búvörulög.

Virðulegi forseti. Ég ætla að segja það strax hér að ég virði mjög þessa viðleitni flutningsmanna sem eru að flytja þetta mál í fimmta sinn, hugsjónafólk, og ekki síst fyrsti flutningsmaður sem hefur áralanga og áratuga reynslu af sauðfjárrækt og almennt í íslenskum landbúnaði. Breytir það því að ég er algerlega ósammála frumvarpinu? Nei, það gerir það ekki. Því meira sem ég les mér til um frumvarpið, því meiri reynslu sem við höfum af því hvernig veruleiki íslenskra sauðfjárbænda er í dag, þá tel ég einmitt þessa leið vera síst til þess fallna til að bæta stöðu sauðfjárbænda. Það getur vel verið að þetta bæti stöðu afurðastöðvanna en ekki sauðfjárbænda. Það er ekkert öryggi í því. Ég vil hins vegar taka heils hugar undir orð hv. fyrsta flutningsmanns, Þórarins Inga Péturssonar, ég tel okkur vera öll í þessum sal sammála um að við þurfum að efla og styðja við innlenda matvælaframleiðslu. Við eigum að halda áfram að gera það. Það er bara spurning hvaða leiðir við förum til þess.

Ég ætla að fara í stuttu máli yfir það af hverju ég tel skipta öllu máli að við höfum samkeppnissjónarmið að leiðarljósi. Virk samkeppni skiptir öllu máli fyrir íslenskan almenning og um leið líka fyrir velferð þjóðarinnar, velferð sauðfjárbænda og velferð neytenda. Við sjáum það á þeim sviðum þar sem samkeppni hefur fengið að njóta sín að það hefur reynst okkur vel en samkeppnisskorturinn hefur hins vegar reynst okkur þungbær. Það eru ýmis dæmi í gegnum söguna. Árin 2016–2018 gerði ASÍ m.a. athugun á íslenskum mjólkurmarkaði og benti á hversu mikilvægt það væri að hafa samkeppni í atvinnulífinu, hvar sem er. Það kemur fram í umsögn frá árinu 2018 um eitt mál að ASÍ benti á að á árunum 2016–2018, á þeim tveimur árum, hafi sú matvara hækkað langmest sem innihélt mjólkurvörur. Þar sem var minnst samkeppni, þar sem voru undanþágur frá samkeppnislögum, þar hækkaði matvara mest. Á þessu tímabili lækkaði hins vegar verð á matvöru í heildina um 1,9% meðan það hækkaði um tæp 8% þar sem var engin samkeppni. Ágætt dæmi sem segir okkur hvað samkeppnin getur skipt okkur miklu máli.

Ég vil miklu frekar fara þá leið, trúandi á mátt samkeppninnar, að nýta þau lög sem eru til staðar. Mér hefur mjög oft þótt það vera þannig, og angi af því er reyndar þessi starfshópur sem samkeppnisráðherra hefur skipað, að það eru einhver fyrirtæki að umla og kvarta og þá er strax skipaður hópur um samkeppnismál, sem er fínt, en neytendur gleymast. Það er svolítið dæmigert með þessa nálgun. Mér finnst það sárt og finnst þetta vera mikil mistök og samkeppnisráðherra á að sjá manndóm sinn í því að bæta við fulltrúa neytenda, ekki að hafa bara fulltrúa ríkisstjórnarinnar og fulltrúa fyrirtækjanna heldur líka neytenda.

Það sem ég vildi sagt hafa er að það er hægt að gera þetta innan ramma samkeppnislaga. Ég hef oft dregið mál afurðastöðvanna 2017 fram og man vel eftir því. Ég veit að það er erfitt að reka afurðastöðvar á Íslandi, þær eru að leita allra leiða og þær telja samruna og heimild til samvinnu vera helstu leiðina. Ég benti þeim á að leita til Samkeppniseftirlitsins sem þær og gerðu. Það kemur síðan í ljós að það var ekki hægt að fara þá leið að veita undanþágu, að Samkeppniseftirlitið veitti undanþágu frá samkeppnislögum, af því að það fékk ekki tilteknar upplýsingar, upplýsingar sem sýndu fram á að svona samruni og samvinna væri í þágu bænda og í þágu neytenda. Hlutverk Samkeppniseftirlitsins felur m.a. í sér að ákveða aðgerðir gegn samkeppnishamlandi hegðun fyrirtækja. Þetta þekkjum við. Það er m.a. líka að framfylgja boðum og bönnum samkeppnislaga og eftir atvikum að leyfa undanþágur samkvæmt samkeppnislögum. Hefur það beitt þessari undanþágu? Já, já, það hefur gert það. Svo lengi sem fyrirtæki geta sýnt fram á að samvinna og samruni gagnist neytendum, gagnist markaðnum og líka bændum eins og í þessu tilviki, þá eru undanþágur heimilaðar eða samruni leyfður. Undanþága frá samkeppnislögum og samvinnu var til að mynda fræg hjá olíufélögunum. Þau báðu um heimild til að vinna sameiginlega að innkaupum á olíu. Þau gátu sýnt fram á að sameiginleg innkaup stuðluðu að lægra verði til neytenda, að á endanum fengi neytandinn að njóta hagsmunanna. Það sama gerðist líka með samruna Kjarnafæðis og Norðlenska, Samkeppniseftirlitið er tiltölulega nýbúið að heimila þann samruna. Hvað gerðist með því? Samkeppniseftirlitið fór mjög ítarlega yfir þann samruna og heimilaði hann með mjög ákveðnum skilyrðum, m.a. benti Samkeppniseftirlitið á að fyrirtækin þyrftu að fara í ákveðnar aðgerðir til að koma í veg fyrir skaðleg áhrif samrunans á bændur og neytendur. Það var verið að passa upp á bændur og neytendur. Þessi samruni Norðlenska og Kjarnafæðis var heimilaður af því að menn gátu sýnt fram á það að bæði bændur og neytendur myndu njóta góðs af.

Þetta er því allt hægt innan ramma samkeppnislaga. Sem frjálst, opið markaðssamfélag, þ.e. ef við virkilega trúum á mátt samkeppninnar og allt sem henni fylgir; nýsköpun, fjölbreytni, úrræðagóðir einstaklingar, hvort sem það eru bændur eða þeir sem reka önnur fyrirtæki, þá förum við þá leið, almennu leiðina um að virða reglur samkeppnislaga og treysta Samkeppniseftirlitinu í því hlutverki sem löggjafinn hefur falið því. Við förum ekki þessa leið sem sagt er til um í þessu frumvarpi. Það er ekki breyting á samkeppnislögum. Það er breyting á búvörulögum alveg eins og það er heimild í búvörulögum fyrir mjólkuriðnaðinn til að fá undanþágur frá samkeppnislögum. En í byrjun greinargerðar þessa frumvarps þá segir nákvæmlega, mjög hreint og klárt, að það sé ekkert verið að fela eitt eða neitt:

„Með frumvarpinu er lögð til breyting á búvörulögum í því skyni að undanþiggja afurðastöðvar í kjötiðnaði ákvæðum samkeppnislaga.“

Þar sem samkeppnisráðherra er nú vel að merkja í fyrsta sinn í langan tíma kominn undir verndarvæng Framsóknarflokksins þá velti ég fyrir mér: Er nokkuð samasemmerki á milli þess og að samkeppnisráðherra Framsóknarflokksins haldi þá neytendum líka undir sínum verndarvæng? Ég trúi ekki öðru en að samkeppnisráðherra Framsóknarflokksins muni gera alvarlegar athugasemdir við þetta frumvarp. Ég trúi ekki heldur öðru en samkeppnisráðherra Framsóknarflokksins geri mjög alvarlegar athugasemdir við það frumvarp sem matvælaráðherra hefur boðað að hún muni leggja fram hér á vordögum því þetta er háalvarlegt. Það er mjög alvarlegt ef menn ætla að láta það verða bara einhverja almenna reglu að sniðganga almennar reglur samkeppnislaga. Það þarf ekki. Ef menn eru með allt uppi á borðum og geta sýnt fram á hagkvæmni samvinnu, samruna eða hvað það er, að það sé til hagsbóta þeim sem við viljum passa upp á, í þessu tilviki bændur annars vegar og neytendur hins vegar, þá förum við leið almennra samkeppnislaga. Fáum ekki einhverjar undanþágur, ekki einhvern krúsidúllufeluleik eins og er verið að fara núna með þessu. Þetta er að mínu mati ekkert annað heldur en það.

Ég vil draga það fram að fólkið sem stendur að baki þessu vill hag sauðfjárbænda sem mestan. En við skulum bara segja og ég vil alla vega tala hreint út: Leiðin er ekki í gegnum tolla, leiðin er ekki sú að þrengja að samkeppnislögum. Leiðin er að opna markaði. Leiðin er að draga fram nýsköpun, enn frekari hvata fyrir fólkið okkar í landbúnaði. Munum við þurfa að glíma við hagræðingu í landbúnaði eins og við gerðum í sjávarútvegi? Já, við munum þurfa að horfa upp á það. Það er ekki allt án einhverja óþæginda. En við eigum að trúa því að samkeppnin og opnir markaðir muni leysa það úr læðingi sem atvinnugreinin landbúnaður þarf svo nauðsynlega á að halda.

Ég vil líka draga fram, talandi um óþurftina sem undanþágan er sem mjólkuriðnaðurinn eða réttara sagt Mjólkursamsalan hefur frá samkeppnislögum, hvaða tjón undanþágan hefur haft í för með sér fyrir íslenska neytendur. Eigum við að draga fram m.a. dóm Hæstaréttar frá 25. nóvember árið 2020? Þar staðfestir Hæstiréttur Íslands 480 millj. kr. sekt Mjólkursamsölunnar vegna alvarlegra brota á samkeppnislögum. Það var staðfest í þeim dómi að sú verðmismunun sem Mjólka á sínum tíma og síðan mjólkurbúið Kú ehf. sætti af hálfu MS hafi verið veruleg, að þessi fyrirtæki hafi þurft að greiða allt að 17% hærra verð fyrir hrámjólk en t.d. Kaupfélag Skagfirðinga og dótturfélag þess. Taldi Hæstiréttur þessa mismunun hafa veitt Kaupfélagi Skagfirðinga og dótturfélagi þess óeðlilegt forskot í samkeppni og vegið mjög að samkeppnisstöðu keppinauta MS sem voru háðir henni um aðgang á mjólk. Er þetta til hagsbóta fyrir alla mjólkurbændur? Er þetta til hagsbóta fyrir alla neytendur að hafa fyrirkomulagið með þessum hætti? 480 millj. kr. sekt. Hæstiréttur taldi líka að Mjólkursamsalan hefði haft mikla þekkingu á mjólkuriðnaði og mjólkurviðskiptum og verið með yfirburðastöðu á mjólkurmarkaði. Í því ljósi hafi sú háttsemi MS að mismuna viðskiptaaðilum og veita þeim ómálefnaleg viðskiptakjör verið sérlega alvarleg og verði ekki réttlætt með vísan til ákvæða núgildandi búvörulaga.

Þetta er umhverfið sem þingmenn Framsóknarflokksins og ríkisstjórn Íslands ætlar að fara inn í með samkeppnina og neytendur og eftir atvikum umhverfi bænda. Ég er hrædd um að þeir verði ofurseldir afurðastöðvunum. Ég er hrædd um að þeir hafi ekki raunverulegt frelsi til að velja þegar þeir bjóða sínar afurðir og setja inn á markað. Ég hef nefnilega þá trú á íslenskum bændum að þeir geti gert þetta enn betur heldur en innan þessa ramma, þessa ferkantaða kerfis sem íslenska landbúnaðarkerfið er í í dag. Í hinni nýju landbúnaðarstefnu sem var samþykkt fyrir einhverjum misserum síðan, og margt frábært sem kemur fram í þeirri landbúnaðarstefnu sem við eigum að ýta á og hvetja áfram, er einmitt sagt að róttækar breytingar séu nauðsynlegar til að tryggja hagsmuni bænda og þá um leið neytenda. Við þurfum róttækar breytingar til að geta eflt íslenska landbúnaðarframleiðslu og matvælaframleiðslu, leggja til hliðar þessar gamaldags lausnir og draga fram þann mátt sem samkeppnin hefur. Ég undirstrika það að Samkeppniseftirlitið er með heimildir til undanþágu og þetta er svo einfalt. Ef undanþágan er þörf þá er hún til hagsbóta fyrir neytendur og fyrir bændur. Hver er hættan? Ég vara sérstaklega við því að við förum þessa leið af því að ég er m.a. hrædd um að frelsi bænda verði minna heldur en meira með enn einu haftafrumvarpinu sem hér er verið að boða. Þetta er ekkert annað en haftafrumvarp. Þetta er bara haftafrumvarp og ríkisstjórnin ætlar að fara einhverja svipaða leið.

Hér sagði áðan þingmaður frá Samfylkingunni að viðkomandi ætlaði ekki að útiloka þessa leið. Ég ætla hér með að útiloka þessa leið, alla vega fyrir mína parta, að fara leið sem bætir við enn einni undanþágunni, lögbundinni undanþágu frá samkeppnislögum. Við eigum að fara aðrar leiðir fyrir neytendur og bændur líka, í þágu frelsis, í þágu hugsjóna um samkeppni, um að við trúum virkilega að nýsköpun fylgi samkeppninni eins og hún hefur svo sannarlega gert og við höfum séð á svo mörgum sviðum. Samkeppni tryggir meira vöruframboð. Hún eykur valfrelsi, hún tryggir betri þjónustu samhliða því að tryggja neytendum lægra verð. Samkeppni stuðlar líka að umbótum í rekstri og hún skapar, eins og ég segi, aukinn hvata fyrir nýsköpun. Við eigum miklu frekar að sammælast um þetta, fá alla með okkur í lið að fara þessa leið sem við í Viðreisn trúum á, trú á opinn markað, samkeppnina og allt það góða sem henni fylgir.