sala á hlut ríkisins í Íslandsbanka, munnleg skýrsla fjármála- og efnahagsráðherra. - Ein umræða.
Frú forseti. Við ræðum hér nýafstaðna skyndisölu ríkisins á hlut í Íslandsbanka. Hæstv. fjármálaráðherra fór nokkuð ítarlega yfir málið hér í framsöguræðu sinni og nefndi mörg mikilvæg atriði og það er ástæða til að undirstrika nokkur þeirra. Til að mynda nefndi hæstv. ráðherra að nú stefndi í að stöðugleikaframlag bankans sem þá hét Glitnir, yrði sem nemur nærri 300 milljörðum kr. Það munar um það og ég efast ekki um að ég og hæstv. ráðherra deilum góðu minningum um þann slag sem átti sér stað til að tryggja þetta framlag og önnur, því að hann var stór. Hins vegar hljótum við þegar svona miklir hagsmunir eru undir að velta fyrir okkur með hvaða hætti var staðið að því að innleysa þá eða tryggja að ríkið fengi sem mest í sinn hlut. Það er rétt sem hæstv. ráðherra sagði að það var gæfa á sínum tíma að bankarnir gömlu sem féllu skyldu ekki vera í ríkiseigu. Það styrkti mjög stöðu íslenska ríkisins við það að takast á við gríðarlega miklar efnahagsþrengingar en um leið að finna lausnirnar til að bregðast við þeim þrengingum. Það tókst vel og ég tel alveg ástæðu til að minna á það að hæstv. fjármálaráðherra stóð sig mjög vel í þessum slag á sínum tíma. Þetta voru aðgerðir sem umbyltu stöðu ríkissjóðs á Íslandi að því marki að ekkert ríki, held ég að mér sé óhætt að segja, a.m.k. ekki í seinni tíma sögu, hefur náð viðlíka efnahagslegum viðsnúningi og íslenska ríkið náði með niðurstöðunni um uppgjör slitabúa bankanna og yfirtakan á Íslandsbanka er hluti af því.
Ég tók líka eftir skotum hæstv. fjármálaráðherra, eiginlega skothríð, á samstarfsflokkinn í ríkisstjórn, Framsóknarflokkinn, þegar hann talar um samfélagsbanka, og keyrði í kaf, ef svo má segja, í málflutningi sínum stefnu þess flokks varðandi svokallaðan samfélagsbanka. En það sem ég vil þó fyrst og fremst leggja áherslu á hér, á þeim stutta tíma sem ég hef til ráðstöfunar í þessari mikilvægu umræðu, er sú aðferð sem ríkisstjórnin hefur notast við við að innleysa ávinninginn eða eftir atvikum réttmæta kröfu vegna uppgjörs slitabúanna með tilliti til Íslandsbanka. Það verður ekki annað sagt en að í frumútboðinu hafi verðið reynst lágt. Þetta var gagnrýnt á sínum tíma og óhjákvæmilega var því svarað til að það væri ómögulegt að segja til um hvernig verð á hlutabréfum myndi þróast, sem er vissulega rétt. En eftir frumútboðið þá hækkaði verðmæti þessara hlutabréfa mjög verulega og þeir sem höfðu tekið þátt í því högnuðust fyrir vikið, hafi þeir innleyst þann hagnað. Svo kemur þessi annar áfangi í framhaldi af því og þá veltir maður fyrir sér: Lærði ríkisstjórnin af reynslunni varðandi aðferðina og verðlagninguna? Ég er ekki alveg viss um það því að eins og margir hv. þingmenn hafa velt upp hér í umræðunni í dag þá er margt á reiki um hvernig staðið var að þessum öðrum áfanga í sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Svo er hitt, spurningin um hvernig ríkið nýtir það fjármagn sem það fær fyrir bankann. Þar höfum við heyrt tillögur eða hugmyndir ríkisstjórnarinnar um nýtingu fjármagnsins, annars vegar umræðu um að nýta þetta fjármagn til að greiða niður ríkisskuldir, sem þarf kannski ekki að koma á óvart og er skynsamleg ráðstöfun, en við höfum líka séð það í samþykktri þingsályktunartillögu að það ætti hugsanlega nýta tekjur af sölu Íslandsbanka til að ráðast í framkvæmd á borð við borgarlínu. Hún var nefnd sérstaklega. Þá veltir maður aftur fyrir sér: Er verið að gera þetta á skynsamlegan hátt? Er verið að ráðstafa fjármagninu á skynsamlegan hátt? Reyndar er ekki lengur bein tenging milli tekna af sölu Íslandsbanka og borgarlínu en fjármögnun frá ríkinu engu að síður er sú sama svoleiðis að það má alveg heimfæra þetta á þessa sölu, að ríkið sé að verja tekjunum í framkvæmd sem er að mínu mati óhagkvæm og til þess fallin að uppfylla kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík.
En þetta eru kannski allt saman aukaatriði í stóra samhenginu sem er þetta: Þegar ráðist var í yfirtöku á íslenska fjármálakerfinu að mjög verulegu leyti samhliða uppgjöri slitabúa bankanna lagði ég áherslu á að það þyrfti að nýta það tækifæri sem í því fælist til að laga fjármálakerfið á Íslandi. Fyrri áfanginn væri að taka við framlögum slitabúanna, m.a. í formi eignarhalds á bönkum, en óhjákvæmilegt framhald hlyti að felast í því að nýta þá einstöku stöðu sem þannig skapaðist til að endurskipuleggja fjármálakerfið á Íslandi og láta það virka betur fyrir íslensk fyrirtæki og íslenskan almenning því að það hefur ekki gert það. Íslenska fjármálakerfið hefur ekki virkað sem skyldi fyrir íslenskan almenning og það hefur ekkert með evruna að gera eða íslensku krónuna. Það hefur með það að gera hvernig þetta kerfi hefur verið sett upp og skipulagt og rekið. Þarna gafst einstakt tækifæri til að gera breytingu þar á.
Fyrir alþingiskosningarnar 2017 lagði Miðflokkurinn fram tillögu að endurskipulagningu íslenska fjármálakerfisins með hliðsjón af þeirri stöðu sem þá var uppi, ekki bara varðandi bankana heldur líka lífeyrissjóði, tryggingafélög, fjármálakerfið í heild, því að þetta var einstök staða sem kemur ekki aftur. Það er mikil synd að ríkisstjórnin á þessu kjörtímabili, eins og við sjáum nú með þessari sölu, og því síðasta, skuli ekki hafa nýtt þetta tækifæri. Það hefði verið hægt að ráðast í sölu á eignarhlut ríkisins í bönkunum, Íslandsbanka og Arion banka sem ríkið hafði í hendi sér að yfirtaka líka, með þeim hætti að fjármálakerfið á Íslandi hefði nýst öllum almenningi miklu betur en nú er. Þessi hluti atvinnulífsins lýtur ekki sömu lögmálum og aðrir hlutar þess. Þetta er ekki eins og matvöruverslanir eða nokkur annar rekstur. Bankarekstur, fjármálakerfið, hefur algjöra sérstöðu. Bankarnir hafa í raun heimild til að prenta peninga og það kallar á að ríkisvaldið geri ákveðnar kröfur til þeirra. Tækifærið til að gera þær kröfur og endurskipuleggja kerfið var til staðar, einstakt tækifæri, en það hefur ekki verið nýtt. Við lögðum til fyrir síðustu kosningar, að a.m.k. til að byrja með yrði þriðjungshlut í Íslandsbanka útdeilt til allra landsmanna jafnt. Það er sanngjörn einkavæðing. Þannig hefði myndast raunverulegt verð, raunverulegt verðmæti hlutabréfa í bankanum hefði komið í ljós og allir Íslendingar hefðu notið góðs af því til jafns. Þar var um verulegar fjárhæðir að ræða, fyrir meðalfjölskyldu líklega vel yfir milljón krónur miðað við verðið eins og það var strax eftir söluna. En þetta var ekki bara spurning um að afhenda fólki þessi verðmæti þannig að það gæti sjálft farið með þau og nýtt þau á þann hátt sem það teldi skynsamlegast, þetta var líka spurning um að almenningur hefði beina aðkomu að fjármálakerfinu. En það varð ekki raunin. Þá var ráðist í þetta útboð á sínum tíma, frumútboð og svo þennan annan áfanga þar sem er a.m.k. tiltölulega óljóst með hvaða hætti var staðið að því að velja eða ákveða hverjir fengju að kaupa. Það vekur óhjákvæmilega spurningar. En ef allur almenningur hefði haft jafnan aðgang, jafnt hlutfall, þá hefði myndast í fyrsta lagi heilbrigður og eðlilegur markaður, eðlilegt verð, og aðkoma alls almennings að bankakerfinu hefði verið tryggð. Hvers vegna var þessi leið ekki farin? Ég ímynda mér að ríkisstjórnin myndi segja að hlutverk hennar hafi verið fyrst og fremst að tryggja sem mestan hagnað, sem mestan ávinning af sölunni. Tryggði þessi leið það? Ég er ekki viss um það. En látum það liggja á milli hluta. Ef það var afstaða ríkisstjórnarinnar að það þyrfti að gera þetta með þeim hætti að beinar tekjur ríkisins af sölunni yrðu sem mestar þá var engu að síður litið fram hjá samfélagslegu mikilvægi fjármálakerfisins og mikilvægi þess efnahagslega og fjárhagslega fyrir allt samfélagið, að búa til, hanna, innleiða fjármálakerfi sem virkar betur en það fjármálakerfi sem við búum enn þá við á Íslandi.
Þetta er meginathugasemd mín við hvernig ríkisstjórnin hefur staðið að meðferð þessara framlaga slitabúa bankanna, að hún skyldi ekki nýta tækifærið, þetta einstaka tækifæri sem gafst til að laga kerfið. Þetta er það sama í heilbrigðiskerfinu og í rauninni öllum öðrum kerfum. Það er ekki ráðist í það að laga kerfið sjálft. Tækifæri til slíks eru ekki nýtt. Mér dettur ekki í hug að væna hæstv. fjármálaráðherra um að hafa valið aðferð sem fæli í sér neitt misjafnt eða væri til þess ætluð að ná einhverjum óeðlilegum markmiðum. En hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin völdu þó engu að síður ekki þær aðferðir sem hefðu getað tryggt breytingu á fjármálakerfinu á Íslandi sem til lengri tíma litið hefði verið miklu verðmætari, margfalt verðmætari en þeir milljarðar sem ríkið fær með sölu á eignarhlut sínum í Íslandsbanka með þeim hætti sem gert var.
