stjórn fiskveiða.

Herra forseti. Sjávarútvegur er nátengdur sögu og sál íslensku þjóðarinnar, fiskveiðar og fiskvinnsla hafa lengst af verið okkar mikilvægustu atvinnugreinar og haldið landinu í byggð. Síðustu ár hafa nýsköpun og tækniframfarir breytt greininni og aukið verðmætasköpun með nýjum verðmætum, vörum og afurðum úr slori, roði og fiskbeinum sem áður voru verðlítil og var fleygt í hafið aftur. En hvað er þá að? Hvers vegna ríkir ekki sátt um greinina? Hvers vegna ríkir langvarandi vantraust og ósætti þegar kemur að fiskveiðiauðlindinni okkar?

Ég tel, forseti, að þetta séu helstu ástæðurnar: Kvótakerfið og úthlutun kvóta er lokað kerfi. Nýliðun er nánast ómöguleg og kvótinn erfist og helst innan fjölskyldna eða safnast á fárra hendur. Stórútgerðirnar mala gull, verða of valdamiklar í samfélaginu og teygja arma sína of víða í viðskiptalífinu með fjárfestingum utan greinarinnar. Ágætt yfirlit yfir þetta er í Stundinni sem kom út í nóvember síðastliðnum. Veiðigjöldin sem útgerðir greiða fyrir að fá að nýta þjóðarauðlindina eru allt of lág. Þjóðin fær ekki réttlátan hlut í arðinum og eftirlit með umgengni um fiskveiðiauðlindina er of veikt. Heimildir Fiskistofu eru ekki nægar og lög óskýr og gölluð. Jafnræði skortir á milli þeirra sem treysta á fiskmarkaði til að kaupa fisk til vinnslu og hinna sem stunda bæði veiðar og vinnslu. Allt of lítill hluti afla sem veiddur er fer á fiskmarkaði og sjómenn sjá erlendar útgerðir selja afla sinn á hærra verði en þær íslensku. Svindl hefur verið upplýst víða þegar ísprósenta í körum er áætluð við hafnarvog og ósamræmi er á milli endurvigtunar afla í vinnslustöðvum og vigtunar á hafnarvog. Endurvigtunin sem er í höndum útgerðarinnar sjálfrar ræður niðurstöðu og þar með hlut og launum sjómanna. Þá er heimavigtun uppsjávarafla ónákvæm. Útgerðarmönnum er treyst fyrir því sjálfum að segja til um hve mikið af auðlindinni þeir nýta, hvort sem er með endurvigtun eða heimavigtun. Tækni sem nú þegar er um borð í bátum og skipum og á vinnslustöðvum og gefur nákvæmar upplýsingar um magn og þyngd afla er ekki nýtt til eftirlits. Brottkast er mikið. Eftirlitið hefur helst verið með smærri bátum en brottkastið er einnig mikið hjá þeim stóru þótt það sé ekki eins sýnilegt. Eftir að Fiskistofa fór að nýta dróna til eftirlits með brottkasti kemur í ljós að umfangið er mun meira en áður var talið. Kjarninn greindi frá þessu á dögunum.

Ríkisstjórnin verður að standa í lappirnar og taka á þessum göllum. Allt umhverfið er stórum útgerðum í hag og þeim sem stunda bæði veiðar og vinnslu á kostnað annarra og Fiskistofa er fjársvelt. Ítrekað hefur verið bent á að of sterk yfirráð fárra aðila yfir fiskveiðiauðlindinni þýði meiri völd til þeirra í þjóðfélaginu en heilbrigt getur talist og staða þeirra sé of sterk gagnvart stjórnvöldum og fjölmiðlum, völd þeirra og áhrif geti orðið skaðleg og áhrif þeirra á ákvarðanir í stjórnkerfinu og á vettvangi stjórnmála geti unnið gegn almannahag.

Forseti. Samþjöppun kemur í veg fyrir samkeppni og hamlar nauðsynlegri endurnýjun. Tilfærsla milli byggða getur skaðað sveitarfélög og tilfærsla milli útgerðarflokka getur leitt til þess að minni útgerðir fara halloka. Mikil samþjöppun hefur átt sér stað í sjávarútvegi hér á landi á undanförnum áratugum. Tíu stærstu útgerðirnar fara með meira en helming kvótans og 20 stærstu útgerðirnar ráða yfir meira en 70% kvótans. Ofan á þetta bætist svo eignarhald þessara útgerðarrisa í öðrum útgerðum. Stór útgerðarfyrirtæki hér á landi eru í raun rekin sameiginlega og hafa samráð við veiðar, vinnslu og sölu afurða. Auðlindarentan af fiskveiðiauðlindinni hefur runnið nær óskipt í vasa útgerðarmanna á Íslandi. Renta sem ætti að renna í ríkissjóð og sveitarsjóði og þaðan til allra barna og velferðarkerfisins rennur í vasa útgerðarmanna og þaðan beint til barna þeirra.

Bölvun auðlindanna er þekkt hugtak í hagfræði. Spilling er böl sem getur oft verið fylgifiskur skjótfengins gróða sem miklar náttúruauðlindir geta skapað. Ísland býr yfir ríkulegum sjávarauðlindum og þessi bölvun vofir yfir okkur líkt og Namibíu og fleiri löndum ríkum af auðlindum. Mörg lönd í sömu stöðu glíma einmitt við þessa bölvun auðlindanna sem er spillingin. Hér á landi birtist hún helst í því að stórútgerðir ausa fé í stjórnmálamenn og ríkisstjórnarflokka til að reyna að tryggja sérhagsmunina auk þess sem þær halda úti dagblaði sem talar þeirra máli. Auðlindin hefur verið að safnast á fárra hendur og dæmi eru um óeðlileg völd stórútgerða í samfélaginu. Slíkt ástand er ekki almenningi í hag. Svæsið dæmi er aðför að einum okkar besta rannsóknarblaðamanni, Helga Seljan, þegar hann vann að fréttaskýringaþætti Kveiks um Samherjaskjölin. Samherji réðst að starfsheiðri fréttamannsins með áróðri sem fyrirtækið dreifði um netið. Fyrirtækið nýtti mikla fjármuni og sterka stöðu til að sýna okkur hinum að það borgi sig ekki að gagnrýna eigendur þess vegna þess að þeir hafi stöðu og efni á að þagga niður í okkur.

Forseti. Þótt margt hafi tekist vel í sjávarútvegi hér á landi þá vantar enn nauðsynlegan þátt. Það vantar réttlæti og fullvissu um að samfélagið allt njóti nægilega góðs af auðlindanýtingunni. Auðlindanýting er sjálfbær til lengri tíma ef hún leiðir til jafnvægis milli þriggja þátta; umhverfisáhrifa, efnahagsáhrifa og samfélagsáhrifa. Við höfum nú þegar tekið tvö skref af þessum þremur við stjórn fiskveiða. Kvótakerfið var sett á af umhverfisástæðum, til að vernda nytjastofnana, og það var áhrifaríkt skref frá sjónarhóli umhverfisáhrifa. Það olli hins vegar misrétti milli kynslóða nýrra og eldri útgerðarmanna og hamlaði nýliðun. Nokkrum árum síðar var framsal kvóta heimilað af efnahagslegum ástæðum og það hefur leitt til hagræðingar í greininni. Sú aðgerð hefur hins vegar haft ákveðin neikvæð samfélagsleg áhrif. Við sölu kvóta er mögulegt að kippa í einni svipan stórum stoðum undan heilu byggðarlögunum eins og dæmin sanna. Fólkið í sjávarbyggðunum hefur borið kostnaðinn við hagræðinguna en ágóðinn hefur að mestu runnið til einkaaðila.

Spurningin sem við stjórnmálamenn verðum að svara er þessi: Hvernig getum við náð öllum þremur hliðum sjálfbærrar þróunar við nýtingu sjávarauðlindarinnar? Við í Samfylkingunni – Jafnaðarmannaflokki Íslands höfum frá stofnun flokksins talað fyrir útboði á aflaheimildum. Sú aðgerð ein og sér færir samfélaginu réttlátari hlut í auðlindaarðinum og gerir nýliðun í greininni mögulega. Það hallar verulega á okkur, eigendur auðlindarinnar, og það mun ekki nást sátt um kerfið á meðan svo er. Til þess að ná sátt um hvernig veiðigjöld eru ákvörðuð og tryggja að auðlindinni sé ekki úthlutað á undirverði liggur beinast við að nota markaðinn til að ákveða verðið. Svigrúm innan kerfisins verður meira með tilboðsmörkuðum sem veitir best reknu fyrirtækjunum aukin tækifæri, hvort sem þau eru gömul eða ný.

Í útfærslu útboðsleiðar er auðvelt að taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Mikilvægt er að stíga viðráðanleg skref í tíma og ef rétt er á málum haldið leiðréttir tilboðsleiðin óréttlætið sem felst í því að ávinningur af hagræðinu innan útgerðarinnar renni í vasa fárra en íbúar sjávarbyggða beri kostnaðinn. Mér finnst rétt að minna á, þegar talað er um útboð á kvóta, og þegar útgerðarmenn mótmæla þeirri aðgerð, að kvótaútboð á vegum einkaaðila í sjávarútvegi hefur verið heimilt hér á landi í áratugi. Kvótinn þar er seldur hæstbjóðanda og verðið er því miður himinhátt, oftast vel yfir virði þorskafla. Ástæðan er fyrst og fremst mikil eftirspurn og lítið framboð og verðið svokallað jarðarverð. Uppboðsgjaldið á þessum markaði rennur allt í vasa kvótaþega en ekki til þjóðarinnar. Ef við bætum við það framboð er líklegt að nýliðar og kvótalitlar útgerðir geti fengið kvótann á mun lægra og réttlátara verði en nú býðst og afraksturinn renni til þjóðarinnar. Með því að sveitarfélögin fái aukna hlutdeild í arðinum, t.d. í gegnum sóknaráætlun landshluta, gætum við styrkt stöðu þeirra til uppbyggingar með hugviti heimamanna. Útboð tryggir fullt verð fyrir sjávarauðlindina. Útgerðarmenn þyrftu þá ekki lengur að treysta á að stjórnmálamenn ákveði veiðigjald sem er þeim þóknanlegt. Þannig getum við náð nauðsynlegri sátt um sjávarútvegsmál. Fólkið í landinu fengi notið arðsins af auðlindinni til uppbyggingar í sveitarfélögunum og til almennrar velferðar. Það er réttlætismál að fólkið í landinu fái að njóta arðsins sem eign þess á fiskveiðiauðlindinni skapar og að þjóðin fái fullt verð fyrir veiðileyfi.

Forseti. Frumvarpið sem ég mæli fyrir er ekki um útboð heldur það sem þarf að vera skýrt og bundið í lögum til að skilgreina tengda aðila og vinna gegn því að fénýting auðlindarinnar safnist á fárra hendur. Á þessu þarf að taka, hvort sem ákveðið verður að fara útboðsleið eða ekki. Óskýrleiki í skilgreiningum á tengdum aðilum í lögum um stjórn fiskveiða hefur orðið til þess að Fiskistofa hefur ekki treyst sér til að vinna eftir lögunum við eftirlit með því hvort einstakir aðilar fari með yfir 12% af úthlutuðum kvóta. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116, frá árinu 2006, þess efnis að nánar verði skilgreint í lögunum hvað felst í hugtökunum tengdir aðilar og raunveruleg yfirráð.

Frumvarpið miðar að því að hrinda í framkvæmd tillögum verkefnastjórnar um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni sem verkefnastjórnin skilaði til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra 30. desember 2019. Verkefnastjórninni var m.a. falið að bregðast við ábendingum í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu er varðar samþjöppun aflaheimilda. Fyrsti flutningsmaður frumvarpsins átti sæti í stýrihópnum, sú sem hér stendur. Í kjölfar skýrslunnar birti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra drög að frumvarpi í samráðsgátt stjórnvalda sem byggðust á niðurstöðum hennar. Frumvarpið sem við ræðum hér byggist að meginstofni til á þeim drögum sem birtust í samráðsgátt. Þó er vikið frá efni draganna að nokkru leyti, þar sem ósamræmis gætir á milli þeirra og niðurstaðna verkefnastjórnarinnar. Þá eru lagðar til breytingar til samræmis við fyrirvara minn við skýrslu verkefnastjórnarinnar.

Í 13. gr. laga um stjórn fiskveiða er fjallað um hámarksaflahlutdeild fiskiskipa í eigu einstakra aðila, einstaklinga eða lögaðila, eða í eigu tengdra aðila. Frá því að reglur um hámarksaflahlutdeild voru fyrst lögfestar hefur orðið samþjöppun á aflahlutdeildum og fara nú tíu stærstu útgerðarfélög landsins með meira en helminginn eins og ég sagði áðan. Samhliða þeirri þróun hefur aðilum í sjávarútvegi fækkað ört. Útgerðir sem réðu yfir aflahlutdeildum voru 946 í upphafi fiskveiðiársins 2005–2006 en þeim hafði fækkað niður í 382 árið 2019. Ég fletti því ekki upp, forseti, hver staðan er núna en ég geri ekki ráð fyrir að þeim hafi fjölgað mikið síðan fyrir tveimur árum. Í skilgreiningu laganna á hugtakinu „tengdir aðilar“ er miðað við að aðilar séu tengdir eigi annar aðilinn beint eða óbeint meiri hluta hlutafjár eða stofnfjár í hinum aðilanum eða fari með meiri hluta atkvæðisréttar. Þannig getur einn aðili farið með hámark leyfilegrar aflahlutdeildar samkvæmt 1. mgr. 13. gr., sem er 12% af úthlutuðum kvóta hverju sinni, en þar að auki átt allt að 49,99% hlut í öðrum fyrirtækjum sem fara með aflahlutdeildir samkvæmt lögunum. Ljóst er að slíkt eignarhald gengur gegn markmiðum laganna auk þess sem skilgreiningin er í ósamræmi við skilgreiningu raunverulegra eigenda samkvæmt lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018, og lögum um skráningu raunverulegra eigenda, nr. 82/2019, sem samþykkt voru hér af núverandi stjórnarflokkum og reyndar af fleirum. Ef ég man rétt var góð samstaða um þessi lög, sem samþykkt voru fyrir tveimur til þremur árum og ástæða til að líta til í þessu samhengi. Samkvæmt þeim lögum telst til raunverulegra eigenda einstaklingur sem í raun á eða stjórnar lögaðila í gegnum beina eða óbeina eignaraðild að meira en 25% hlut í lögaðilanum, ræður yfir meira en 25% atkvæðisréttar eða telst á annan hátt hafa yfirráð yfir lögaðila. Sá munur sem er á skilgreiningu eignatengsla samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða, lögum um peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og lögum um raunverulega eigendur skýtur skökku við, enda getur aðili talist raunverulegur eigandi lögaðila án þess að teljast „tengdur aðili“ samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða.

Í tillögum verkefnastjórnar um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni eru lagðar til breytingar á skilgreiningu laganna á hugtökunum „tengdir aðilar“ og „raunveruleg yfirráð“ þannig að hægt sé að ná fram skilvirkara eftirliti með reglum um hámarksaflahlutdeild. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu kemur fram að við framkvæmd laga um stjórn fiskveiða hafi komið í ljós erfiðleikar við að staðreyna að um tengda aðila væri að ræða þrátt fyrir vísbendingar um slík tengsl þar sem kveðið væri á um raunveruleg yfirráð. Lagði verkefnastjórnin til að skilgreining tengdra aðila yrði látin ná til hjóna, sambúðarfólks og barna þeirra og að ákveðin stjórnunarleg tengsl milli fyrirtækja leiddu til þess að fyrirtæki væru talin tengd, nema sýnt væri fram á hið gagnstæða.

Að auki lagði verkefnastjórnin til að skilgreint yrði hvað fælist í raunverulegum yfirráðum og að kveðið yrði á um að aðilar sem réðu meira en 6% af aflahlutdeild eða 2,5% af krókaaflahlutdeild skyldu tilkynna til Fiskistofu áætlaðan samruna, kaup í félagi sem réði yfir aflahlutdeild eða kaup á hlutdeild. Samþykki Fiskistofu fyrir slíkri ráðstöfun væri forsenda samruna eða kaupa í félagi eða kaupa á hlutdeild og kæmi ráðstöfunin ekki til framkvæmda fyrr en Fiskistofa hefði samþykkt hana.

Forseti. Við flutningsmenn frumvarpsins sem ég hér mæli fyrir leggjum til breytingar á skilgreiningu hugtaksins „tengdir aðilar“ í lögum um stjórn fiskveiða. Í 1. tölulið 4. mgr. 13. gr. gildandi laga er kveðið á um að aðilar séu tengdir þar sem annar aðilinn, einstaklingur eða lögaðili, á beint eða óbeint meiri hluta hlutafjár eða stofnfjár í hinum aðilanum eða fer með meiri hluta atkvæðisréttar. Lagt er til að miðað verði við að aðilar teljist tengdir fari annar aðilinn með a.m.k. 25% hlutafjár, stofnfjár eða atkvæðisréttar í hinum, til samræmis við lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018, og lög um skráningu raunverulegra eigenda, nr. 82/2019. Er því gert ráð fyrir því að teljist aðili raunverulegur eigandi annars, teljist þeir „tengdir aðilar“ í skilningi laganna.

Í öðru lagi er lagt til að til tengdra aðila teljist lögaðilar sem stjórnað er af sömu einstaklingum og hjón, sambúðarfólk, börn þeirra og fósturbörn auk lögaðila í þeirra eigu.

Í þriðja lagi er lögð til ítarlegri skilgreining á því hvað felist í raunverulegum yfirráðum en kveðið er á um í gildandi lögum um stjórn fiskveiða. Er lagt til að með raunverulegum yfirráðum sé átt við rétt sem skapast með samningum eða einhverjum þeim hætti sem gerir aðila kleift að hafa afgerandi áhrif á félag, með eignarhaldi eða rétti til að nota eignir félags, allar eða að hluta, eða með rétti til að hafa afgerandi áhrif á samsetningu, atkvæðagreiðslu eða ákvarðanir stofnanafélags.

Að lokum er kveðið á um málsmeðferð Fiskistofu þegar samanlögð aflaheimild einstakra aðila og tengdra aðila er yfir 6% af heildarverðmæti allra tegunda sem sæta takmörkunum á leyfilegum heildarafla. Ber í þeim tilvikum, eins og áður segir, að tilkynna til Fiskistofu hverja þá ráðstöfun sem leiðir til hækkunar á aflahlutdeild áður en slík lögskipti koma til framkvæmda.

Lagt er til að lögin öðlist gildi 1. júní 2022 en þeim aðilum sem fara umfram leyfilega aflahlutdeild samkvæmt frumvarpinu verði veittur frestur til loka fiskveiðiársins 2024–2025 til þess að gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til þess að aflahlutdeild rúmist innan lögbundinna marka.

Forseti. Ég hef nú farið yfir efni frumvarpsins. En nú spyrja einhverjir hvers vegna ég og meðflutningsmenn á þessu frumvarpi teljum að líta eigi til laga um fjármálafyrirtæki og laga um raunverulega eigendur frekar en til samkeppnislaga eftir skilgreiningum á tengdum aðilum eða hefðbundinna viðmiða um dótturfyrirtæki. Það er vegna þess að ef sjávarútvegsfyrirtæki tengist öðrum fyrirtækjum í greininni, þannig að skilgreiningin á raunverulegum eigendum fyrirtækja nái yfir þau tengsl eða að um skýr fjölskyldutengsl sé að ræða, eru aðstæður með þeim hætti að fjárhagslegir erfiðleikar eins fyrirtækis geta haft afleiðingar fyrir önnur og á samfélagið allt. Í tilfelli sjávarútvegsfyrirtækja sem fénýta auðlind þjóðarinnar þarf að gæta þess að slík tengsl hafi ekki neikvæð samfélagsleg áhrif.

Frumvarpinu er ætlað að vinna gegn samþjöppun í sjávarútvegi og einnig að minnka fjárhagslega áhættu samfélagsins af því að aflaheimildir safnist á fárra hendur og að tengsl á milli raunverulegra eigenda fyrirtækja séu þannig að fall eins eða fjárhagslegir erfiðleikar hafi áhrif á stöðu annars. Auk þess er brýnt að skýra lagagreinarnar sem fyrst þannig að Fiskistofa geti uppfyllt lögboðið eftirlitshlutverk sitt. Upplýsingar um raunverulega eigendur eru opinberar þannig að það er aðgengilegt fyrir Fiskistofu að hafa eftirlit með því hverjir eru tengdir aðilar og hverjir ekki og auk þess eru þær upplýsingar aðgengilegar almenningi. Þannig getur almenningur fylgst með raunverulegum eigendum fyrirtækja sem fénýta auðlindir þjóðarinnar.

Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar að lokinni þessari umræðu.