eigi síðar en í júní 2021.“
Virðulegi forseti. Ég ætla að lesa nefndarálitið. Öll nefndin er á því, sem er mjög ánægjulegt.
Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ölmu D. Möller landlækni og Kjartan Hrein Njálsson frá embætti landlæknis, Árnýju Sigurðardóttur frá Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur, Sylgju Dögg Sigurjónsdóttur frá Eflu verkfræðistofu, Ólaf H. Wallevik frá Rannsóknastofu byggingariðnaðarins og Vigdísi Evu Líndal frá Persónuvernd.
Nefndinni bárust umsagnir um málið frá Gretu Ósk Óskarsdóttur, Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur, Samiðn og SUM – Samtökum um áhrif umhverfis á heilsu.
Með þingsályktunartillögunni er lagt til að félags- og barnamálaráðherra, í samráði við heilbrigðisráðherra, leggi til nauðsynlegar breytingar á lögum og reglugerðum til að uppræta og koma í veg fyrir tjón vegna rakaskemmda í fasteignum.
Þær umsagnir sem nefndinni bárust vegna málsins voru almennt jákvæðar og hvatt til þess að tillagan yrði afgreidd. Þá var afstaða gesta sem fyrir nefndina komu almennt jákvæð.
Í umsögn Samiðnar er á það bent að fyrirhugað sé að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og það kynni að hafa neikvæðar afleiðingar á rannsóknir á myglu. Var hvatt til þess að áframhaldandi fjármagn yrði tryggt svo unnt væri að halda rannsóknum áfram.
Nefndin bendir á að meðal markmiða þingsályktunartillögunnar sé að efla sjálfstætt eftirlit með prófunum á byggingarefni áður en það er tekið í notkun hér á landi og að efla þekkingu fagaðila á rakaskemmdum og forvörnum gegn þeim. Telur nefndin mikilvægt að nýta þá þekkingu sem þegar er til staðar og hvetur stjórnvöld til þess að huga vel að þeim rannsóknum sem hafa verið framkvæmdar um árabil og tryggja að ekki verði rof í samfellu þeirra við það að Nýsköpunarmiðstöð Íslands verði lögð niður.
Fagráð embættis landlæknis mætti fyrir nefndina. Í umsögnum til nefndarinnar og á fundi nefndarinnar var á það bent að embætti landlæknis hefði þegar sett á fót fagráð um rakaskemmdir og myglu. Í fagráðinu sitja sérfræðingar frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Vinnueftirliti ríkisins, Heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga, Landspítala og Eflu verkfræðistofu. Á meðal verkefna sem fagráðinu er ætlað að leysa er hvernig fræða megi heilbrigðisstarfsfólk um rakaskemmdir og áhrif þeirra á heilsu fólks; að útbúa ráðleggingar og leiðbeiningar um hvernig sé best að meðhöndla þau veikindi sem koma upp sökum rakaskemmda og myglu í húsnæði; hvernig best sé að veita almenningi ráðgjöf og fræðslu; að meta hvort þörf sé á því að stofna sérstakt teymi sérfræðilækna sem sinni sjúklingum sem glíma við veikindi sem rekja má til rakaskemmda og að koma með tillögur um hvernig megi efla forvarnir með tilliti til raka- og mygluskemmda.
Hlutverk fagráðsins er því að nokkru í samræmi við þær aðgerðir sem lagðar eru til í þingsályktunartillögunni. Telur nefndin mikilvægt að sú vinna sem þegar er hafin á vegum áðurnefnds fagráðs og vinna við þær aðgerðir sem lagðar eru til verði samtvinnuð eftir því sem unnt er. Telur nefndin að það myndi efla niðurstöður fagráðsins og flýta fyrir því að aðgerðum samkvæmt tillögunni verði komið í framkvæmd. Engu síður er einnig nauðsynlegt að tryggja framgang þeirrar vinnu sem er utan verksviðs fagráðsins, eða þarfnast frumkvæðis af hálfu ráðherra til að verða að veruleika. Flestar aðgerðir sem gerð er tillaga um og eru nauðsynlegar til að bregðast við þeim útbreidda vanda sem felst í rakaskemmdum og myglu í húsum eru á forræði félags- og barnamálaráðherra og verður forræði á slíkum aðgerðum að vera hjá ráðuneyti hans, óháð vinnu fagráðsins.
Gert var kostnaðarmat á þingsályktunartillögunni og niðurstöður þess mats eru sem hér segir:
Nefndin telur að unnt sé að útbúa gagnagrunn sem geri aðgengilegar á miðlægan hátt upplýsingar um framkvæmdir á húsnæði sem hluta af gagnagrunni sem þegar er til. Væri því um tiltölulega einfalda viðbót að ræða sem gæti kostað um 3 millj. kr. Árlegur rekstrarkostnaður slíks gagnagrunns þyrfti ekki að vera mikill, eða um 2 millj. kr.
Erfitt er að segja til um hvaða kostnað aðrir þættir þingsályktunartillögunnar munu bera með sér, en ráðherra er falin útfærsla á þeim og fer heildarkostnaður eftir umfangi og forgangsröðun. Þar er m.a. um að ræða aukið eftirlit með prófunum á byggingarefni og þekkingu fagaðila á rakaskemmdum og forvörnum gegn þeim. Ekki er útilokað að unnt væri að fjármagna þessa þætti á þann hátt að útgjöldin rúmist innan fjárheimilda gildandi fjárlaga og fer það þá eftir forgangsröðun um nýtingu fjárheimilda.
Aðrir þættir í tillögunni ættu ekki að hafa nein veruleg áhrif á útgjöld ríkissjóðs.
Nefndin leggur áherslu á að nauðsynlegt er að nægilegt fjármagn verði veitt til verkefnanna, en með góðum árangri væri unnt að draga verulega úr tilkostnaði samfélagsins vegna viðhalds á fasteignum og heilsufarslegu tjóni af völdum rakaskemmda og myglu.
Ég kem þá aftur inn á breytingartillögu nefndarinnar. Nefndin bendir á að aðrar leiðir kunni að vera færar til að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt í tillögunni en breytingar á lögum og reglugerðum. Þá telur nefndin að sá tímarammi sem áskilinn er í 2. mgr. tillögugreinarinnar sé óraunhæfur.
Með vísan til framangreinds leggur nefndin til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með þeirri breytingu sem gerð er grein fyrir í álitinu.
Undir nefndarálit þetta skrifa Helga Vala Helgadóttir, formaður velferðarnefndar, sú sem hér stendur, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, varaformaður velferðarnefndar, og Vilhjálmur Árnason, sem skrifar undir nefndarálit þetta með fyrirvara sem hann mun gera grein fyrir í ræðu.
Forseti. Rakaskemmdir í húsnæði eru viðamikið vandamál á Íslandi og í raun er gefið að vandinn sé útbreiddari en við gerum okkur grein fyrir í dag. Þó hefur nýlega aukist vitund um málefnið, m.a. vegna umfjöllunar fjölmiðla. Síðast í gær sáum við umfjöllun um Fossvogsskóla en vandamálið hefur leikið skólann grátt í lengri tíma. Veikindi tengd þessari lýðheilsuvá geta orðið alvarleg.
Í stuttu máli snýst tillagan um að fela hæstv. félags- og barnamálaráðherra að leggja til nauðsynlegar breytingar til þess að takast á við þau sex atriði sem koma fram í tillögunni, atriði sem koma svo til með að aðstoða eigendur fasteigna við að uppræta rakaskemmdir og koma í veg fyrir að nýbyggingar verði útsettar fyrir rakaskemmdum í framtíðinni.
Með tillögunni eru lagðar til breytingar á lögum og reglugerðum til að auka réttindavernd þeirra sem verða fyrir tjóni vegna rakaskemmda. Breytingarnar snúa helst að atriðum sem hafa með það að gera að leggja mat á rakaskemmdir og meðferð slíkra mála hjá tryggingafélögum. Í dag er staðan sú að það skortir samræmingu á aðferðum þeirra sem bjóða upp á mælingar á rakaskemmdum og myglu. Eins vantar samræmingu í aðferðafræði og því að meta alvarleika málsins yfir höfuð. Úrræðin eru mörg hver kostnaðarsöm og tjónið sjálft oft og tíðum utan ramma tryggingarréttar og í þeim tilfellum er tjónið hreinlega ekkert bætt. Það á líka við um innbú sem og að sjálfsögðu heilsufarslegt tjón.
Með tillögunni er lagt til að efla sjálfstætt eftirlit með prófunum á byggingarefni áður en það er tekið í notkun hér á landi. Hingað til hefur Rannsóknastofa byggingariðnaðarins gegnt því hlutverki en framtíð hennar er óljós þar sem hún er að leggjast af. Hið opinbera þarf að standa sig í stykkinu þegar kemur að því að tryggja grunnrannsóknir á byggingarefni við íslenskar aðstæður. Það ásamt aukinni fræðslu til fagaðila er ein meginforsenda þess að hægt sé að koma í veg fyrir rakaskemmdir í þeim húsum sem byggð verða í framtíðinni á Íslandi.
Þriðji punkturinn í tillögunni snýr að aukinni þekkingu fagaðila og er sjónum þá sérstaklega beint að aukinni þekkingu á hættu og líkum á rakaskemmdum strax á byggingarstigi. Á undanförnum árum hafa komið upp fjölmörg dæmi um rakaskemmdir og myglu í nýlegum húsum sem rekja má beint til byggingar þeirra og má þá nefna atriði eins og geymslu byggingarefna utan dyra og mögulegan skort á sérþekkingu við vinnu í votrýmum og við glugga svo að fátt eitt sé nefnt. Hér er auðvitað verið að hvetja til þess að vanda betur vinnubrögð í byggingargreininni.
Í tillögunni er lagt til að hæstv. ráðherra geri aðgengilegar á miðlægan hátt upplýsingar um framkvæmdir á húsnæði. Þar er tækifæri til fjölmargra útfærslna. Ég sé fyrir mér að það gæti mögulega litið svipað út og gagnagrunnur Samgöngustofu um bifreiðaskoðun eða heilsuvera.is. Að kaupa húsnæði er ein stærsta fjárfesting sem við förum í á lífsleiðinni. Hugmyndin er þarna að hægt sé að safna saman miðlægt upplýsingum um þær framkvæmdir sem hafa sannanlega verið gerðar á húsnæði og gætu haft áhrif á fyrirætlanir væntanlegra kaupenda og leigjenda.
Í fimmta lagi er lagt til að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir jákvæðum hvötum til að hægt sé að tryggja fasteign með fullnægjandi hætti gegn rakaskemmdum. Síðasti töluliður tillögunnar felur hæstv. ráðherra að taka upp jákvæða hvata fyrir fasteignaeigendur til að koma í veg fyrir rakaskemmdir á þeim fasteignum sem nú þegar er búið að byggja á Íslandi. Í tillögunni er orðalagið viljandi haft opið til að gefa hæstv. ráðherra kleift að hugsa mögulega aðeins út fyrir boxið.
Ég fer að ljúka máli mínu um þetta mikilvæga mál en að lokum vil ég aðeins tala um læknisfræðilega hluta þess sem við ræðum. Áhrifin á mannslíkamann þar sem myglu er að finna eru mjög mismunandi en alvarlegar sýkingar í öndunarfærum og áhrif á húð eru líklega algengust. Auðvitað er mygla mismunandi og hún er ekki öll hættuleg og þá fer hún að sjálfsögðu ólíkt í fólk. En í ljósi þess að greiningartækin eru enn sem komið er nokkuð fá og meðferðarúrræðin líka þá er svo mikilvægt að við leggjum mikinn þunga í þær forvarnaaðgerðir sem tillagan kveður á um.
Í lok þingsályktunartillögunnar segir, með leyfi forseta:
„Ráðherra geri Alþingi grein fyrir þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til og áætlun um frekari aðgerðir eigi síðar en í júní 2021.“
Til að skýra þetta orðalag og taka allan vafa af um hvað við er átt þá er átt við að ráðherra geri grein fyrir þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til og eins áætlun um frekari aðgerðir með munnlegri skýrslu hér á Alþingi.
Þessi þingsályktunartillaga, virðulegi forseti, er þjóðþrifamál og ég gleðst djúpt og innilega yfir því að málið sé komið þetta langt í meðförum þingsins. Ég vil þakka sérstaklega hv. velferðarnefnd allri sem hefur í verki sýnt skilning á alvarleika málsins sem þarna er undir og nauðsyn þess að stjórnvöld taki málaflokkinn föstum tökum. Það er sérstaklega gleðilegt að öll nefndin sé á málinu og ég vil þakka nefndarmönnum öllum fyrir gott samstarf um þetta mál. Að lokum vona ég að farsæld þess hér innan þings haldi áfram og að málið verði samþykkt hér í þingsal þegar kemur að því að greiða atkvæði um það.
