Hálendisþjóðgarður.

Herra forseti. Hálendi Íslands er sannarlega ómetanleg náttúra og verðmæti með miklum fjölbreytileika í landslagi og óbyggðum víðernum. Aðdráttarafl þess mun aukast ár frá ári. En ég sé ekki að það sé nauðsynlegt að gera hálendið að þjóðgarði. Ég sé heldur ekki að það geti skipt sköpum fyrir endurreisn ferðaþjónustunnar, eins og nefnt hefur verið í þessari umræðu. Þessi áform sem ríkisstjórnin lagði af stað með undir forystu hæstv. umhverfisráðherra eru í andstöðu við sveitarfélögin. Það eru sveitarfélögin sem hafa hagsmuna að gæta og þá á að sjálfsögðu að ná sátt í samskiptum við sveitarfélögin í þessu máli. Það hefur ekki verið gert. Áformin eru í andstöðu við sjálfstæði sveitarfélaganna sem er varið í stjórnarskrá lýðveldisins. Þetta snýst ekki síst um skipulagsvald sveitarfélaganna, eins og komið hefur fram, um umráð þeirra samkvæmt þjóðlendulögum. Fram hjá því er ekki hægt að horfa. Sveitarfélögin á Suðurlandi, sem dæmi, hafa lýst andstöðu sinni við þessi áform. Sveitarstjórn Bláskógabyggðar krefst þess að áform um stofnun þjóðgarðs fari í umhverfismat, að mat verði lagt á umhverfisþætti, þar með talið samfélag, umhverfi, menningarminjar, kostnaðaráhrif o.s.frv. Nauðsynlegt er að meta þessa þætti þar sem hvorki hefur farið fram samráð né greining á kostum þess og göllum hvort yfir höfuð skuli stofna þjóðgarð á hálendinu eða ekki. Bláskógabyggð hefur á fyrri stigum málsins skilað inn athugasemdum við allar tillögur nefndarinnar varðandi einstaka áhersluþætti og frumvarpsdrög, þessarar þverpólitísku nefndar sem var lagt upp með í upphafi. Sveitarstjórn Bláskógabyggðar ítrekar fyrri athugasemdir sínar og þá afstöðu að leggjast alfarið gegn áformum um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu, líkt og frumvarpsdrögin gera ráð fyrir.

Skoðum aðeins nánar helstu athugasemdir Bláskógabyggðar. Þeir ræða um inngrip í skipulagsvald sveitarfélaganna, að það sé of mikið þar sem stjórnunar- og verndaráætlanir gilda framar skipulagsáætlunum sveitarfélaga. Aðkoma sveitarfélaga að stjórnun þeirra svæða sem liggja innan þeirra marka verður ekki nægjanleg miðað við áform í frumvarpsdrögunum. Bláskógabyggð ítrekar fyrri athugasemdir sínar um að fyrirheit um fjármagn og væntanlegar tekjur standist og bendir enn og aftur á þann tvískinnung sem felst í því annars vegar að byggja á sjónarmiðum um friðun og verndun, umhverfis- og loftslagsmál og hins vegar sjónarmiðum um þjóðhagslega hagkvæmni sem sé fólgin í því að skapa sterkt vörumerki sem laði að fjölda fólks. Þá er bent á að aðgengi almennings að landsvæðum innan þjóðgarðs verði takmarkað með gjaldtöku og aukinni stýringu. Þá er viðbúið að það svæði verði á forræði ríkisstofnunar og muni draga úr framlagi sjálfboðaliða, svo dæmi sé tekið, til þess að leggja fram vinnuframlag og fjármuni til gróðurverndar og uppgræðslu, merkinga og þjónustu við þá sem fara um svæðið. Sveitarstjórnin gerir einnig athugasemd við víðtækar heimildir ráðherra til setningar reglugerða er varða mörk, friðlýsingu og fleira.

Herra forseti. Það bárust fjölmargar umsagnir um þetta mál, fjölmargar. Hefur komið fram, og þó einkum af hálfu sveitarfélaganna, að málið hafi einkennst af litlu samráði við þau. Það eru að sjálfsögðu slæm vinnubrögð og boða ekki gott. Traustið skiptir mjög miklu máli í svo stóru máli, að á milli ríkisvaldsins og sveitarfélaganna sem hlut eiga að máli ríki traust. Samskipti þjóðgarða og helstu hagsmunaaðila hafa verið skoðuð í bandarískum rannsóknum og er fróðlegt að koma aðeins inn á það hér. Þar má nefna rannsókn sem gerð var fyrir ekki svo löngu þar sem rætt var við 420 manns sem koma að þjóðgarðsmálum, hvort sem það eru starfsmenn eða þeir sem búa í nálægð þjóðgarða o.s.frv. Þetta var byggt á eins árs þátttökuathugun í þremur stórum þjóðgörðum. Þar kemur fram að eitt aðalatriðið sé að það sé mjög mikilvægt að skapa traust milli stjórnvalda og viðkomandi sveitarfélaga og að stjórnendur þjóðgarða séu opnir fyrir framlagi heimafólks, að menningu grannbyggða sé sýnd virðing og það séu bein og óformleg samskipti við heimafólk, og síðan að skyldum við stjórnun garðsins sé sinnt af fagmennsku og festu. Í erlendum rannsóknum er bent á að bæði sé mikilvægt að persónulegt traust myndist milli heimafólks og stjórnenda þjóðgarða, en einnig skiptir máli það sem kalla mætti kerfislægt traust, þ.e. að stuðst sé við sanngjarnt og gagnsætt ferli þegar ákvarðanir eru teknar. Það má svo sannarlega segja að sá undirbúningur sem þetta mál varðar og lýtur að sveitarfélögunum stangist algjörlega á við það sem ég var að fara yfir hér. Þetta er ferli sem ætlast er til að fylgt sé þegar búið er að stofna þjóðgarð og í aðdraganda stofnunar þjóðgarðs og nauðsynlegt að minnast á það hér vegna þess að það veit ekki á gott það samráðsleysi sem ríkt hefur við undirbúning þessa máls.

Það má einnig nefna að Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur gert skýrslu um náttúruvernd og byggðaþróun og áhrif verndarsvæða á grannbyggðir. Skýrslan kom út fyrir rúmu ári síðan og er að mörgu leyti athyglisverð þar sem gerð var viðtalsrannsókn þar sem tekin voru samtals 16 viðtöl sem sneru að Vatnajökulsþjóðgarði. Rætt var við þá sem hagsmuna eiga að gæta, svo sem fulltrúa sveitarfélaga, ferðaþjónustufyrirtækja, atvinnuþróunarfélaga, landeiganda og núverandi eða fyrrverandi starfsmenn þjóðgarðsins, Vatnajökulsþjóðgarðs. Bæði var spurt út í góð og slæm áhrif þjóðgarðsins, helstu tækifæri og ógnanir og hvernig svarendur skynjuðu samskipti þjóðgarðs og heimafólks. Fram kemur að margir óttast boð og bönn og vilja að meira samráð sé haft við heimafólk á öllum stigum ákvarðana um friðlýsingu svæða. Þarna komum við aftur inn á samráðið, hvað það er mikilvægt. Rauður þráður í gegnum öll þessi viðtöl, 16 viðtöl sem sneru að Vatnajökulsþjóðgarði, er að þegar djúpstæðu vantrausti er lýst er yfirleitt verið að vísa til þeirra sem koma að stjórn þjóðgarðsins og náttúruvernd almennt úr fjarlægð. En það ríkir meiri ánægja með samskipti við starfsfólk á svæðinu, það sem á heima þar og á í persónulegum samskiptum við íbúa. Viðmælendur vísuðu m.a. til þess að samkvæmt upphaflegri hugmynd hefði þjóðgarðurinn ekki átt að vera ríki í ríkinu, heldur hefði hann átt að vinna með heimafólki og vera aflgjafi í samfélaginu. En ef marka má svör viðmælenda virðist þessi hugsun ekki almennt hafa náð að skila sér til íbúa á svæðinu.

Uppbygging innviða og þörf á meira fjármagni til þjóðgarðanna var þema sem kom einnig skýrt fram í viðtölunum. Og þegar kom að samskiptum heimafólks við þjóðgarðinn mátti greina ákveðna tortryggni og vantraust, en það má m.a. rekja til stjórnsýsluvanda sem Vatnajökulsþjóðgarður hefur glímt við undanfarin ár. Á báðum stöðum kom fram að margir gerðu greinarmun á stjórnsýslu þjóðgarðsins í Reykjavík og starfsfólki garðsins á hverju svæði og var viðhorfið mun jákvæðari í garð starfsfólks á staðnum. Framsal á umsjón með svæðum til miðlægs ríkisvalds vekur upp ótta hjá heimamönnum um að missa frá sér völd í eigin nærumhverfi. Því þarf að huga að ýmsu og virkt samráð við íbúa er algjört lykilatriði. Virkt samráð við íbúa í helstu grannbyggðum þjóðgarða og annarra friðlýstra svæða er grundvallaratriði ef takast á að byggja upp nauðsynlegt traust milli heimafólks og þeirra sem stýra verndarsvæðum. Slíkt samráð þarf að ná lengra en að fylgja eftir reglugerðum á vélrænan hátt, ef svo má að orði komast, sem því miður hefur verið hátturinn.

Niðurstaða mín eftir að hafa skoðað þetta mál ágætlega er sú að frumvarp umhverfisráðherra um miðhálendisþjóðgarð sé ekki tímabært. Nær væri að hlúa mun betur að þeim þjóðgörðum og friðlýstu svæðum sem þegar eru í landinu, ekki síst fjárhagslega. Það verður ekki séð, herra forseti, að fjármunir liggi nú á lausu og á næstu árum hjá ríkissjóði. Skuldirnar eru miklar, þær hafa aukist verulega í tíð veirufaraldursins og eru við það að slá öll met, þannig að það verður erfitt að fá fjármuni til að reka sómasamlega núverandi þjóðgarða. Síðast en ekki síst þarf að bæta öll samskipti við heimamenn og hagsmunaaðila á þeim svæðum sem þegar eru friðlýst, enda veitir ekki af. Þetta kemur fram í rannsóknum bæði hér heima og erlendis.

Þó að hér standi til að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar er alveg ljóst að verði sömu flokkar í næstu ríkisstjórn, Framsóknarflokkur, Sjálfstæðisflokkur og Vinstri grænir, verður hálendisþjóðgarður að veruleika á næsta kjörtímabili. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur samþykktu tillögu Vinstri grænna um að stofna hálendisþjóðgarð og málið er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og fór í gegnum ríkisstjórnina. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur geta ekki falið sig í þeim efnum og geta ekki fríað sig í þessu máli. Þegar þeim var ljóst að mikil andstaða var við málið í þeirra baklandi fóru flokkarnir á taugum og hlupust undan merkjum, enda stutt til kosninga. En eftir kosningar munu þeir samþykkja málið. Þeir sem hyggjast styðja þessa flokka í komandi kosningum og áframhaldandi ríkisstjórnarsamstarf þessara flokka ættu að hafa það í huga nú þegar styttist óðum í kosningar.