mat og endurmótun á tilhögun hættumats og vöktunar vegna náttúruvár.
Herra forseti. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd ákvað að vinna tillögu til þingsályktunar af margvíslegum gefnum tilefnum. Eins og fram kom fjallar hún um mat og endurmótun á tilhögun hættumats og vöktunar vegna náttúruvár, þar á meðal eldgosa. Þetta er það sem við köllum gjarnan frumkvæðismál nefndar. Nefndin tók upp á þessu hjá sjálfri sér og allir nefndarmenn standa saman að því sem hér verður sagt, þannig séð. Ég ætla fyrst að lesa sjálfa þingsályktunartillöguna og hún hljóðar svo, með leyfi forseta:
„Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra, í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og forsætisráðherra, að skipa starfshóp fulltrúa ráðuneyta og stofnana sem sinna grunnrannsóknum, vöktun, hættumati og viðbrögðum vegna náttúruvár til að meta þörf á frekari rannsóknum, vöktun og viðbrögðum við náttúruvá er nýtist til að efla hættumat og vöktun vegna náttúruvár á Íslandi. Starfshópurinn vinni að eftirfarandi verkefnum:
a. Kynni sér þá rannsóknarvinnu og vöktun sem unnin er hjá stofnunum ríkisins er varðar náttúruvá, samvinnu þeirra um verkefni og fjármögnun verkefna um þessar mundir.
b. Greini fjárþörf til rannsókna sem efla skilning á jarðrænni, hafrænni og veður- og vatnafarstengdri náttúruvá og auðvelda og styrkja vöktun, hættumat og viðbrögð við slíkri vá.
c. Leggi fram tillögur um nauðsynlegar fjárveitingar til rannsókna, samanber a-lið, sem hægt verði að styðjast við í undirbúningi að fjármálaáætlun og meti þörf á sérstökum viðbragðssjóði náttúruvár sem ætlaður væri til að styrkja rannsóknir og vísindaleg viðbrögð, svo sem vöktun, við skyndilegri vá eða áföllum vegna skyndilegrar vár, ásamt tillögum um fjárveitingar til slíks sjóðs.
d. Yfirfari, samræmi og forgangsraði verkefnum við gagnaöflun og kortlagningu á náttúru landsins sem miðar að því að efla hættumatsgerð og vöktun, og auðvelda viðbrögð við náttúruvá af öllum toga, með samfélagsleg áhrif þeirra að viðmiði.
e. Leggi fram verkefnaáætlun með hliðsjón af a-, b- og d-lið og tækniframförum, á landsvísu, með mati á kostnaði við gagnaöflun, tækni, kortlagningu og vöktun.
f. Leggi fram tillögur um hvernig treysta megi samvinnu fagstofnana, ráðuneyta og aðila almannavarna við rannsóknir, gerð hættumats og uppbyggingu vöktunar.
g. Greini fjárþörf stofnana og viðbragðsaðila svo efla megi miðlun upplýsinga um náttúruváratburði og nýta nýjustu tækni í viðbragðsháttum til að ná til almennings, þar á meðal ferðamanna.
h. Leggi fram grunntillögur um hvernig bæta megi náttúrulæsi almennings og þekkingu á náttúruvá og hvaða leiðir geti verið vænlegar til þess að efla menntun sem hentar svo sérþekking á náttúruvá og viðbrögðum við henni aukist enn frekar og í takt við þörf samfélagsins.“
Þetta er langur listi. Niðurlagið á þingsályktunartillögunni er sem hér segir:
„Lögð verði áhersla á fjölbreytta þekkingu og reynslu þeirra sem starfshópinn skipa. Þá verði leitað til sérfræðinga og stjórnvalda eftir því sem vinna starfshópsins gefur tilefni til. Starfshópurinn skili skýrslu til ráðherra eigi síðar en 1. júní 2022. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöðu starfshópsins.“
Herra forseti. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um sérstök tilefni þessa þótt ég hafi nefnt þau. Það eru auðvitað atburðirnir á Seyðisfirði og núverandi atburður á Reykjanesskaganum. Mér finnst nauðsynlegt, þessu öllu til skýringar, að ég fari frekari orðum um þessa tillögu og nota hér greinargerðina sem grunn.
Með þingsályktunartillögu þessari er athyglinni fyrst og fremst beint að rannsóknum og vöktun sem undirbyggja hættumat vegna náttúruvár. Það felur í sér mat á því hvort auka verði fé til rannsókna sem styðja hættumat eða ekki. Fjármagnið er núna að hluta bundið við árlegar fjárveitingar til fagstofnana sem máli skipta en einnig þarf að vera til sjóður sem hægt er að grípa til þegar á reynir vegna alvarlegra og jafnvel mjög óvæntra atburða. Á meðan ekki hefur verið farið í endurskoðun og lagasetningu um svonefndan hamfarasjóð eða ígildi hans hlýtur að þurfa að afla og leggja til fé í viðbragðasjóð vegna náttúruvár. Tilefnið gæti einmitt verið það sem undanfarið hefur verið að gerast. Ofanflóðasjóður, sem er til, nær einkum til snjóflóða, skriðufalla og skyldrar vár. Ekki er ljóst hvert stefnir með tilliti til áforma um einn hamfarasjóð fremur en tvo eða fleiri, frammi fyrir aukinni náttúruvá. Kanna verður hvernig lög um opinber fjármál kallast á við fjármögnunarleiðir og sjóðsstofnun í þessu skyni sem allra fyrst.
Stjórnvöld, löggjafinn, vísinda- og þjónustustofnanir, sjóðir og viðbragðsaðilar koma við sögu ár hvert vegna válegra atburða í náttúrunni sem bregðast þarf við. Mikilvægt er að lágmarka efnislegt tjón og heilsufarsáföll af náttúruvá og má telja fjárfestingu er snýr að slíku bæði brýna og í allra þágu. Gera má ráð fyrir að hún kosti minni fjárútlát þegar upp er staðið en sem nemur kostaði samfélagsins við úrlausnarefni eftir áföll án góðra forvarna.
Herra forseti. Hættur og vandi og verkefni hér á landi snúa að ótrúlega fjölbreyttri náttúruvá; ofsaveðrum, vatnsflóðum, snjóflóðum, aurflóðum, grjóthruni, berghlaupum, jökulhlaupum, ágangi jökulvatna, sjávarflóðum, t.d. vegna hækkunar sjávarborðs og illviðra eða svonefndra hafnar- eða flóðbylgna (e. tsunami), skógar- eða sinueldum, jarðskjálftum og eldgosum, svo flest sé upp talið.
Samfélagið er mislangt komið í getu til forvarna og viðbragða í hverjum þessara váflokka og einnig hvað varðar þekkingu á eðli náttúruvár. Þó er ljóst að skynsamleg landnýting og skipulag byggt á raunhæfu hættumati er ein virkasta forvörnin og má með slíku hættumati draga verulega úr líkum á mann- og eignatjóni af völdum náttúruvár. Það er mjög mikilvægt að taka þetta fram. Skipulagsmál skipta miklu máli.
Miklar framfarir hafa þegar orðið í rannsóknum, vöktun, hættumati og viðbragðsháttum hjá fagstofnunum og Almannavörnum, en engu síður er mikils um vert að gera betur í náinni framtíð. Endurskoða þarf fjármögnunina, eins og áður hefur komið fram, en líka ferla við ákvarðanir, meta rannsóknir og rannsóknaþörf, efla kortlagningu hættusvæða og bæta hættumat og vöktun, ásamt því að bæta viðbrögð við hættu og hamförum og enn fremur er nauðsynlegt að endurmeta sjóðakerfi fjárbóta vegna tjóns með hæfilegu millibili. Þá eigum við m.a. við viðlagatryggingu.
Þingsályktunartillagan tekur líka til mats á ýmiss konar gagnaöflun og kortlagningu hættusvæða sem er mikilvæg vegna vöktunar og raunhæfs hættumats, og vöktunarinnar sjálfar, ásamt því að bæta viðbrögð við hættu og hamförum.
Þingsályktunartillagan tekur mjög til gerðar nýrra viðbragðsáætlana og, eins og ég segi, raunhæfs hættumats. Töluvert er til af gögnum og kortum sem vinna þarf betur úr og samræma, en sum náttúruvá krefst einmitt nýrra gagna og mun meiri rannsókna og kortlagningar en unnið hefur verið að. Samstarf við skipulagsyfirvöld og sveitarstjórnir er þar augljós þáttur. Einnig er samstaða innan vísindageirans um að koma á formlegu samráði og enn frekara samstarfi á milli fagstofnana, háskóla og annarra aðila í þessum efnum en verið hefur hingað til. Starfshópnum er ætlað að semja verkefnaáætlun um öflun og meðferð gagna, kortlagningu og skylda vinnu. Við erum í raun og veru að fara fram á eina tegund klasasamstarfs þegar hér er komið sögu.
Við blasir að þörf er á að fræða almenning og skólanema um náttúruvá á Íslandi og hvetja áhugasama nemendur til að afla sér fagþekkingar í vísinda- og tæknigreinum sem gagnast við varnir gegn náttúruvá en líka að auka almennan skilning samfélagsins á náttúruvá og mögulegum afleiðingum hennar.
Hér er verið að vísa til þess að fljótlega fer að vanta sérfræðinga í sumum tegundum náttúruvár vegna þess að sérfræðingar eru að komast á eftirlaunaaldur. Starfshópnum er ætlað að leggja fram hugmyndir eða tillögur um hvernig standa mætti sem best að því. Honum er líka falið að leggja fram tillögur um hvernig efla megi upplýsingagjöf til almennings og gesta í landinu á hverjum tíma. Það er auðvitað mikilvægur þáttur í viðbrögðum þegar eitthvað bjátar á.
Skýrsla starfshópsins sem skipa á samkvæmt þingsályktunartillögunni til ráðherra á ekki að innihalda niðurstöður um breytt, staðbundið hættumat eða nýjar upplýsingar um hættusvæði eða eðli ólíkrar náttúruvár, heldur tillögur um úrbætur er varða fjármögnun og verkefni sem við blasa frammi fyrir vá af völdum náttúrunnar og leysa þarf á næstunni.
Rétt er að rifja upp nokkur atriði sem styðja þessa þingsályktunartillögu. Ég nefni hér fyrst að skipuð var nefnd á vegum umhverfis- og auðlindaráðuneytisins 2014–2015 sem skilaði skýrslunni Frumathugun á samlegð stofnana á sviði rannsókna og vöktunar á náttúru Íslands. Henni var skilað í mars 2015. Efni hennar er fróðlegt. Skýrslan er til en hún mun ekki hafa verið nýtt til framlagningar þingmála en getur auðvitað gagnast þeim starfshópi sem þarna verður skipaður. Ég nefni nýja stefnu Vísinda- og tækniráðs sem fjallar um aukna vöktun á náttúru Íslands vegna loftslagsbreytinga. Svo nefni ég líka að nú þegar hefur verið lagt fram aukið fjármagn á grunni ákvæðis í lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum til greiðslu kostnaðar við hættumat vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða, 110 millj. kr. á ári sem koma sér vel nákvæmlega þessa dagana.
Enn fremur er rétt að vísa til áætlunar um endurbætur á innviðum í landinu eftir illviðrið í desember 2019, í mörgum liðum, þar sem verið er að bregðast við sumu af því sem hér hefur verið nefnt.
Herra forseti. Að lokum vil ég segja að gera má ráð fyrir að vaxandi þrýstingur á úrbætur komi til vegna vitundar okkar um náttúruvá og ekki síst vegna ýmiss konar ummerkja um vaxandi hættu samfara umhverfisbreytingum sem eiga sér augljóslega stað. Auk þess gerist það jú af og til, óháð öllum loftslagsbreytingum eða umhverfisbreytingum sem slíkum, að eldgos eða jarðskjálftar láta á sér kræla. Til að bregðast við öllu þessu er lögð áhersla á að starfshópurinn vegi, meti og endurskoði tilhögun margra þátta og leggi fram fjárhagstillögur og verkefnaáætlanir eftir því sem talið er henta sem best til varna gegn náttúruvá.
Rétt er að taka það fram að við samningu þessarar tillögu til þingsályktunar var haft mjög víðtækt samstarf við fagstofnanirnar, við einstaka vísindamenn, og ráðuneytin að sjálfsögðu líka, þannig að það er ekki að undra að allir nefndarmenn hv. umhverfis- og samgöngunefndar séu sammála þessu og líti á þessa tillögu sem mjög mikilvæga, að hún þurfi að fá afgreiðslu hjá þinginu á eðlilegan máta en þó sem allra fyrst.
Herra forseti. Hér með tel ég mig hafa gert sæmilega grein fyrir þessu frumkvæðismáli hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem við vonum að verði til bóta og góðs fyrir samfélagið.
