samþætting þjónustu í þágu farsældar barna .
Forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu, ég vísa bara í ræðu hv. formanns velferðarnefndar sem mælti áðan fyrir minnihlutaáliti velferðarnefndar í þessu máli. Ég kvittaði undir það álit þannig að sjónarmið mín koma þar mjög vel fram. Mig langar aðallega að leggja áherslu á þetta með persónuverndarvinkilinn en tek fram að ég sit í þeirri þingmannanefnd sem kom að vinnunni við málið og frumvarpið er afurð þeirrar nefndarsetu og þeirrar vinnu sem þar fór fram. Mér er gríðarlega annt um þessi mál. Ég held að þetta séu ákaflega mikilvægar kerfisbreytingar sem við ætlum að ganga í og ég hef miklar vonir um að þetta gangi allt sem allra best, þannig að það komi fram. En mér þykir leiðinlegt, eftir allt það góða samráð sem hafði verið í gangi og alla þá flottu vinnu sem átti sér stað, að við gátum ekki fundið aðeins betri leið til þess að klára málið í velferðarnefnd. Ég ætla ekki að vera stóryrt, en það olli mér miklum vonbrigðum að ekki gafst tími til að hlusta á sjónarmið minni hlutans og koma til móts við athugasemdir áður en málið var tekið úr nefnd með þeim hætti sem það var gert. Það var einhvern veginn ekki búið til neitt svigrúm. Og þrátt fyrir að liðnar séu um tvær vikur síðan málið var tekið úr nefnd, ég man ekki nákvæmlega hvenær það var, er það fyrst að koma á dagskrá núna. Það var því alveg nægur tími til þess að afgreiða þetta mál í velferðarnefnd áður en það var sett á dagskrá þingsins. Mér er eiginlega óskiljanlegt hvers vegna þurfti að klára málið á þennan hátt. Komið hefur fram að búið er að kalla málið aftur til nefndar, sem er mjög gott því að ég vonast alla vega til þess að hægt verði að taka annan snúning á því hvort ekki sé hægt að koma betur til móts við athugasemdir mikilvægara fagaðila og sérfræðinga í þessum málum, eins og Persónuverndar og Barnaverndarstofu sérstaklega.
Svo ég ræði það aðeins sem kallast mat á áhrifum á persónuvernd, eða það sem við köllum MÁP, þá finnst mér mikilvægt að það komi fram að trekk í trekk hef ég rekist á það í vinnu nefndarinnar að mat á áhrifum á persónuvernd er ekki unnið eins og á að gera, hvorki hjá félagsmálaráðuneytinu né heilbrigðisráðuneytinu, það er ekkert skárra þar. Einhvern veginn gleymist að leggja mat á áhrif á persónuvernd þegar frumvörp koma fram. Ráðuneytin eiga að vinna þetta MÁP áður en frumvörpin koma fram og það klikkar trekk í trekk. Það skiptir máli og varpar ljósi á hvers vegna við höfum áhyggjur af þessu, forseti.
Í greinargerð frumvarpsins, undir kaflanum um áhrif á persónuvernd, kemur fram að félagsmálaráðuneytið fór í það að gera mat á áhrifum á persónuvernd, sem er frábært. Auðvitað á maður að fagna því þegar MÁP er loksins gert. En þá kom eftirfarandi í ljós, það stendur í greinargerðinni, með leyfi forseta:
„Mat á áhrifum á persónuvernd leiddi í fyrsta lagi í ljós áhættu sem mun fylgja því ef frumvarpið verður að lögum áður en lokið verður við gerð stafrænna lausna fyrir vinnslu upplýsinga samkvæmt frumvarpinu. Áður en sameiginlegar stafrænar lausnir verða að veruleika munu upplýsingarnar verða unnar á mismunandi formi. Þessu fylgir áhætta enda liggur fyrir að þeir sem vinna persónuupplýsingar á grundvelli heimilda frumvarpsins nota mismunandi skjalakerfi, misöruggar aðferðir til miðlunar upplýsinga og mismunandi viðmið við aðgangsstýringar að þessum kerfum.“
Þarna er loksins farið í þá vinnu að leggja mat á það hvað áhrif frumvarpið hefur á persónuvernd. Þar kemur upp rautt flagg sem ráðuneytið sjálft skýrir út í greinargerðinni en ákveður samt að hunsa, sem er ótrúlegt.
Áfram segir í greinargerðinni, með leyfi forseta:
„Niðurstaða matsins var að áhætta af vinnslu persónuupplýsinga væri ekki of mikil miðað við þann ávinning sem fengist við samþætta þjónustu í þágu farsældar barna. […] Vinnsla persónuupplýsinga sem leiðir af frumvarpinu er nauðsynleg til að ná markmiðum um snemmtækan stuðning og samþættingu þjónustu. Verður því að telja að almennt vegi markmið frumvarpsins þyngra en möguleg áhrif þess á persónuvernd einstaklings.“
Forseti. Þarna er verið að stilla þessu tvennu upp hvoru á móti öðru, eins og ekki sé hægt að gera hvort tveggja; tryggja öryggi gagna og líka samþætta þjónustuna. Verið er að segja að annað vegi þyngra en hitt. Mér finnst þetta ótrúlega mikil vanvirðing við persónuverndarlögin. Mér finnst það líka lýsa litlum skilningi á mikilvægi persónuverndarlaganna að þarna sé loksins gert þetta mat á áhrifum á persónuvernd en svo sé það hunsað.
Persónuvernd er með umsögn um þetta mál og í henni segir, með leyfi forseta:
„Nauðsynlegt er að öryggið sé tryggt frá fyrsta degi, þ.e. frá gildistöku laganna. Er í því sambandi meðal annars til þess að líta að um er að ræða vinnslu persónuupplýsinga sem í mörgum tilvikum geta talist mjög viðkvæmar, auk þess sem þær varða börn, en persónuupplýsingar barna njóta sérstakrar verndar samkvæmt ákvæðum laga nr. 90/2018 og reglugerðar (ESB) 2016/679. […]
Í þessu sambandi vill Persónuvernd benda á mikilvægi þess að tryggt sé að aðlögunartími fram að gildistöku laganna sé nægjanlegur þannig að hæfilegt svigrúm gefist til að útfæra öruggar stafrænar lausnir fyrir gildistökuna.“
Meiri hlutinn segir skýrt í áliti sínu að hann telji ekki þörf á því að seinka gildistöku laganna. En það sem ég skil ekki og hef enn þá ekki fengið svör við er hvaða hætta felst í því að seinka gildistöku laganna til þess að tryggja öryggi gagnanna. Markmið frumvarpsins er gríðarlega mikilvægt, þ.e. að samþætta þessa þjónustu í þágu farsældar barna. Þetta þarf ekki að vera annaðhvort eða, við getum gert hvort tveggja. Við erum bara að tala um að tryggja það að gagnagrunnurinn sé tilbúinn áður en lögin taka gildi til þess að tryggja öryggi gagnanna. Við erum ekki að tala um að við ætlum ekki að fara í þá mikilvægu vinnu að samþætta þjónustu í þágu farsældar barna. Við erum að tala um að seinka gildistöku í nokkra mánuði til að tryggja það að gagnagrunnurinn sé til.
Mér þykir það ótrúlegt ábyrgðarleysi að hlusta ekki á Persónuvernd. Barnaverndarstofa tekur undir með Persónuvernd og leggur líka áherslu á þetta í umsögn sinni til nefndarinnar. En vonandi fáum við skýringar á þessu og komumst að einhverri sameiginlegri niðurstöðu í nefndinni þegar við tökum annan snúning á þessu máli.
Það sem mig langaði líka að ræða, og það hefur líka komið fram í máli kollega minna, eru langir biðlistar. Ég hef einnig miklar áhyggjur af þeim sem og fjármögnuninni, að hún sé nægilega mikil. Ráðherra hefur sjálfur talað um mikilvægi þess og það var ein af ástæðunum sem hann talaði um fyrir því að hafa þessa þverpólitísku nefnd, að mikilvægt væri að aðilar úr öllum flokkum tækju þátt í þessari nefnd og í þessari vinnu til að skapa einhvers konar samstöðu um málið þannig að við, þingið, gætum sameiginlega þrýst á að fjármögnun væri nægileg. Farið var í gríðarlega flott mat á ávinningi, þ.e. á sparnaðinum sem hlytist af þessum stóru kerfisbreytingum, að þrátt fyrir mikinn startkostnað væri ávinningur sem fælist í sparnaði síðar meir. Mér finnst það dálítil nýjung í því hvernig við lítum á kerfisbreytingar sem kosta peninga og mér finnst að við eigum að halda áfram á þeirri braut í framtíðinni þegar við erum að skoða mikilvægar kerfisbreytingar, hvað þær kosta, þótt þær séu dýrar, hverju breytingarnar skila til okkar í framtíðinni. Við getum hugsað um það sérstaklega í þessu heildarsamhengi, sem er velferð barna, og ég saknaði þess að við töluðum um það í nefndarstarfinu. Það er eiginlega rótin að því ef við erum raunverulega að hugsa um forvarnir, hvernig við hvetjum til og styðjum við velferð barna. Þá skiptir gríðarlega miklu máli að við horfum á kerfið okkar heildrænt, hverjar hindranirnar eru þar, allar fátæktargildrurnar sem eru til staðar í bótakerfinu okkar, í almannatryggingakerfinu, og skaðann sem það veldur, þ.e. fátækt og áhrifin sem hún hefur á börn.
Ef við erum að tala um kostnaðarsamar kerfisbreytingar, tökum þá dæmi um hvernig við skerðum öryrkja. Við erum með heimsmet í skerðingum á öryrkjum, við skattleggjum lægstu laun og bætur í samfélaginu allt of mikið og erum með því að viðhalda fátækt hjá öyrkjum og lágtekjufólki, fólki á atvinnuleysisbótum, sem eru gríðarlega lágar en við skattleggjum þær samt. Mér finnst það ótrúlega furðuleg nálgun að skattleggja svona lág laun, þetta fólk á allt saman börn. Ef okkur er alvara með að tryggja velferð barna þá hljótum við að vilja laga kerfið okkar þannig að við séum að vinna að því að uppræta fátækt. Við hljótum að vilja losna við fátækt í samfélaginu því að það er einn stærsti skaðvaldurinn þegar kemur að áhrifum á velferð barna. Það hefur áhrif á öll tækifæri barna til framtíðar þannig að við verðum að tryggja þetta fjárhagslega öryggisnet og ekki bara kippa því undan fólki með skerðingum og allt of miklum skattlagningum. Og sérstaklega núna.
Ég átti orðastað við hæstv. félagsmálaráðherra í morgun um að við værum að kippa öryggisnetinu undan atvinnulausum sem ekki þiggja hvaða vinnu sem er, óháð menntun, reynslu og áhuga. Nú er fjöldi fólks atvinnulaus og kerfið gengur út á það að fólk hafi ofboðslega lítið svigrúm til athafna og ofboðslega lítið svigrúm til að velja sér starf út frá eigin ástríðu, áhuga, reynslu, menntun. Við ætlumst bara til þess að það taki hvað starfi sem er, óháð launum og öllu því. Við stillum fólki upp við vegg með þeim hætti. Þetta fólk á líka börn. Við verðum að horfa heildstætt á kerfið og sjá hversu fjandsamlegt það er gagnvart láglaunafólki, gagnvart öryrkjum, gagnvart bótaþegum og börnum þeirra. Það er ekki nóg að fara bara í þessar breytingar á barnaverndarlögunum, sem eru ótrúlega gott skref, og hunsa stóru myndina.
Þetta var það helsta sem mig langaði til að tjá mig um varðandi þetta mál. Mig langaði gríðarlega mikið til þess að vera með á meirihlutaáliti velferðarnefndar í þessu máli og hinum málunum líka því að ég hélt að uppleggið með þessari vinnu væri, eins og hæstv. félagsmálaráðherra seldi okkur það þegar við fórum í nefndarvinnuna, að það væri rosalega mikilvægt að samstaða væri um þessi mál, að það væri grundvöllurinn fyrir því að við myndum ná að vinna þetta vel og koma þessum breytingum á og tryggja fjármagnið. Að við værum öll samstiga og ynnum saman að því. Þess vegna vona ég að það sé svigrúm og vilji hjá meiri hlutanum í nefndinni til að koma til móts við áhyggjur minni hlutans, af því að þetta eru svo sannarlega áhyggjur sem eiga rétt á sér. Persónuvernd er með umsögn til okkar þar sem þeir feitletra hluta af textanum. Ég man bara ekki eftir því að hafa séð umsögn frá Persónuvernd með feitletrun. Ég held að við ættum að hlusta á helstu sérfræðinga og fagaðila í þessum málum og biðja þau um að aðstoða okkur við að skilja betur persónuverndarlögin og mikilvægi þeirra og hvernig við getum tryggt öryggi þessara viðkvæmu gagna barna til að skapa meiri samstöðu um þetta mál.
