breytt skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands.

Forseti. Hv. þm. Hildur Sverrisdóttir spurði hérna í svari við andsvari mínu við ræðu sína áðan: Hvað er ábati? Hvað er að koma út í plús? Tilefni þeirrar spurningar, sem ég gat ekki svarað því að þetta var seinna andsvar, var að ég var að kvarta yfir því sem stóð í nefndaráliti meiri hlutans varðandi þessa stöðumatsskýrslu um það hvernig gangi að breyta til og færa til málaflokka og búa til ný ráðuneyti o.s.frv. Ég sagði að þá þyrftum við að vita hvert grunnviðmiðið væri: Hver er staðan núna? Útskýringar á því af hverju sú staða er slæm og útskýringar á því hvernig breytingarnar munu betrumbæta. Ef við erum ekki með þær útskýringar þá er hægt að skálda hvaða útskýringar sem er eftir á. Eftiráútskýringarnar eru rosalega auðveldar, þegar ekki er sagt fyrir fram hvert vandamálið er og hvernig þessar tillögur leysa það vandamál. Í kjölfarið á þessu, af því að hluti af því að setja fram vandamálið sem slíkt er að setja fram kostnaðarmat og þá hvernig ný ákvörðun stjórnvalda gerir hlutina ódýrari eða skilvirkari eða eitthvað því um líkt, á að koma ákveðin ábatagreining. Við hverju búumst við með því að búa til þetta iðnaðarráðuneyti? Núverandi umfang er þetta mikið, við búumst við því að það verði jafnvel meira en einhver skilvirkniaukning sem er ekki endilega hægt að færa í nákvæma tölu í ríkisreikningi en hefur kannski einhver áhrif í sveitarfélögum eða á öðrum stöðum í samfélaginu. Það er ábati. Ábatinn er ekki ein krónutala sem hefur bara áhrif á ríkisreikninginn. Það er stærra sjónarsvið sem stjórnvöld eiga að horfa til.

Þetta er rosalega skýrt í lögum um opinber fjármál. Það á ekki að vera nein spurning hver ábatinn er af því að stjórnvöld eiga að vita það. Þau leggja í rauninni grundvöllinn fyrir því hvers konar ábata þau leggja mat á, sem þeirra val, því að innan þessarar aðferðafræði er gerð valkostagreining: Við búum við ákveðið vandamál í dag og mögulegar lausnir eru A, B, C og D. Svipað og þegar lagður er nýr vegur eða ný orkulína eða eitthvað svoleiðis, þá eru oft búnir til nokkrir möguleikar á því hvar eigi að leggja veginn; með brú, með göngum, leið A, B, C o.s.frv. Svo er gerð valkostagreining þar á milli. Það er mismunandi kostnaður við þessar leiðir. Það eru mismunandi umhverfisáhrif af þessum leiðum. Mat okkar á umhverfisáhrifum er ekki endilega peningalegt, að sjálfsögðu ekki, áhrifin geta verið óáþreifanleg en eitthvað sem stjórnvöld segja að sé mikilvægt. Þá leggja þau fram þá pólitísku sýn að það séu þessi atriði í þessari leið sem verji t.d. mýri eða varpland eða eitthvað því um líkt, þau geti ekki lagt peningalegt mat á þetta en ætli samt að velja þá leið þó að hún sé óhagkvæmari en önnur leið peningalega séð af því að hún verji þessi efnislegu verðmæti.

Það er bara pólitísk ákvörðun og það er okkar að gagnrýna hana eða hrósa, að sjálfsögðu. Þetta er ábatinn sem stjórnvöld eiga að útskýra. Hvað kemur út í plús er einmitt ekki bara excel-skjal, alls ekki, það hefur aldrei verið þannig þrátt fyrir að ég sé ítrekað ásakaður um að vera einhver excel-frömuður, sem ég er alls ekki. Ég hef einungis beðið um þá lágmarkskurteisi að gert sé gróft kostnaðarmat, gróf ábatagreining í staðinn fyrir að engin sé gerð, af því að það er núverandi ástand, það er engin kostnaðargreining, engin ábatagreining, ekkert varðandi valkostagreiningar eða neitt því um líkt nema innan t.d. samgönguáætlunar, lagningar á vegum og þess háttar. Það er þó vottur að faglegum vinnubrögðum hvað þetta varðar. En þá aðferðafræði þarf að útfæra í miklu fleiri málefnum stjórnvalda. Við kunnum þetta, það er til þekking á þessu, það er bara ekki verið að nota hana og ekki verið að framkvæma hana. Eina ástæðan sem ég get séð fyrir því er einfaldlega sú að slík greining tekur oft burt geðþóttavald stjórnmálamanna. Það líkar þeim illa. Þau vilja geta sagt: Við viljum hafa þetta svona af því að okkur finnst það. Þau vilja ekki þurfa að rökstyðja neitt fleira því að það gæti óvart komið í ljós að þau hafa rangt fyrir sér.

Við í Pírötum viljum hins vegar faglegar greiningar. Við viljum hafa þær vel rýndar og frá óháðum aðilum til þess að við getum sýnt fram á að þeir valkostir sem við þekkjum og vitum að eru til séu rökstuddir á þann hátt að við getum sagt að hér sé verið að fara vel með almannafé, hér sé verið að betrumbæta samfélagið á einhvern hátt og það sé aðgengilegt svart á hvítu svo hver sem er geti rýnt og gagnrýnt. Við viljum fá gagnrýni frá íbúum, frá hagsmunaaðilum, frá hverjum sem er. Til að hægt sé að gagnrýna þurfa þessi grunnatriði að liggja fyrir. Það þarf að liggja fyrir hvert vandamálið er og hverjir valkostirnir eru við að leysa þetta vandamál. Hvernig er kostnaðargreining hvað valkostina varðar? Hver er ábatinn af hverjum valkosti fyrir sig? Þar byrjar pólitíska ákvarðanatakan. Hún byrjar einmitt á því að greiningin á ábatanum er ekki alltaf efnisleg, stundum er hún óáþreifanleg og þá þarf að taka pólitíska ákvörðun um að velja kannski valkost sem er óhagkvæmari samkvæmt excel-skjalinu en við verðmetum pólitískt séð ýmsa aðra þætti; byggðaþróun, umhverfismál og ýmislegt, mikilvægara en excel-niðurstöðurnar.

Það er það sem vantar í þessa þingsályktunartillögu. Hérna erum við með pólitískar áherslur ríkisstjórnarinnar og eitthvert loforð um stöðumatsskýrslu sem ekki er hægt að framkvæma á hlutlægan hátt. Það verður alltaf hægt að skálda. Við erum með svipað fyrirkomulag í ársskýrslum ráðherra þar sem ríkisstjórnin leggur fram stefnu sína í fjármálaáætlun. Þar á hún einmitt að útskýra af hverju hún velur þær aðgerðir sem eru í boði til þess að leysa ákveðin vandamál, útskýra kostnaðinn, útskýra ábatann til þess að útskýra í fjárlögum og síðan í ársskýrslum ráðherra, sem eiga að útskýra hvernig til tókst, hvort okkur tókst betur eða verr, hvort þetta var vangreint, ofgreint eða hvað getum við lært af því og hvort við getum gert betur næst þegar við reynum. Við verðum alls ekki betri ef við reynum ekki. Við erum með þetta fyrirkomulag í ársskýrslum ráðherra. Þessi stöðumatsskýrsla er í rauninni sambærilegt verkfæri og það. En eins og er er ársskýrsla ráðherra eftiráskýringar. Af því hvernig þessi þingsályktunartillaga er sett upp og hvernig afgreiðsla meiri hluta nefndarinnar er, þá er ekkert sem hægt er að festa hönd á, til að leggja mat á. Það býður upp á eftiráskýringar. Og hver ætlar í alvörunni að giska á að ríkisstjórnin muni vera með hlutlaust mat á eigin ákvörðunum? Í alvöru? Ef ég ætti að giska út frá gefinni reynslu hvernig það verður þegar einhver stöðumatsskýrsla kemur — ég býst fastlega við því að stjórnarandstaðan muni gagnrýna niðurstöður þeirrar stöðumatsskýrslu, þó ekki nema bara af því að það vantar forsendurnar, sem þýðir að ekki er hægt að gera sanngjarna stöðumatsskýrslu — þá verður það einfaldlega kallað pólitík eða eitthvað því um líkt og að þetta sé bara pólitísk gagnrýni. Nei, það er það augljóslega ekki ef forsenda skýrslunnar er gölluð. Efnisinnihaldið getur vel verið pólitískt, alveg tvímælalaust, ekkert mál, en stöðumatsskýrslan er það líka, við verðum að hafa það á hreinu. Hún er líka pólitísk. Að sjálfsögðu er eðlilegt að koma með pólitíska gagnrýni á pólitískt plagg, það er nákvæmlega ekkert að því. Það munu ekki vera staðreyndir, ekki séns að það munu vera staðreyndir sem verða í þessari stöðumatsskýrslu. Ég tel engan séns vera á því. Ég hlakka til að láta koma mér á óvart, það er alltaf svoleiðis. En ég met það svo út frá gefinni reynslu að það sé ekki möguleiki.

Það eru nokkur atriði í þessari þingsályktunartillögu og áliti meiri hluta sem mér finnast áhugaverð. Varðandi t.d. innviðaráðuneytið er verið að aukna rosalega skilvirkni í leyfisveitingum framkvæmda og setja undir skipulagsmálin og ýmislegt svoleiðis. Það er mjög auðvelt að trúa þessu. Það er verið að setja sambærileg málefni undir sama hatt og það mun auka skilvirkni. Það er ekkert sem bendir til þess að það sé ósatt. Ég benti á það áðan í andsvari að það gæti hins vegar verið mjög óheppilegt að hafa t.d. gæðaeftirlit á sömu hendi og ákvörðun og framkvæmd af því að það gerir það einfaldlega að verkum að það verður sjálfsmat, ekki gæðaeftirlit og það er hægt ruglast mjög auðveldlega á því.

Þá langar mig til að benda á og fara í yfir í menntamálin sem verið er að rífa í tætlur, gjörsamlega í tætlur; háskóli þarna en grunnskóli og menntaskóli þarna og framhaldsfræðsla á öðrum stað. Þar eru ekki samlegðaráhrif. Þar er engin samfella í menntamálum. Ég átta mig ekki á því hvernig hægt er að nota ein rök fyrir sameiningu til að ná skilvirkni og árangri o.s.frv. en síðan önnur rök fyrir því að tvístra, en hvort tveggja til þess að ná sömu markmiðum. Því að markmiðin eru öll hérna til þess að, eins og það er orðað, fella ósýnilega múra stjórnsýslunnar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu. Á einum stað þýðir það að taka marga málaflokka og setja þá saman og á öðrum stað þýðir það að taka marga málaflokka sem eru tvímælalaust sambærilegir, menntamál, og tvístra þeim. Hvað segir þetta manni? Þetta segir manni einfaldlega það sem sagt er í áliti 2. minni hluta, að þetta er bara pólitísk ákvarðanataka. Og slúðrið segir manni líka að að hluta til sé verið að tvístra menntamálunum af því að menntamálaráðuneytið var í algeru klúðri, gjörsamlega algeru klúðri, og eina leiðin til þess að laga það var að stokka upp í því til þess kannski að geta sett það saman aftur seinna. Það var einfaldlega ýmislegt flókið. Maður heyrði sögur af öskrum og slíku á milli ýmissa aðila þar, sem er ekki eitthvað sem á að gerast á samstarfsvettvangi. En þetta er slúður. Ég sel það ekki dýrara en ég keypti það. Einu haldbæru rökin sem ég hef fyrir vandamálum í menntamálaráðuneytinu eru margar fyrirspurnir mínar á fyrri þingum þar sem menntamálaráðuneytið var langsamlega lélegast í því að svara fyrirspurnum. Það varð eitthvað aðeins betra eftir sem leið á en það tók menntamálaráðuneytið langsamlega lengstan tíma að svara fyrirspurnum. En látum það vera. Óháð því eru hérna dæmi um málaflokk sem verið er að setja saman til þess að búa til skilvirkni og samvinnu og dæmi um málaflokk sem verið var að tvístra til að búa til skilvirkni og samvinnu og eitthvað því um líkt. Ég átta mig alla vega ekki á því hvernig sömu rök eiga við í báðum tilfellum.

Þá kemur að því sem mér finnst mjög áhugavert, því að í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu er útskýring sem ég hef ítrekað hérna: Ekki síst til þess fallnar að fella ósýnilega múra stofnanamenningarinnar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins. Meiri hlutinn bætir hins vegar við þetta, með leyfi forseta:

„Að mati meiri hlutans ræður það almennt ekki eitt úrslitum um hvort framkvæmd stjórnarmálefna sé árangursrík og skilvirk að þau heyri undir eitt og sama ráðuneytið.“

Ég skal alveg taka undir þetta, ekkert mál.

„Þvert á móti kunna hinir ósýnilegu múrar stofnanamenningar að þrífast milli skrifstofa innan ráðuneytis rétt eins og á milli ráðuneyta.“

Ég skal líka taka undir þetta. Að sjálfsögðu getur þetta gerst.

„Að mati meiri hlutans skiptir meira máli að innan Stjórnarráðsins fari fram virk samvinna og samstarf.“

Þá spyr maður sig þessarar stóru spurningar: Hvort er það efling á virkri samvinnu og samstarfi sem nær betri árangri, t.d. í menntamálum, eða það að tvístra þeim á milli ráðuneyta, til að brjóta niður ósýnilegu veggina? Er það eitthvað sérstaklega útskýrt? Nei, ekkert svoleiðis? Er það eitthvað sem ætti að útskýra? Af því að þarna eru valmöguleikar, hérna erum við með vandamál, hvort sem er vandamál með samvinnu, samráð og samhæfingu, sem væri þá í menntamálaráðuneytinu, um að annaðhvort efla samvinnu og samstarf, fara í virka samvinnu og samstarf, eins og það er orðað í áliti meiri hluta, eða tvístra því hingað og þangað. Þetta eru tveir valkostir. Það eru til fleiri valkostir svo sem, en þetta eru alla vega þeir sem imprað er á í bæði þingsályktunartillögunni og áliti meiri hlutans. Sést hvor valkosturinn er betri? Er einhver greining á kostum og göllum? Er útskýrt að ekki sé hægt að fara í eflingu á virkri samvinnu og samstarfi innan menntamála og þess vegna sé augljóst að setja þurfi framhaldsfræðsluna í félagsmálaráðuneytið og háskólana í háskólamálaráðuneytið og grunnskóla og framhaldsskóla í barna- og menntamálaráðuneytið? Hvar er útskýringin á því að það sé betri lausn en einhvers konar virk samvinna og samstarf sem hér er talað um sem möguleika, að það skipti meira máli að unnið sé að þeim markmiðum?

Mér finnst þetta mjög merkilegt, að það sé fjallað um þessa valkosti án þess að útskýra fyrir okkur t.d. hvor þeirra kostar meira. Byrjum á því hvor væri líklegri til að skila af sér betri niðurstöðu til skemmri og lengri tíma. Mér finnst líklegt, og þá er ég að giska, ég viðurkenni það fullkomlega, að það að tvístra menntakerfinu á þrjú mismunandi ráðuneyti gæti lagað eitthvað til skemmri tíma ef við gefum okkur að þar sé núna, fyrir þá tvístrun, einhver samskiptavandamál eða samvinnuvandamál í gangi. En til lengri tíma held ég að það verði tvímælalaust vandamál. Hvenær þarf þá að vinna að sameiningu aftur til að ná sömu samlegðaráhrifum og eru svo góð fyrir innanríkisráðuneytið? Er það á þessu kjörtímabili? Væri ekki eðlilegt að hafa einhverja valkostagreiningu hvað það varðar, einhverjar sviðsmyndir um það?

Þetta er mjög áhugaverð þingsályktunartillaga þegar allt kemur til alls því að hún er grundvölluð út frá „mér finnst“-pólitík. En á að tækla fagleg atriði? Við í Pírötum viljum blanda þessu tvennu betur saman, ekki hafa það aðskilin atriði. Við þurfum faglegu greiningarnar til að geta tekið upplýstar ákvarðanir. Hérna höfum við hvorugt. Hérna höfum við bara pólitísku greininguna án þess að hafa hugmynd um áhrifin af þeim ákvörðunum sem teknar eru um, eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson kom inn á áðan, að breyta nöfnum á ráðuneytum. Það er þegar allt kemur til alls það sem þessi þingsályktunartillaga snýst um.