fjárlög 2022.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að hafa mætt í hús eins og ég óskaði eftir að hún gerði við þessa umræðu. Við ræðum hér um fjárlagafrumvarp nýrrar ríkisstjórnar og að þessu sinni er auðvitað um að ræða hápólitíska umræðu af því að við höfum jú fengið glænýjan stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar í hendur. Þess vegna er ekki annað hægt en að horfa á þessi tvö plögg saman og skoða svona hvort saman fari hljóð og mynd þegar fjárlagafrumvarpið er skoðað og hvort saman fari hljóð og mynd þegar fjárlagafrumvarp nýrrar ríkisstjórnar er borið saman við kosningaloforð flokkanna af því að þau voru auðvitað mörg og oft ekki endilega í takt við það sem þessir sömu flokkar höfðu verið að iðka á síðasta kjörtímabili. En þegar stjórnarsáttmálinn sjálfur er rýndur kemur í ljós plagg sem er álíka óljóst en þó mun minna í hendi en sjá mátti í skrautlegum kosningabæklingum stjórnarflokkanna. Þau loforð sem streymdu frá flokkunum fyrir kosningar, um það sem flokkarnir vildu gera fengju þeir áframhaldandi umboð, voru miklu meira konkret. Það var mun meira í hendi. Þar var farið fram og sagt: Þetta ætlum við að gera og svona viljum við hafa hlutina. En þegar stjórnarsáttmálinn er lesinn þá er þetta miklu loðnara. Vilji er til og ætlunin er að reyna að fá fólk í nefnd til að skoða hvernig megi útfæra. Ég spyr mig: Hvar eru stóru loforðin frá Vinstri grænum í loftslagsmálum? Hvar er frístundastyrkur Framsóknarflokksins? Hvar er aukinn jöfnuður? Hvar er efling heilbrigðiskerfisins? Hvar er minnkun báknsins sem Sjálfstæðisflokkurinn talar svo mikið fyrir?

Frú forseti. Gengið var til kosninga 25. september og strax eftir kosningar hófu formenn stjórnarflokkanna að tala saman og sögðu strax að það gengi vel, að þau hefðu fengið endurnýjað umboð til samstarfs. Það gengi býsna vel. Það lá því ljóst fyrir, fyrir tveimur mánuðum, að þessir þrír flokkar, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, ætluðu sér að starfa saman þrátt fyrir þennan veglega undirbúning. Þá virðist það hafa komið þeim þremur sem sátu saman við borðið í Ráðherrabústaðnum svona passlega á óvart þegar þau mættu á blaðamannafundinum á Kjarvalsstöðum, þau voru einhvern veginn ekkert tilbúin. Það er eiginlega það sem við erum að fást við í dag, þau voru bara óundirbúin eftir tveggja mánaða tilhugalíf gamalla hjóna. Þau ætluðu sér að kynna fyrir okkur hvað þau ætluðu að gera, hvernig verkefnalistinn lægi fyrir, aðgerðaáætlun og þau tóku meira að segja svo til orða að þarna væri að finna aðgerðaáætlun en þeir sem leita finna enga aðgerðaáætlun. Við áttum auðvitað við ákveðið vandamál að etja sem voru gallaðar kosningar í Norðvesturkjördæmi en það lá engu að síður fyrir, fljótlega eftir að undirbúningskjörbréfanefnd hóf störf, að ekki þurfti að bíða með að setja þing. Það var brýnt að fá fjárlagafrumvarp inn til þingsins svo hægt væri að vinna þá vinnu sem nauðsynleg er fyrir áramót, þá nauðsynlegu vinnu fyrir stofnanir ríkisins sem bíða nú með öndina í hálsinum eftir því sem koma skal. Það var engin ástæða. Það liggur fyrir minnisblað frá lagaskrifstofu Alþingis. Það mátti alveg fara af stað en ríkisstjórnarflokkarnir þrír sem endurnýjuðu heitið voru bara ekki tilbúnir og eru það ekki enn þann dag í dag, frú forseti.

Varðandi fjárlagafrumvarpið hefur heyrst frá ráðherrum í ríkisstjórn að í raun þurfi ekki að ræða það af því að það byggi á fjármálaáætlun síðustu ríkisstjórnar sem var skipuð sömu stjórnmálaflokkum. Þá er vert að rifja upp að það var líka sagt hér í þessum sal í vor að ekki þyrfti heldur að ræða þá fjármálaáætlun sem komin var inn í þingið af því að hún væri í raun eins og sú síðasta sem hafði verið samþykkt nokkrum mánuðum áður. Sú hafði komið seint vegna heimsfaraldurs. Og við skulum líka muna það, frú forseti, að það mátti heldur ekki ræða samþykkta fjármálaáætlun frá síðasta vori í aðdraganda kosninga af því að þá voru stjórnarflokkarnir á harðahlaupum frá eigin samþykktum. Þá mátti ekki ræða það sem þau höfðu þegar ákveðið og samþykkt sem þingsályktunartillögu í fjármálaáætlun af því að þá voru þau í kosningabaráttu. Þá voru þau að berjast um atkvæðin og reyna að selja að þetta hjónaband væri best. Svo berst þetta fjárlagafrumvarp loksins inn í þingið og þá segir hæstv. fjármálaráðherra líka að ekkert sé að marka þetta fjárlagafrumvarp, að þetta sé bara til bráðabirgða af því að núverandi ráðherrar hafi ekkert komið að því að semja frumvarpið og eigi eftir að setja sitt mark á það. Ráðherrar sem eru öll, fyrir utan fjármálaráðherra og utanríkisráðherra, að taka við nýjum verkefnum og skila öðrum á milli, eru að fóta sig í nýjum og að mestu gjörbreyttum ráðuneytum sínum. Hér erum við að fjalla um einhvers konar bráðabirgðafrumvarp nýrrar ríkisstjórnar. Það er í raun með ólíkindum að við látum bjóða þinginu upp á þessi vinnubrögð.

Ég óskaði eftir nærveru hæstv. forsætisráðherra hér í kvöld vegna ákvörðunar þríeykisins í Ráðherrabústaðnum, hæstv. forsætisráðherra, hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. innviðaráðherra, sem ég held að hann muni heita, um algera uppstokkun á Stjórnarráði Íslands. Það er algjör uppstokkun að eiga sér stað og ég heyri ekki betur en að ráðherrarnir viti ekkert hvernig þetta eigi að vera. Þeir vita ekki heiti á ráðuneytum sínum. Það er enn verið að reyna að átta sig á því hver ætlar að sjá um hvaða málefni og málaflokk og þetta virðist hafa komið öllum ráðherrunum alveg stórkostlega á óvart. Samkvæmt frétt í Morgunblaðinu í dag er enn margt óljóst er varðar fyrirhugaðar breytingar innan Stjórnarráðsins en áætlaður kostnaður vegna uppstokkunar ráðuneyta liggur ekki fyrir að svo stöddu. Þá er heldur ekki búið að ákveða hvernig húsnæðismálum verður háttað né starfsmannamálum. Það kann að vera að almenningur, jafnt sem hæstv. ráðherrar, þríeykið, telji að um sé að ræða tilfærslu á málaflokkum eða tilfærslu á verkefnum á borðum ráðherranna. En það er auðvitað ekki svo, frú forseti, bara alls ekki. Hér er um að ræða gríðarlega umfangsmiklar breytingar á fyrirkomulagi meiri hluta ráðherra í Stjórnarráði Íslands. Þetta eru umfangsmeiri breytingar en við höfum séð alla þessa öld og örugglega meiri hlutann af síðustu öld líka. Ráðuneytum var fjölgað um eitt en málefnasviðum allra ráðuneyta, nema utanríkisráðuneytis og fjármálaráðuneytis, virðist hafa verið breytt. Jú, og mögulega líka heilbrigðisráðuneytis. Mögulega fékk það líka að haldast svo til óbreytt. Verkefnum sem áður voru í mennta- og menningarmálaráðuneytinu var til að mynda deilt milli a.m.k. þriggja ráðuneyta og mögulega fleiri.

Þetta eru ekki bara tilfærslur á einhverjum verkefnabunka á skrifborði hæstv. ráðherra hverju sinni heldur hefur mér fróðara fólk innan úr stjórnkerfinu áætlað að verið sé að hrófla við og hreyfa til 200 af 700 starfsmönnum Stjórnarráðsins, að 200 manns sjái fram á að vera að fara í eitthvert allt annað umhverfi. Það getur tekið allt á annað ár að klára þetta. Hvernig var undirbúningi háttað? Starfsfólkið frétti þetta meira og minna þegar það fylgdist með blaðamannafundi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur sem fram fór á Kjarvalsstöðum fyrir nærri hálfum mánuði. Það ríkir mikil óvissa meðal starfsmanna og ekki bara það heldur kom fram í áðurnefndri frétt í Morgunblaðinu að nú stæði yfir mat á hvaða stöðugildi flytjist milli ráðuneyta og að svar hefði borist frá Stjórnarráðinu sem hljómar svo, með leyfi forseta:

„Í ljósi þess að stefnt er að því að við endanlega nýskipan, að lokinni afgreiðslu þingsályktunartillögu þar um, verði til tvö ný ráðuneyti, eru þó allar líkur á að einhver fjölgun stöðugilda verði í Stjórnarráðinu frá því sem er í dag.“

Og svo kemur rúsínan í pylsuendanum: Það liggur ekkert kostnaðarmat fyrir, ekkert mat á kostnaðinum við að stokka algerlega upp í Stjórnarráðinu. Það er ekkert kostnaðarmat. Hér erum við að tala um fjármuni almennings á Íslandi, fjármuni sem eru ekki ótæmandi auðlind, eru af skornum skammti. Þegar grípa þarf þá sem höllustum fæti standa hér á landi þá eru ekki til peningar en það er hægt að fara í svona leiðangur án þess að hafa nokkra einustu yfirsýn yfir verkefnið, tveggja mánaða fæðing ríkisstjórnar og enginn undirbúningur. Það virðist vera fullkomlega óábyrgt verkefni að fara í slíkan leiðangur án þess að hafa nokkra einustu yfirsýn yfir það hvað verið er að gera.

Nú skal því haldið til haga að í fjárlagafrumvarpinu, sem við fjöllum hér um, er að finna umtalsverða hækkun í stjórnsýslu hinna ýmsu ráðuneyta áður en farið var í þetta allt saman. Við sjáum 10% hækkun hér og þar í stjórnsýslu ráðuneytanna. Svo stendur varðandi forsætisráðuneytið að þar séu mögulega áætlaðar 45 milljónir og aðrar 20 vegna þessarar uppstokkunar í Stjórnarráðinu. Það má rýna í það í fjárlagafrumvarpinu. En þá verðum við að rifja upp að þetta er ekki í fyrsta skipti sem þessi ríkisstjórn, eða skulum við segja fyrri ríkisstjórn sömu stjórnarflokka, tekur ákvörðun um að fara í svona hrókeringar því að það gerðist líka á haustmánuðum 2018 að tekin var ákvörðun um að skipta velferðarráðuneytinu upp í heilbrigðisráðuneyti og félagsmálaráðuneyti. Þá var ákveðið að færa jafnréttismálin yfir í forsætisráðuneytið á sama tíma úr félagsmálaráðuneytinu og áætlaður kostnaður við þær tilfærslur á þessum tveimur ráðuneytum — sem þó voru til staðar, það var eingöngu verið að búa til enn eitt sílóið þarna á milli til að passa að við myndum ekki vinna saman að málum sem eru svo sannarlega á sama sviði — var 70 milljónir. Við meðferð málsins hér í þinginu kom í ljós að við að flytja jafnréttismálin og búa til sérskrifstofu í forsætisráðuneytinu myndu bætast við aðrar 200 milljónir. Þetta var það sem við vorum að fjalla hér um haustið þegar verið var að skipta upp þessu eina ráðuneyti og taka verkefni og færa þau yfir. Núna er verið að stokka upp í, ja, hvað eru við að tala um hérna, tíu ráðuneytum? Það er bara verið að dreifa verkefnum eins og smartís á milli þeirra, við erum að tala um að næstum því þriðjungur starfsmanna Stjórnarráðsins er að fara á nýtt skrifborð. Þetta er engin smáræðisframkvæmd og ríkisstjórnarflokkarnir, sem bjóða okkur upp á þetta bráðabirgðaplagg hér í dag, leyfa sér að koma með svona áætlun um þessa uppstokkun eða svona ákvörðun án þess að hafa farið í nokkurs konar þarfagreiningu, kostnaðarmat eða neitt. Hver var að kalla eftir þessum miklu breytingum? Til hvers er þetta? Hvernig á starfsfólk, sem hefur verið að vinna að menntamálum þvert á skólastig, að sinna þessu þegar menntamálin eru komin á víð og dreif um kerfið? Þá þarf að fjölga starfsfólki og það er gott að sjá í svari til Morgunblaðsins að ríkisstjórnarflokkarnir viðurkenni að þeir muni þurfa að fjölga starfsfólki til að sinna þessum verkefnum. En til hvers? Af hverju? Það vantar að svara því.

Ég verð að segja, frú forseti, að mér þykir þetta ofboðslega kæruleysislegt viðhorf formanna þriggja stjórnarflokka af því að heildarmat á þessum flutningi verkefna, hagrænum áhrifum, samlegðaráhrifum, er ekki fyrir hendi. Það hefur bara enginn svarað af hverju. Þegar verið er að fara í einhverja stærstu breytingar á Stjórnarráði Íslands sem átt hafa sér stað í áratugi þá verður að gera slíkt af einhverri alvöru. Hvenær ætli þeim hafi dottið þetta í hug? Og af því að verið var að ræða hér köttinn Júrí og hans áætlanir, hvernig hann ætlar að þræða sig í gegnum bakgarða Vesturbæjar, í ræðu hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson, þá held ég að hann hafi betri yfirsýn yfir bakgarðana í gamla Vesturbænum en hæstv. ríkisstjórn hefur um þau verkefni og þau ráðuneyti sem hún ætlar sér að búa til með ærnum tilkostnaði.

Það var ekkert rætt um þetta í aðdraganda kosninga, þvert á móti. Í rannsóknarskýrslu Alþingis, sem var birt eftir bankahrunið, var talað sérstaklega um mikilvægi þess að fækka þessum sílóum, að fækka ráðuneytum til þess einmitt að reyna að hámarka samlegðaráhrif, að reyna einhvern veginn að gera þetta þannig að það sé hægt að samnýta starfsfólkið og koma í veg fyrir að verkefnin falli á milli og sóun verði í kerfinu. En því miður, þá bara skil ég ekki hvernig þeim datt þetta í hug.

Það er ýmislegt annað sem ég verð að ræða um í þessu fjárlagafrumvarpi og hér eru t.d. heilbrigðismálin sem áttu að skipta okkur öllu máli. Þá hafa íslensk stjórnvöld tekið þá pólitísku ákvörðun að setja töluvert minna fjármagn í heilbrigðiskerfið en t.d. Norðurlöndin, svo tekið sé dæmi, og önnur samanburðarríki. Skýrsla OECD, sem birtist í lok árs 2019 um framlag Íslands til heilbrigðismála, sýndi það svart á hvítu að heilbrigðiskerfið er verulega vanfjármagnað. Þá töluðu allir flokkarnir um það í aðdraganda kosninga að þar yrði að gera bragarbót en því miður voru stjórnarflokkarnir þrír ekki með nein svör um það hvernig ætti að gera það. Íslensk stjórnvöld leggja minna af vergri landsframleiðslu til heilbrigðiskerfisins en Norðurlöndin og þá er ekki hægt að tala um það fjármagn sem var sett til viðbótar vegna heimsfaraldurs. Það er ekki hægt að bera það saman. Það er ekki hægt að bera saman tölur þegar verg landsframleiðsla hefur hrunið eins og gerðist á síðasta ári. Þess vegna er það rangt hjá stjórnarliðum að tala um aukið fjárframlag miðað við verga landsframleiðslu því að auðvitað er þetta dýrt. Auðvitað kostar ofboðslega peninga að reka heilbrigðiskerfið en það er líka alveg ofboðsleg sóun í því.

Gylfi Zoëga hagfræðiprófessor fjallaði í grein sinni fyrir stuttu, nánar tiltekið í haust, í Vísbendingu um það að ef tillit væri tekið til launahækkana þá hefðu fjárframlög hins opinbera til Landspítalans t.d., sem alltaf er verið að tala um að taki sífellt við meiri og meiri peningum, ekki aukist jafn mikið og þörf þykir, alls ekki. Við værum að tala um 0,7% hækkun sem er undir verðlagsvísitölu. Hann benti á að það yrði að gera betur af því að sóunin í kerfinu, þegar það væri svona vanfjármagnað, væri stórkostleg. Það er ofboðsleg sóun að vannýta virkni fólks og láta það húka á biðlistum eftir ýmsum aðgerðum sem eru nauðsynlegar eða hefta fólk til vinnu og virkni vegna þess að það á börn sem eru á biðlista eftir þjónustu. Við skulum rifja það upp að það eru meira að segja biðlistar á barna- og unglingageðdeild. Það nær auðvitað ekki nokkurri einustu átt að við komum svona fram í þetta ríku samfélagi.

Og því miður, ef við horfum á hvernig ríkisstjórnin ætlar sér að taka á þessu, þá eru engin svör í fjárlagafrumvarpinu en kannski og vonandi er það vegna þess að þetta fjárlagafrumvarp er bara plat. Við erum bara í einhverju plati, þetta er eitthvert bráðabirgðaplagg en svo kemur bara eitthvað allt annað seinna. Við skulum vona það, frú forseti, en við þurfum samt að samþykkja þetta bráðabirgðaplagg fyrir áramót. Þá er eins gott að einhver svör fari að koma frá ríkisstjórninni af því að ekki var neinna svara að vænta í gær þegar hæstv. fjármálaráðherra fór hér mikinn í ræðustól. Það væri ekkert að frétta. Og hver á þá að gera þetta? Hæstv. heilbrigðisráðherra, semur hann þetta, á hann að segja til um þetta? Ég heyrði ekki að hann svaraði neinu til um það hvernig hann sæi fyrir sér að stórauka framlög til heilbrigðismála til að vinna á mönnunarvanda sem er viðvarandi, fjölga hjúkrunarrýmum sem er stórkostlegt vandamál og bitnar harkalega á Landspítalanum og getu Landspítalans til að sinna sjúklingum.

Við getum svo aðeins rætt um geðheilbrigðismálin sem er auðvitað sérstakt verkefni sem við verðum að sinna, stórsókn í geðheilbrigðismálum, stórátak. Setjum geðheilbrigðismálin í forgang, það heyrðum við allt síðasta kjörtímabil. Við samþykktum að fara einmitt í forvarnavinnu, að setja þjónustu sálfræðinga inn í sjúkratryggingakerfið, til hvers? Jú, til þess að byrgja brunninn áður en fólk dettur ofan í, til að koma í veg fyrir neyðarþjónustu seinna meir, til þess að koma í veg fyrir og minnka álagið á geðheilbrigðiskerfinu hjá opinberum stofnunum. Hvernig ætlar ríkisstjórnin sér að gera það? Jú, hún ætlar að setja 400 milljónir í tímabundið aukið átak í geðheilbrigðiskerfinu, 400 millj. kr., sem er líklega brot af því sem þessi uppstokkun í Stjórnarráðinu mun kosta.

Áður hafði hæstv. heilbrigðisráðherra í aðdraganda kosninga með ávísanaheftið á lofti skutlað 100 milljónum í sjúkratryggingar til að semja við sálfræðinga en áætlaður kostnaður á ári við að hafa sálfræðingana inni í sjúkratryggingakerfinu var á bilinu 870–1.700 milljónir. Við erum að tala um að það varð að alvörufrétt í fjölmiðlum að hæstv. þáverandi heilbrigðisráðherra væri að skutla 100 millj. kr. í þetta gigg. Þetta er næstum því einn tuttugasti af því sem þarf, á tímum heimsfaraldurs, þegar 47 einstaklingar tóku líf sitt á síðasta ári fyrir utan þá sem ekki eru skráðir. Þetta, frú forseti, er ekki átak í geðheilbrigðismálum. Þetta er fullkomin vanræksla á þessum málaflokki.

Hæstv. þáverandi heilbrigðisráðherra sagði jafnframt í aðdraganda kosninga á blaðamannafundi að hún ætlaði sér að byggja nýjar geðdeildir til þess að þeir sjúklingar sem þurfa að hvíla inni á geðdeildum löngum stundum komist mögulega út í súrefni af því að ekki er hægt að hleypa fólki út af deildunum af því að það er engin útiaðstaða fyrir fólk sem er að glíma við geðrænar áskoranir. Á fjölda deilda er ekki í boði fyrir fólk, sem er að glíma við þetta, að fara út undir bert loft. Það er ekki í boði. Það er ekki í boði að standa svona að málum. Við verðum að gera betur.

Það ríkir hættuástand í heilbrigðiskerfinu að sögn þeirra sem starfa þar á hverjum degi. Ég trúi þeim og ég veit að þau eru ekki að segja þetta að gamni sínu. Þau þurfa ekki að segja þetta að gamni sínu af því að þau eru ekki í kosningabaráttu. Þau þurfa ekki að búa til einhver svona tjöld. Það er ekki þeirra hlutverk. Þau eru að lýsa raunverulegum aðstæðum. Yfirlæknir réttargeðdeildarinnar er að lýsa raunverulegum aðstæðum þegar hann segir að það sé með öllu ótækt að vista fólk með framheilaskaða á sömu deild og aðra sem glíma við allt annars konar áskoranir, að það sé verið að blanda saman fólki inni á þessum deildum sem beinlínis versnar af veikindum sínum af samveru hvert við annað, en af því að þetta eru geðrænar áskoranir virðist öllum standa á sama, a.m.k. ríkisstjórn Íslands. Það er miður og ég verð að segja að fjárlagafrumvarpið, hvort sem það er til bráðabirgða eða ekki — það var samt fullyrt að þetta fjárlagafrumvarp ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar væri byggt á fjármálaáætlun þessara sömu flokka sem var samþykkt í þinginu í vor og þess vegna væru líkur á því að þetta yrði með sambærilegum hætti. Ég verð að segja að þetta fjárlagafrumvarp eru gríðarleg vonbrigði.