fjárlög 2022.

Frú forseti. Hvar skal byrja? Kannski er best að byrja á því að það er dálítið undarlegt að við séum hér að ræða frumvarp til fjárlaga, sem fram hefur komið að sé mögulega ekki í tengslum við raunveruleikann af því að því eigi að breyta milli umræðna í takt við vilja stjórnarflokkanna. Þeir tveir mánuðir sem stjórnarmyndun tók voru greinilega ekki nýttir til að undirbúa fjárlög, ekki frekar en þeir voru nýttir til að tryggja mikið og kjarngott innihald í stjórnarsáttmála, hvort tveggja þunnur þrettándi. Ætli tíminn hafi ekki helst verið nýttur til að skrifa verkefni ríkisins á gula miða, líma þá upp á vegg og skiptast svo á að draga niður málaflokka í óskaráðuneyti hvers og eins? Það er eiginlega eina rökrétta skýringin á því hvers vegna þessi ótrúlega mikla hringekja var sett af stað varðandi ráðuneyti við stofnun þessarar ríkisstjórnar.

Það er reyndar eitt af þeim atriðum sem kom mér dálítið á óvart að sjá í þessu fjárlagafrumvarpi. Hér stendur, undir æðstu stjórnsýslu á síðu 179, að heildarfjárheimild til málaflokksins „ríkisstjórn“ fyrir árið 2022, sé óbreytt frá gildandi fjárlögum. Undir þann lið falla laun ráðherra í ríkisstjórn og aðstoðarmanna þeirra, ekkert annað, þannig að ekki einu sinni fjárlagafrumvarpið gerði ráð fyrir að bæta við einum ráðherra. Það er samt lagt fram eftir að ráðherrunum var fjölgað. Þetta hefur þá væntanlega verið stólaleikur sem réðst á síðustu stundu í gulmiðaleik stjórnarliða. Við eigum væntanlega eftir að fara ítarlegar yfir röksemdafærslurnar þar á bak við þegar ríkisstjórnin kemur með þingsályktunartillögu um breytt heiti og fjölda ráðuneyta í samræmi við lög um Stjórnarráðið og við förum að kafa ofan í það hvaða greiningar búi að baki, hvaða röksemdir eru fyrir því að tvístra málaflokkum sem eiga heima saman, að leggja saman málaflokka sem eiga mögulega ekki vel saman en þangað til erum við, eins og reyndar starfsfólk flestra ráðuneyta og allflestra stofnana ríkisins, í dálítilli þoku um það hvert á að stefna og það er dálítið erfitt að vinna fjárlög þegar við vitum ekki hvar hver kafli er. En maður lifandi hvað hlýtur að vera erfitt að vinna í ráðuneyti og vita ekkert hvar ráðuneytið verður eftir viku. Það er eitthvað sem stjórnarliðar mættu taka til sín, að sýna starfsfólki Stjórnarráðsins aðeins meiri virðingu.

Hvern eigum við t.d. að tala við varðandi námslánakerfið eftir að mennta- og menningarmálaráðuneytinu var splundrað í þrjá búta, fært til þriggja ráðherra? Vegna þess að þar er ekki vanþörf á að gera betur. Ef við grípum niður í útskýringar á bls. 125 í frumvarpinu þá eru jákvæðar fréttir. Samtals verður 3,2 milljörðum varið til að mæta fjölgun um rúmlega 3.000 háskólanema árið 2022. Það er gríðarlega aukin ásókn í háskólanám og við því er brugðist. Háskólarnir fá pening til að taka á móti þessu fólki. Svo förum við fimm línum neðar og þar stendur, með leyfi forseta:

„Auk þess lækka framlög til Menntasjóðs námsmanna og LÍN um 0,7 milljarða kr. vegna færri umsækjenda um námslán.“

Hvernig fær þetta staðist? Hvernig getur á sama tíma verið stórfjölgun á stúdentum en fækkun á þeim stúdentum sem nýta sér námslánakerfið? Þessar tvær línur lesnar saman eru rautt flagg sem sýnir hversu óheilbrigt námslánakerfið er enn þá þó að við höfum breytt lögum um það fyrir tveimur árum. En ástæðan er náttúrlega augljós. Hún er sú sem við töluðum um þegar lög um Menntasjóð voru samþykkt. Hún er sú að það hefur ekki verið brugðist við grundvallarákalli námsmanna. Grunnframfærslan er enn jafn lág og hún var á síðasta ári LÍN. Grunnframfærsla fyrir einstæðan námsmann í eigin húsnæði er 196.000 kr. á mánuði í níu mánuði á ári, hina þrjá mánuðina þarf fólk að finna sér vinnu því ríkisstjórnin brást ekki við ákalli stúdentahreyfingarinnar um að tryggja fólki atvinnuleysisbætur í námshléum þótt það væri ekki nema bara á Covid-tímum. Ætli þetta sé ekki ástæðan fyrir því að á sama tíma og stúdentum fjölgar þá fækkar þeim sem sækja um námslán? Ríkisstjórnin er búin að þrjóskast við gegn því að setja aukið fjármagn í námslánakerfið og hverjum kemur það niður á? Það kemur bara niður á fólkinu sem á ekki bakland til að fjármagna námið, niður á fólkinu sem þarf að vera á húsnæðismarkaði og getur ekki búið í foreldrahúsum. Það kemur niður á fólkinu sem ríkisstjórnin er mögulega að dæma til fátæktar með því að vera ekki með framfærslukerfi sem er fólki bjóðandi. Þegar við samþykktum lög um Menntasjóð námsmanna hér í þingsal þá sögðu þáverandi stjórnarliðar, sem eru núverandi stjórnarliðar líka, að úr þessu yrði að sjálfsögðu bætt. En nei, tveimur árum seinna er ekki búið að bæta úr þessu og það er skömm að því.

Hér hefur nokkuð verið vikið að því hversu slæm ákvörðun það hafi verið, og eigingjörn, hjá stjórnarflokkunum að flýta kosningum ekki fram á vor. Við reiknuðum svo sem aldrei með því að það tæki heila tvo mánuði að endurnýja stjórnarsáttmála flokka sem voru í stjórn fyrir kosningar en með þeim töfum er búið að gera stöðuna enn þrengri og verri vegna þess, virðulegur forseti, að það er komið kerfi utan um opinber fjármál sem gengur hreinlega út frá því að kosið sé að vori. Við erum hvergi með lögfest að alþingiskosningar eigi að fara fram á vorin. Við erum hins vegar með lögfest að fjármálaáætlun skuli leggja fram að vori og síðan skuli fjárlagafrumvarp byggjast á samþykktri fjármálaáætlun og það komi fram að hausti. Núna þurfti ríkisstjórnin ekki að endurnýja fjármálaáætlunina af því að það er sama stjórnin, ja, nema þau séu einhvern veginn að geyma það til vors þannig að þau vinni fyrsta fjórðung kjörtímabilsins eftir gömlu handbókinni. Sú klemma sem við erum í í dag endurspeglar bara betur en nokkuð annað mistökin sem voru að kjósa að hausti þegar hægt var að kjósa í vor.

Mig langar síðan að ræða aðeins um loftslagsmálin og þá líka út frá aðgerðahringum sem eru þar vegna þess að það eru ekki bara lög um opinber fjármál sem setja rútínuverklag heldur eru loftslagsmálin þannig líka á heimsvísu. Það var nefnilega þannig þegar samið var um loftslagsmálin í París 2015 að ákveðið var að reglulega myndu ríki heims senda inn uppfærð markmið sín varðandi samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, uppfærð töluleg markmið sem helst ættu að vera metnaðarfyllri en þau síðustu.

Nú er pínu erfitt að teikna upp tímalínu í ræðu. Ég ætla að sjá hvort ég nái að gera þetta skiljanlegt og hvort ég nái að sýna fram á það gáleysi, þann slugsahátt, sem síðasta ríkisstjórn sýndi á seinni helmingi síðasta kjörtímabils. Aðgerðaáætlun ríkisstjórnar Íslands í loftslagsmálum kom út í september 2018 og snerist um aðgerðir á því sviði sem við gætum kallað samfélagslosun, sem er allt sem við gerum í samfélaginu, fyrir utan stóriðjuna og landnotkun, í grófum dráttum. Þetta eru ökutæki, fiskiskip, landbúnaður. Samkvæmt þessari aðgerðaáætlun 2018 var markið sett á að draga úr samfélagslosun um 30–40%. Þetta byggist á samstarfi íslenskra stjórnvalda við Evrópusambandið vegna þess að stóriðjulosunin er bara bundin í samevrópskt kerfi um viðskipti með losunarheimildir þannig að það sem eftir var var þessi samfélagslosun. Síðan kemur uppfærð aðgerðaáætlun í júní 2020. Hún var kynnt sem mikil betrumbót en þá var samdráttur í samfélagslosun boðaður 35%. Talnaglöggir hlustendur taka kannski eftir því að 35% er sama talan og 30–40% sem var í fyrri áætlun þannig að metnaður ríkisstjórnarinnar frá 2018–2020 stóð í stað. Það var kyrrstaða í tvö ár í þessari aðgerðaáætlun stjórnvalda.

Síðan er rútínan sem spilar inn í þetta, þessi fimm ára rútína Parísarsáttmálans um að uppfæra landsmarkmið, sem er sem sagt skjalið sem skilað er inn til Sameinuðu þjóðanna sem segir svart á hvítu hvað Ísland stefnir á að gera. Slíkum skjölum hefur tvisvar verið skilað inn. Í september 2019 stóð í því skjali að Ísland stefndi að því að ná heildarlosun niður um 40% en það væri ekki heildarlosun Íslands heldur værum við að taka þátt í sameiginlegu markmiði Evrópusambandsins um að ná losun niður um þetta.

Síðan hefði Ísland átt að uppfæra markmiðin í febrúar 2020. Hefði segi ég, vegna þess að níu mánuðum fyrir ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál, fimmta hvert ár, á að skila inn þessum uppfærðu landsmarkmiðum. Ráðstefnan 2020 frestaðist vegna Covid en það vissu íslensk stjórnvöld ekki í febrúar 2020 þegar þau féllu á tímafresti til að skila inn uppfærðum landsmarkmiðum. Þetta skiptir dálítið miklu máli vegna þess að ef íslensk stjórnvöld hefðu uppfært landsmarkmiðin á réttum tíma í febrúar 2020 þá hefði það þurft að skila sér inn í aðgerðaáætlunina sem var birt í júní 2020. Metnaðurinn þar hefði þurft að aukast, í staðinn stóð hann í stað. Þau auknu markmið hefðu líka skilað sér inn í fjármálaáætlun og fjárlög sem voru samþykkt í þingsal í desember 2020 en gerðu það ekki vegna þess að enn hafði ríkisstjórnin ekki skilað nýjum markmiðum.

Þessi tímalína, sem ég vona að einhver hafi náð að fylgja, sýnir að vegna slugsaháttar ríkisstjórnarinnar, vegna tregðu ríkisstjórnarinnar til að skila auknum metnaði í loftslagsmálum á réttum tíma, þá eru fjárlög þessa árs miðuð við úreltan metnað ríkisstjórnarinnar. Fjárlög ársins 2021 hefðu þurft að endurspegla aukinn metnað en gera það ekki. En vandinn er að fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2022 gerir það ekki heldur vegna þess að það sem gert var með fjármálaáætlun síðasta vor var að 1 milljarði á ári var bætt ofan á heildarútgjöld til loftslagsmála og sagt að það myndi mögulega redda okkur upp í nýju markmiðin. Engar djúpar greiningar, engar tölulegar upplýsingar til að við getum sannreynt þetta, bara slumpað á að milljarður gæti græjað þetta, sem virkar auðvitað mjög ótrúverðugt í ljósi þess að þetta var milljarður ofan á það sem í fjárlögum næsta árs ætti að vera 12 milljarðar. Þessi eini milljarður átti að tryggja stökkið frá 40% metnaði upp í 55% á meðan 12 milljarðar sáu um þessi 40%. Þetta eru tölur sem enginn trúverðugleiki er á. Fjárlög næsta árs verða því líka of metnaðarlítil. Það þýðir, virðulegur forseti, að í heil tvö ár, 2021 og 2022, eru íslensk stjórnvöld að spila eftir handbók í loftslagsmálum sem þau sjálf eru búin að segja að sé úrelt. Það er fórnarkostnaður sem við eigum ekki að sætta okkur við vegna þess að 2030, árið sem miðað er við í Parísarsamningnum, er ekkert svo langt undan. Markmiðin sem á að ná eru fyrir árið 2030 og að ætla að gefa árin 2021 og 2022 upp á bátinn með því að vera með úrelt markmið er nánast glæpsamlegt gagnvart komandi kynslóðum, það er bara vanræksla.

Núna eru stjórnvöld búin að boða enn metnaðarfyllri markmið eftir að hafa reyndar fellt tillögu mína um slíkt hið sama hér í þingsal í vor, markmið sem felast ekki bara í því að vera í samfloti með Evrópusambandinu heldur að taka á sig sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt í losun, en þess sér auðvitað engan veginn stað í þessum fjárlögum. Kannski fáum við að sjá árið 2023 skína í eitthvað af þeim metnaði sem boðaður hefur verið. Kannski, kannski ekki.

Ég er hræddur um að við þurfum að halda ríkisstjórninni vel við efnið í loftslagsmálum vegna þess að hún talar mjög fjálglega um að standa sig vel en tölurnar sýna það ekki. Þess vegna þurfum við að ganga á eftir því að þau markmið sem birtast í stjórnarsáttmálanum séu lögfest þannig að ekki verði komist undan því að uppfylla þau. Helst ættum þau auðvitað að vera hærri, eins og ég sagði er Noregur með markmið um 50–55% sjálfstæðan samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Danmörk er með 70% markmið, Svíþjóð 63%. Þessi ríkisstjórn stefnir ekki á neitt forystuhlutverk í loftslagsmálum þegar Ísland á að sjálfsögðu að geta staðið sig miklu betur. Það þarf að lögfesta markmiðin og sjá til þess að hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra uppfæri aðgerðaáætlunina hið fyrsta. Þar þarf að sjást raunveruleg aukning í metnaði.

Aðeins um þær fjárhæðir sem hér er um að ræða. Þó að við getum kannski lítið rætt fjárhæðir í frumvarpinu sem búið er að segja að sé hálfgert slump þá birtist greining á framlögum til loftslagsmála í þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun síðastliðið vor. Umfangið nær samkvæmt þessari rammagrein hámarki á næsta ári, fer upp í 13 milljarða á því ári, en fer síðan lækkandi samkvæmt þeirri áætlun. Þar munar mestu um að ekki hefur verið tekin ákvörðun um að framlengja ívilnanir til bíla sem ganga fyrir hreinni orku ýmist að öllu eða einhverju leyti. Væntanlega verður eitthvert framhald á þeim ívilnunum en það er samt engan veginn skilvirkasta leiðin til að ná fram róttækum kerfisbreytingum sem við þurfum að gera.

Á næsta ári, samkvæmt fjármálaáætlun, eiga þá fimm og hálfur milljarður af þessum 13 milljörðum til loftslagsmála að fara í niðurgreiðslu á fólksbílum. 5,5 milljarðar af 13 fara í niðurgreiðslu á rafmagn- og tengiltvinnbílum sem eru hluti af orkuskiptum en eru líka sá hluti sem hentar fyrst og fremst þeim einstaklingum sem eru efst í tekjustiganum. Þar að auki er rétt að rifja upp að hér um árið ákvað efnahags- og viðskiptanefnd að framlengja ívilnun til tengiltvinnbíla þvert ofan í það sem greining fjármálaráðherra hafði sagt. Fjármálaráðherra sagði að sú ívilnun hefði bara runnið sitt skeið, væri búin að sinna sínu, en í staðinn ákvað meiri hluti Alþingis að framlengja þann hluta þannig að af þessum 5,5 milljörðum rennur sennilega helmingur til bíla sem ganga að einhverju eða miklu leyti fyrir jarðefnaeldsneyti. Eitthvað af þessum pening, og jafnvel einhver upphæð fyrir utan þetta, rennur síðan til bíla sem ganga bara fyrir bensíni, sem eru bílar sem bílaleigur fá ívilnun til að kaupa, sem var notað sem gulrót fyrir þær að fjárfesta á móti í rafmagnsbílum eða tengiltvinnbílum.

Ef við hefðum skýrari upplýsingar frá ríkisstjórninni, ef við hefðum sjálfstætt loftslagsráð sem gæti greint þessi gögn og sagt okkur á hlutlausan og faglegan hátt hverju þessi framlög skila í samdrætti í gróðurhúsalofttegundum, þá gætum við kannski metið þetta út frá einhverju öðru en að hérna sé bara hæsti stöpullinn í sögunni á næsta ári, á einhverri mynd. Ég veit ekkert hverju þessir 13 milljarðar eru að fara að skila í samdrætti í losun. Ég held bara litlu. Og sá milljarður sem var settur í viðbót, og er kallaður átak, rennur til ágætra verkefna eins og — ja, þetta er nú mikið til landgræðsla, skógrækt og endurheimt votlendis, allt saman fínt, en fæst eitthvað sem skilar samdrætti í losun í dag, fæst eitthvað sem skilar samdrætti í losun sem telur inn í markmiðin fyrir árið 2030. Skógur fer ekki að binda kolefni árið 2030 ef þú plantar honum í dag, eða í vor öllu heldur.

En þetta er vandinn við ríkisstjórn sem er dugleg að setja málin sín í fallegar umbúðir en kannski ekki alveg jafn dugleg að útskýra almennilega, sem endurspeglast kannski best í því að fjármálaráðherra sjálfum vafðist tunga um tönn og sagði vitlaust frá þessum aukamilljarði í loftslagsmál í framsöguræðu við fjárlagafrumvarpið. Hann sagði að undir lok tíu ára tímabils yrðu þetta 10 milljarðar á ári sem aukningin næmi. En það sést hérna ef maður skoðar myndina að þetta er 1 milljarður á ári. 10 milljarðar uppsafnað yfir tíu ára tímabil, jú, vissulega. En spunadeildin í Stjórnarráðinu náði meira að segja að spinna ráðherranum í svo marga hringi að hann varð ringlaður. Er nema von að við eigum erfitt með þetta?

Svo er kannski rétt líka að nefna mjög í stuttu máli að þessir 13 milljarðar eru ekki upp í nös á ketti. Lítum bara í umsögn sem kom frá Ungum umhverfissinnum við eina aðgerðaáætlunina. Samtökin minntu á að sviðsmynd OECD fyrir 2°C hlýnun, það sem OECD er búið að reikna út hvað heimurinn þurfi að leggja fjárhagslega inn í aðgerðir gegn loftslagshlýnun, áætlar að árlegar fjárfestingar þurfi að nema 6% af landsframleiðslu heimsins. Við erum hins vegar dálítið heppin vegna þess að á Íslandi erum við búin að ganga í gegnum það að skipta út mengandi orkuvinnslu fyrir orkuvinnslu með endurnýjanlegum orkugjöfum og þá standa eftir 4% í þessari sviðsmynd OECD. Vel að merkja er þetta sviðsmynd fyrir 2°C en ekki þá einu og hálfu gráðu sem við þurfum að ná þannig að þetta er væntanlega vanáætlað. 4% af landsframleiðslu, skiptum því jafnt á milli ríkis annars vegar og sveitarfélaga og einkageira hins vegar. Segjum að sveitarfélög og einkageirinn eigi að sjá um helminginn af þessu framlagi og ríkið sjái þá um 2%. 2% af landsframleiðslu Íslands væru 60 milljarðar á ári. Það er bara það sem sérfræðingar OECD slumpa á. Með 13 milljörðum erum við rétt komin af stað.

Það er svo margt sem ég ætlaði að segja í viðbót, best að ég stökkvi bara örsnöggt yfir í Samtökin '78 rétt að lokum, vegna þess að hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson minntist á það áðan. Þetta er svo bjánalegt, frú forseti, að það hálfa væri nóg. Samkvæmt síðu 333 í frumvarpinu lækkar fjárheimild vegna þess að framlag til Samtakanna '78 fellur niður, framlag sem er orðinn árviss viðburður að falli niður á fjárlögum. Hvað er að fólki upp í ráðuneytum? Samtökin '78 eru bara ein af mörgum samtökum sem eru að lenda í einhverju svipuðu. Á hverju einasta ári er þeim boðið upp á að eyða aðventunni í að elta okkur á þinginu, elta ráðherrana og sníkja nýja samninga og sníkja þessa peninga aftur. Þetta er svo mikill dónaskapur að ég skil ekki hvernig fólki dettur þetta í hug. Ég vona að það sé yfirsjón hjá ráðuneytinu að hafa fellt þetta út, sérstaklega miðað við það markmið samstarfsyfirlýsingar stjórnarinnar að ætla að koma Íslandi í fremstu röð í málefnum hinsegin fólks. (Forseti hringir.) Ég vona að þetta sé yfirsjón en hvað sem þetta er þarf að leiðrétta það.