heilbrigðisþjónusta.

Virðulegur forseti. „Ástandið síðustu vikur hefur verið verra en nokkurn tíma í sögu bráðamóttökunnar, fleiri bíða innlagnar á sama tíma og það kvarnast upp úr hópi starfsfólks.“

Þetta eru orð Hjalta Más Björnssonar, starfandi yfirlæknis á bráðadeild Landspítala, höfð eftir honum á einum netmiðlanna. Hann segir að alger skortur sé á legudeildarrýmum fyrir fólk sem þurfi að komast að, að tugir sjúklinga þurfi að bíða á bráðamóttökunni í óhæfilegan tíma. Þetta eru ekkert nýjar fréttir þannig séð, við heyrum þessi neyðaróp á nokkurra vikna eða nokkurra mánaða fresti. Við erum eiginlega orðin svo vön þessu að maður er hættur að kippa sér upp við fyrirsagnir um þetta.

Ef við skoðum tölurnar aðeins þá ættu þessi neyðaróp ekki að koma neinum á óvart. Nú er það þannig að á undanförnum árum og áratugum hefur sjúkrarýmum fækkað jafnt og þétt miðað við íbúafjölda á Íslandi. Þau voru 335 árið 2007 á hverja 100.000 íbúa, en árið 2019 voru þau 227. Þetta gerðist á meðan hlutfall eldra fólks, hópsins sem helst þarf á sjúkrahúsþjónustu að halda, fór úr 11,5% af heildaríbúafjölda á Íslandi upp í 14,2%. Þetta gerðist líka á sama tíma og sprenging varð í komu ferðamanna til landsins, sem olli auðvitað stórauknu álagi á bráðamóttöku Landspítalans, sérstaklega á sumrin, eins og við sjáum núna. Um leið hefur uppbygging hjúkrunarrýma setið á hakanum, rekstur hjúkrunarheimila verið vanfjármagnaður, eins og við fengum svo ítarlega skýrslu um bara núna í fyrra, rúmanýting á sjúkrahúsum hefur verið um og yfir 100%. Þannig var þetta meira að segja löngu fyrir heimsfaraldurinn. Ísland er í hópi þeirra Evrópuríkja þar sem gjörgæslurúm eru fæst miðað við mannfjölda og í hópi Evrópuríkja þar sem rúmanýtingin á spítölum er mest. Þetta liggur allt saman fyrir.

Það sem ég var að telja upp er ekki til marks um einhvern ægilegan stjórnunarvanda á spítalanum. Það vitnar fyrst og fremst um skort á fjármagni og skort á starfsfólki. Ef við skoðum bara raunframlög inn í rekstur Landspítalans miðað við íbúafjölda sjáum við að þau hafa varla haggast á undanförnum árum. Þetta er auðvitað það sem þarf að líta til. Það er ekki hægt að skoða bara einhverja nafnvirðishækkun og taka hana algjörlega úr sambandi við alla undirliggjandi þætti, fjölda íbúa og annað. Starfsfólk finnur þetta á eigin skinni, þannig að það er engin tilviljun að við heyrum neyðaróp svona reglulega. Það er einfaldlega verið að fjársvelta heilbrigðiskerfið okkar. Við erum ört stækkandi samfélag sem verður flóknara og flóknara, en nýjar og nýjar áskoranir í heilbrigðismálum og fjárframlögin inn í kerfið endurspegla það einfaldlega ekki.

„Get ekki horft upp á þetta lengur“, segir bráðahjúkrunarfræðingur á Facebook. Hún lýsir ómanneskjulegu álagi og aðstæðum þar sem engin leið er að sinna sjúklingum með viðunandi hætti. „Hef beðið og vonað að hlutirnir breytist og lagist en þetta versnar bara“, skrifar hún. Hún sagði upp og getur ekki meir.

Hún er ekki sú eina. Jón Magnús Kristjánsson, fyrrverandi yfirlæknir á bráðamóttöku, skrifar:

„[H]ið langvinna álag og samviskubit yfir að geta ekki sinnt sjúklingum sem [leita á bráðamóttökuna], með sómasamlegum hætti hrekur burtu fleiri og fleiri af mínum frábæru samstarfsmönnum.“

Hvernig bregst ríkisstjórnin við svona ástandi, þessu ástandi sem ítrekað er varað við og bent á? Er ríkisstjórnin að ráðast mjög skipulega að rótum útskriftarvandans á Landspítalanum með því t.d. að fjölga hjúkrunarrýmum eða ráðast í byltingu í heimaþjónustu og heimahjúkrun? Sjáum við peningana fara þangað? Sjáum við meiri háttar umbætur hér til þess að leysa þennan útskriftarvanda, sem svo er kallaður? Sjáum við t.d. stóruppbyggingu á fjölbreyttum búsetuúrræðum fyrir eldra fólk? Sjáum við aukin stofnframlög t.d. renna inn í eitthvað slíkt? Nei. Er ríkisstjórnin að ráðast í stórátak til að bæta starfsaðstæður, aðstæður í heilbrigðiskerfinu og gera það eftirsóknarvert fyrir heilbrigðismenntað fólk að vinna á Íslandi? Nei. En er þá verið að stórauka fjárframlög til heilbrigðiskerfisins, og þá ekki bara að auka útgjöld í fjárfestingarþáttinn heldur líka inn í reksturinn sjálfan og hverfa þannig frá þeirri fjársveltistefnu sem ég var að lýsa hérna þar sem raunframlög haggast varla miðað við íbúafjölda? Nei. Kannski trúa ráðherrarnir því ekki að þetta sé stóri vandinn; skortur á fjármunum, mönnunarvandi. Kannski hafa þau bara bitið það svolítið í sig að þetta sé fyrst og fremst skipulagsvaldið, stjórnunarvandi. Þá verður að koma fram annars vegar mjög sterkur rökstuðningur fyrir því að sú sé raunin og hins vegar eitthvert plan um að leysa það og stokka upp í kerfinu.

Þetta frumvarp hér í dag gerir náttúrlega ekkert slíkt og það dugar ósköp skammt. Ef ástæðan fyrir úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar er sú að þau líta bara á þetta sem stjórnunar- og skipulagsvanda er þetta frumvarp hér í dag ósköp aumt viðbragð við því. Ég held jafnvel að það séu atriði í þessu frumvarpi sem orki tvímælis og veki spurningar um hvort flækjustigið við stjórnun spítalans geti jafnvel aukist. Landspítalinn sjálfur bendir á það í umsögn sinni að stjórnkerfi stofnunarinnar verði að vera skýrt, verkaskiptingin skýr og ábyrgðarsviðin skýr. Þar segir enn fremur:

„Almennt má segja að með því að setja sérstaka stjórn yfir stofnun aukist hættan á að ábyrgðarsvið verði óskýrari og má í því samhengi benda á að skv. 1.gr. frumvarpsins skal stjórnin taka ákvörðun um veigamikil atriði er varða rekstur og starfsemi spítalans en forstjóri ber ábyrgð á rekstrarútgjöldum og afkomu skv. 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá lengjast boðleiðir innan spítalans og á milli ráðherra og forstjóra. Að hluta má takast á við óljós ábyrgðarsvið og langar boðleiðir með erindisbréfum stjórnar og forstjóra og skipuriti stofnunarinnar en þó aldrei nema að hluta, sbr. 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Skýra þarf því vel hvar vald og ábyrgð ráðherra, stjórnar og forstjóra liggur.“

Þetta segir í umsögn Landspítalans. Ég verð að segja að ég get ekki séð við lestur nefndarálitsins frá meiri hluta nefndarinnar að tekið sé eitthvað sérstaklega á þessum atriðum eða að þessi atriði séu miklu skýrari eftir hina þinglegu meðferð þessa frumvarps. Eins er alveg ljóst að þau viðfangsefni og ákvarðanir sem munu heyra undir stjórn spítalans krefjast mjög svo yfirgripsmikillar þekkingar á starfsævinni og bara þessu samspili mismunandi þjónustuþátta innan og utan spítalans. Við hljótum að vilja að reynslan af þessu og þekkingin sem getur byggst upp varðveitist og haldist að einhverju leyti innan stjórnarinnar. Þá veltir maður fyrir sér hvort ekki sé eðlilegt að skipunartíminn sé lengri en tvö ár, hvort ekki sé hætt við of tíðum stjórnarskiptum og skiptum á stjórnarmönnum.

Ég vil líka víkja aðeins að umsögn Landssamtakanna Geðhjálpar sem leggja áherslu á að í stjórn Landspítala sitji fulltrúar notenda. Þar segir:

„Það verður að teljast gamaldags viðhorf að í frumvarpi heilbrigðisráðherra sé gert ráð fyrir tveimur fulltrúum starfsmanna í stjórn spítalans en engum fulltrúa notenda. Því miður hefur ekki verið hlustað á raddir notenda í gegnum árin sem aftur hefur gert þjónustuna verri og tafið fyrir bata fjölda einstaklinga. Að undanförnu höfum við heyrt fréttir af málum þar sem ekki var hlustað á notendur heilbrigðiskerfisins með sorglegum afleiðingum. Þessi mál hafa komið upp á ýmsum deildum og stigum heilbrigðisþjónustunnar og eru til marks um hve mikilvægt það er að hverfa frá stefnu valdaójafnvægis á milli notenda þjónustunnar og þeirra sem veita þjónustuna í kerfinu.“

Ég held að óhætt sé að taka undir þetta og styðja að sjálfsögðu breytingartillögu fulltrúa minni hlutans þess efnis að ráðherra skuli ekki aðeins skipa tvo áheyrnarfulltrúa úr hópi starfsmanna Landspítalans heldur einnig fulltrúa úr notendaráði með málfrelsi og tillögurétt.

Ég vil svo rétt ítreka hér sjónarmið sem ég setti fram í fyrri umræðunni um þetta mál um að það er í raun löngu tímabært að koma líka upp innri endurskoðun hjá Landspítalanum. Þetta er stærsti vinnustaður landsins, það eru hátt í 6.000 manns sem vinna hjá spítalanum, árlegar fjárveitingar ríkisins til Landspítalans slaga hátt upp í 100 milljarða. Það er ekki að ástæðulausu sem Ríkisendurskoðun hefur trekk í trekk gert athugasemdir við að enginn innri endurskoðandi skuli vera hjá Landspítalanum. Ég hefði kannski talið eðlilegt núna þegar við erum líklega í þann mund að afgreiða út úr þinginu frumvarp um stjórn yfir Landspítalanum að við myndum þá nota ferðina og setja líka inn ákvæði um innri endurskoðun, skipun endurskoðunarnefndar, skipun innri endurskoðanda til að stuðla þá að kerfisbundnu og óháðu eftirliti með starfsemi stofnunarinnar. En ekki virðist hafa náðst nein samstaða um eitthvað slíkt í velferðarnefnd.

Hér grunar mig reyndar að vandamálið sé kannski líka það að hæstv. fjármálaráðherra hefur um margra ára skeið, alveg síðan lög um opinber fjármál voru sett — voru þau ekki sett 2015 og tóku gildi 2016 — heykst á því að fylgja eftir reglugerðarheimild í lögunum sem lýtur að samræmdu innra eftirliti hjá ríkisaðilum. Það er auðvitað mjög bagalegt ef þetta tefur það núna að komið sé upp einhvers konar innri endurskoðun og innra eftirliti út frá einhverjum samræmdum stöðlum hjá svona risastórri stofnun sem heldur á svo miklum fjármunum þar sem svo gríðarlega miklir hagsmunir eru undir og mikilvægt að peningar séu nýttir sem allra best.