fjárlög 2022.

Frú forseti. Ég vil byrja á því atriði sem mun hafa einna mest áhrif á almenning í þessu frumvarpi. Það er sú staðreynd að kosningar fóru fram að hausti. Og hvers vegna segi ég það? Ég segi það vegna þess að haustkosningar eru óhagstæðar fyrir fólkið í landinu. Ríkisstjórnin getur upplifað þær sem þægilegar en þá þarf að vera alveg skýrt að það að kjósa að hausti, í því fyrirkomulagi sem við erum í núna, bitnar alltaf á almenningi í landinu. Þýðing fjárlaga er einfaldlega svo mikil fyrir samfélagið. Þar undir eru öll útgjöld og allar tekjur næsta árs, þetta verkefni á í ár að fá einungis þrjár vikur í vinnu og enginn vinnustaður með virðingu fyrir viðfangsefninu myndi vinna með þessum hætti. Þetta verklag, virðulegur forseti, var ákvörðun ríkisstjórnarinnar.

Við tökumst hér á um útgjöld og við ræðum um tekjur í þessari umræðu. Staðreyndin er hins vegar sú að þessi fáránlega stutti tími mun alltaf bitna á gæðum vinnunnar og um leið gæðum frumvarpsins. Fjárlög ættu að vera DNA ríkisstjórna. Þar birtist pólitísk hugmyndafræði þeirra skýrast. Þar sjáum við sýn stjórnvalda á mikilvægi málaflokka. Þar sjáum við hugmyndafræði þeirra um tekjuöflun og vitaskuld um útgjöld. Hlutverk þingsins er ekki bara að afgreiða frumvarpið, það er að ræða og rýna pólitíkina að baki, að takast á um leiðir og takast á um markmið og þess vegna þarf þessi umræða að fá að taka tíma. Þegar það gerist að stjórnarmyndunarviðræður verða þær næstlengstu í 30 ár þá blasir við að afleiðingin verður sú að vinnan verður bæði minni og hún verður lélegri. Þetta valdi ríkisstjórnin því að hún ákvað að kosningar skyldu fara fram í lok septembermánaðar í stað þess að kjósa að vori. Hún ákvað það þrátt fyrir að engar þær aðstæður væru í samfélaginu eða enginn sá pólitíski titringur sem kallaði á það. Með því var hún í reynd að snuða almenning um möguleikann á því að vandað yrði til verka við fjárlögin.

Virðulegi forseti. Við aðstæður eins og íslenskt samfélag hefur farið í gegnum undanfarin tvö ár verður Alþingi að fá að sinna hlutverki sínu. Við þessar aðstæður er lýðræðisleg umræða ekki til trafala og það eru hörmuleg skilaboð til fólksins í landinu að hún verðskuldi ekki lágmarksvinnubrögð og lágmarkskröfur um svona mikilvægt mál. Umræðan er einmitt aldrei mikilvægari en við aðstæður eins og nú eru uppi. Einmitt núna skiptir máli að hafa pólitískan kjark til að takast á um hugmyndir. Án beittrar pólitískrar umræðu getur Alþingi ekki gætt hagsmuna almennings eins og því er ætlað. En eins og ég segi: Ríkisstjórnin hefur hagað málum þannig að tíminn til að ræða málið og tíminn til að rökræða og jafnvel að takast á um hugmyndir er lítill sem enginn. Er það vegna þess að fjárlagafrumvarpið þolir ekki rýnina, þolir ekki umræðuna? Og hvað er krafa um að afgreiða bara eða hlýða bara meiri hlutanum? Það er krafa um undirlægjuhátt. Krafa um að afgreiða hlutina með þessum hætti felur það í sér.

Ég fjallaði um þessi sjónarmið í fyrstu ræðu minni á Alþingi. Þá var ljóst að heimsfaraldur myndi færa samfélaginu krefjandi verkefni. Ég talaði þá um hlutverk þingsins og mikilvægi þess að við tökumst á um hugmyndir. Um það snýst pólitíkin. Þannig þjónum við hagsmunum almennings. Samtalið þroskar hugmyndirnar um leið og við náum einfaldlega betri árangri með umræðunni en að vinna málin með þessum hætti. Það á að horfa til framtíðar því að reynslan af áföllum, bæði í hinu persónulega lífi og í stóra samhengi þjóðarinnar, kennir okkur að í kjölfarið skapast stundum tækifæri í breyttum aðstæðum. Þetta beinskeytta og opna samtal um hugmyndir og leiðir hefði þess vegna ekki bara verið æskilegt núna, það er nauðsynlegt.

Staðan núna, þegar við höfum í næstum tvö ár glímt við heimsfaraldur, kallar á að ríkisstjórnin geri meira en bara að bregðast við upp kominni stöðu og bregðast við vanda. Staðan kallar á meira en það að ríkisstjórnin voni að verðbólgan leiki okkur ekki grátt, að ríkisstjórnin voni að kjarasamningar verði farsælir, að ríkisstjórnin voni að heilbrigðiskerfið standi álag af sér. Þess vegna er það í mínum huga óþolandi vanvirðing við hagsmuni fólksins í landinu að hafa valið sér kosningar að hausti þegar allar aðstæður voru til þess að kjósa að vori og gefa fjárlagafrumvarpinu haustið í vinnu eins og það þurfti. Það er óþolandi í mínum huga að þing hafi ekki verið starfandi frá 13. júní til 1. desember, bara vegna þess að stjórninni þyki þægilegra að hafa þingið ekki að störfum. Við þetta allt bætist svo að hæstv. fjármálaráðherra mætir í þingið með frumvarp sem í reynd stendur varla undir því að kallast frumvarp. Þetta er nær því að vera vinnuskjal eða drög að frumvarpi því að nýir ráðherrar munu koma hér með töluverðar breytingartillögur, að manni skilst. Við vitum ekki hverjar þær eru og þetta mun enn þrengja tímann. Það hefur verið talað um mikilvægi þess að stjórnvöld vinni fyrir opnum tjöldum. Þingið gerir það með því að ræða málin hér í þingsal en þannig er það ekki núna. Það er ekki þannig núna að fólkið í landinu hafi svolítið tækifæri til að rýna frumvarpið. Alþingi sjálft er í sömu stöðu. Og þessi vinnubrögð, virðulegi forseti, eru í mínum huga óverjandi.

Virðulegi forseti. Hallinn er gríðarlegur eða í kringum 170 milljarðar, gríðarlega háar tölur, en engu að síður betri en útlit var fyrir þegar þunginn af heimsfaraldri var fyrst að birtast okkur. Það eru jákvæð teikn á lofti um að samfélagið nái sér fyrr en við bjuggumst við. Við fögnum því auðvitað öll. Það er mikið fagnaðarefni. En í umræðunni um fjárlög verður auðvitað að nefna það hver staðan var áður en efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldursins komu fram og staðreyndin er auðvitað sú að frá því að stjórnin tók við hefur orðið gríðarlega mikil aukning útgjalda án þess að tekjugrundvöllurinn hafi styrkst. Útgjöldin sem sagt gríðarlega há, en tekjugrundvöllurinn hefur ekki styrkst til að mæta því. Allan þennan tíma hefur ríkisstjórnin talað um ábyrgan ríkisrekstur. Vaxtahækkanir og verðbólga eru núna veruleiki almennings og fyrirtækja. Almenningur og ekki síst ungt fólk, sem hefur tekið óverðtryggð húsnæðislán, finnur auðvitað harkalega fyrir því sem er að gerast. Það gera fyrirtækin svo sannarlega líka. Þau finna fyrir þessum óstöðugleika. Seðlabankastjóri hefur varað við þróuninni. Hann hefur varað við ósjálfbærum ríkisútgjöldum sem kalla á áframhaldandi vaxtahækkanir og nýlegar og tíðar vaxtahækkanir eru til þess fallnar að ógna kjarasamningum.

Virðulegi forseti. Flestir flokkar hér á þingi, ef ekki allir, held ég að séu sammála því markmiði að það eigi að vaxa út úr stöðunni, vaxa út úr vandanum og harður niðurskurður vegna eðlilegrar skuldsetningar í heimsfaraldri hefði ekki verið rétta svarið núna. Um þessa hugmyndafræði held ég að sé ekki deilt hér í þessum sal. En vandinn snýr, eins og ég segi, að stöðunni sem var komin upp fyrir heimsfaraldur og verður áfram vandamál til lengri tíma litið ef ekki verður brugðist við. Það hefur mikla þýðingu að Seðlabankinn spáir minni hagvexti og það þarf hagvöxt til að geta farið þá leið að ætla að vaxa út úr vandanum. Sé hann ekki fyrir hendi verður staðan dekkri fyrir heilbrigðis- og velferðarmálin og þau framfaramál sem við viljum setja á dagskrá. Það er mikið áhyggjuefni, og ég veit að ég er ekki fyrstur þingmanna til að nefna það, að hvorki í stjórnarsáttmála né í fjárlagafrumvarpi eru sérstök svör eða stefna um hvernig eigi að auka hagvöxt umfram spár Seðlabankans og hvernig eigi að vinna á fjárlagahallanum til lengri tíma litið.

Umræðan hér hefur verið mjög miðuð að útgjaldahliðinni en mér finnst skipta máli að ræða líka tekjuhliðina. Að því sögðu þá sér maður auðvitað pólitíska hugmyndafræði ríkisstjórnarinnar í útgjöldunum og ekki síður í forgangsröðun verkefna. Þar vil ég nefna nokkur atriði en horfa þarf heildstætt á málið. Í mínum huga eru það dapurleg skilaboð til næstu kynslóðar hversu veikburða grænu skrefin eru. Það var mikið ákall eftir því í kosningabaráttunni allri að þessi mál yrðu tekin alvarlega á þessu kjörtímabili. Mér sýnist fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar ekki spegla óskir kjósenda hvað það varðar og kannski ekki heldur spegla þeirra eigin orð í kosningabaráttunni. En ég ætla hér að leyfa mér að vera bjartsýn og vona að þetta kunni að taka breytingum.

Mér finnst sömuleiðis vanta framtíðarsýn í þeim skilaboðum sem háskólasamfélagið fær og einnig rannsóknahlutinn. Til að verja okkur fyrir efnahagslegum áföllum til lengri tíma litið verður atvinnulíf okkar að verða fjölbreyttara en það er í dag. Þannig komum við í veg fyrir að samfélagið allt dragist með þegar ákveðnar atvinnugreinar fara í gegnum erfið tímabil. Fjárlögin eru ákveðinn kjarni í hugmyndafræði ríkisstjórnar á hverjum tíma og hér sjáum við hverjar áherslurnar eru og hver forgangsröðunin er. Ég verð að viðurkenna að ég sé ekki vaxtarsprotana og ég sé ekki með hvaða hætti ríkisstjórnin er í raun og sann að styðja við háskólaumhverfið. Skilaboðin til stúdentasamfélagsins eru í ágætu samræmi við það.

Ég ætla að leyfa mér að nefna að mér hefur fundist ótrúlega dapurlegt að sjá að ekki sé farið í það að fjármagna aðgengi að sálfræðiþjónustu. Geðheilbrigðisþjónusta sem tekur sálfræðiþjónustu ekki með — þá vantar mikið. Það virðist vera eitthvert tregðulögmál hérna hjá ríkisstjórninni og ég átta mig ekki almennilega á því hvað það er sem býr að baki. En það er bara eins og ekki sé hægt að viðurkenna þá staðreynd að sálfræðingar, og sú þjónusta sem þeir veita, eru snar þáttur í geðheilbrigðisþjónustu. Ef við viljum standa í lappirnar um jafnt aðgengi óháð efnahag að þessari heilbrigðisþjónustu þarf auðvitað að niðurgreiða þjónustuna. Þetta er auðvitað ekki síst mikilvægt fyrir barnafjölskyldur þannig að í þessari stefnu eru köld skilaboð til barnafjölskyldna og ungmenna landsins og mér eru það mikil vonbrigði, af því að ég þykist vita að þetta er ekki atriði sem bara gleymdist. Hér erum við einfaldlega að rýna stefnu ríkisstjórnarinnar, þessa sömu stefnu og hún stóð fyrir allt síðasta kjörtímabil.

Ég ætla að nefna nokkur atriði þó að það sé í sjálfu sér alltaf problematískt að fara í einstaka punkta um útgjöld. Svoleiðis talning skilur alltaf eitthvað eftir. Ég vil hins vegar leyfa mér að nefna hérna nokkur atriði umfram þau sem ég er þegar búin að taka til umfjöllunar.

Ríkisstjórnin hefur talað um að stytta boðunarlista í fangelsi. Það er þarft mál og ég styð það heils hugar. Þetta er mikið réttindamál fyrir þá sem bíða eftir afplánun, fjölskyldur þeirra og samfélagið allt. En ég hefði viljað sjá ríkisstjórnina nálgast málið líka frá hinum endanum. Í öllu tali um innviði virðist það alltaf gleymast hjá þessari ríkisstjórn að löggæsla, réttarkerfið, telst til grunninnviða. Ríkisstjórn sem tekur jafnréttismál alvarlega myndi standa að því að styrkja réttarkerfið og styðja við það þannig að málsmeðferðartíminn verði ekki aftur og aftur svo langur að dómstólarnir bregðist þannig við, og sýni þannig í verki hvað þeim finnst málsmeðferðartíminn dragast úr hömlu, að þeir mildi dóma jafnvel fyrir mjög alvarleg afbrot, t.d. kynferðisbrot. Hér segir stjórnarsáttmálinn ekki neitt og ég sé teiknin ekki heldur skýr í fjárlagafrumvarpinu. Ég vona að nýr innanríkisráðherra taki þessi mál til skoðunar en ég ætla líka að viðurkenna að ég get ekki staðið í lappirnar með að segjast bjartsýn um það.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á krabbameinsáætlun, að hún verði innleidd og hún verði raungerð með tímasettum aðgerðum. Þetta atriði kemur ekki skýrt fram í fjárlagafrumvarpinu, sýnist mér. Það kemur ekki fram hver forgangsmarkmiðin í þessum efnum eru. Það þarf auðvitað að tímasetja þau til að þau verði að raunverulegum forgangsmarkmiðum og auðvitað merkja fjármuni í vinnuna. Krabbameinum mun fjölga um hátt í 30% á næstu 15 árum og alþjóðastofnanir hafa í áratugi hvatt ríki heims til að koma sér upp þessum áætlunum til að draga kerfisbundið úr byrðum af krabbameinum í samfélögum og til að bæta lífsgæði fólks, sjúklinga og aðstandenda. Það hefur sýnt sig að þessar áætlanir virka. Þær taka á því hvernig við komum í veg fyrir krabbamein og spanna allt rófið, allt yfir í það hvernig fólki verða tryggð sem best lífsgæði. Hér er um algjört grundvallarmál að ræða. Það þarf ekki annað en að líta til Danmerkur til að sjá jákvæð áhrif þessarar nálgunar, þessa verklags og þessa vinnulags. Þar eru áhrifin mjög greinileg. Íslensk krabbameinsáætlun var samþykkt strax í byrjun árs 2019 en hún hefur aldrei fengið raunverulegt líf, hún hefur í reynd aldrei komist til framkvæmda. Þar er svarið auðvitað, eins og um allar þessar góðu hugmyndir ríkisstjórnarinnar sem ekki eru meira en það, að það vantar að tímasetja og það vantar að fjármagna.

Mig langar líka til að nefna sérstaklega aðstöðu á krabbameinsdeild Landspítalans. Hér verður að gera betur og fyrir því hefur Krabbameinsfélagið m.a. talað. Þetta mál snertir víða sára taug og ég held við eigum flest einhverja reynslu af þessum sjúkdómi með einum eða öðrum hætti. Þau sem hafa upplifað aðstöðuna á deildinni vita sem er að hún þarf að verða betri. Í samhengi við krabbamein vil ég líka nefna skimanir. Við munum auðvitað öll eftir því mikla ólagi sem var á leghálsskimunum á síðasta kjörtímabili og vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar þar um, vinnubrögðum sem gengu svo langt að læknar sjálfir töluðu um aðför að heilsu kvenna. Ég vil taka undir með því sem fram hefur komið hjá Krabbameinsfélaginu um mikilvægi þess að við beitum skimunum enn frekar. Krabbameinsfélagið hefur talað fyrir því að hefja eigi skimun fyrir krabbameini í ristli, krabbameini í endaþarmi og að það geti bjargað mannslífum á ári hverju.

Virðulegur forseti. Ég vil líka vekja athygli á tekjum ríkissjóðs vegna áfengisgjalds en þær hafa hækkað um 3 milljarða á árinu. Í fyrra tók ég þetta upp hér í þingsal og talaði þá sérstaklega um það hvaða fáránlegu skilaboð það eru til rekstraraðila, sem eru að róa lífróður, glíma við mjög erfiðan rekstur og hafa gert allan tímann sem heimsfaraldur hefur staðið yfir vegna sóttvarnatakmarkana, að þangað eigi að sækja tekjur. Ég hef áhyggjur af þessum rekstraraðilum og ég hef samúð með þeim og það verður að horfa til þess að þegar ferðaþjónustan hrekkur af stað aftur þá séu hér veitingastaðir, skemmtistaðir, barir til að taka á móti ferðamönnunum. Ef ekki á að gera neitt fyrir þessa staði annað en að auka álögur á þá erum við augljóslega að stefna þeirri stöðu mjög í hættu. Það kom fram hér um daginn, í máli hv. þm. Sigmars Guðmundssonar, að talan af áfengisgjöldum er hin sama og 16 stærstu útgerðir greiddu í veiðigjöld á síðasta ári. Þessar greiðslur stórútgerðarinnar, og sér í lagi þegar maður skoðar það í samhengi við annað, særa einfaldlega réttlætiskennd þjóðarinnar. Ég vil minna á í því sambandi að tillögur Viðreisnar myndu skila samfélaginu og þjóðinni hærri upphæðum en þessum, tvöfalt hærri. Og það munar auðvitað um þær upphæðir og að stjórnvöld velji sér það að vinna með þessum hætti. Í þessum málaflokki ætla ég að leyfa mér að segja að ég bind miklar vonir við nýjan sjávarútvegsráðherra. Hún sýndi nefnilega í störfum sínum sem hæstv. heilbrigðisráðherra að henni verður ekki hvikað þegar hún hefur sannfæringu fyrir málum. Ég var hæstv. heilbrigðisráðherra oft ósammála um áherslur í starfi en ég fann, og ég held að við höfum öll fundið það hér í þessum sal, að hæstv. heilbrigðisráðherra stóð með sinni pólitísku sannfæringu og það ætla ég að vona að hún geri líka í þessu embætti. Við þekkjum hver sýn hennar hefur verið í þessum málaflokki fram til þessa og vonum að hún vinni í samræmi við þær áherslur.

Virðulegi forseti. Að lokum langar mig til að fjalla aðeins um orð hæstv. fjármálaráðherra í umræðum um þetta frumvarp þegar hann lagði það fram. Þar talaði hann um að vindar væru að snúast og aðstæður að breytast. Hann nefndi réttilega að við þurfum hér í þessum sal að vera meðvituð um hlutverk fjárlaga við þær aðstæður sem nú væru uppi. Hann talaði um að það skipti máli að ríkisfjármálunum sé beitt þannig að þau rími sem best við aðstæður. Ég er hæstv. fjármálaráðherra hjartanlega sammála um það og hjartanlega sammála honum um að þetta geti verið vandasamt verk. Ég hjó eftir því að hæstv. fjármálaráðherra bauð fjárlaganefndinni alla sína aðstoð og allt sitt ráðuneyti, eins og hann orðaði það, til að styðja nefndina í sínum störfum. Hefði hæstv. fjármálaráðherra viljað styðja við fjárlaganefnd og Alþingi við þessa mikilvægu vinnu fyrir samfélagið allt hefði hann jafnframt tryggt að kosningar hefðu farið fram að vori. Haustkosningar setja fjárlaganefnd í mjög þrönga stöðu og það veit hæstv. fjármálaráðherra best allra manna. Þessi staða er bein afleiðing ákvarðana ríkisstjórnarinnar sjálfrar og það er nú allur metnaður hennar fyrir fjárlögunum.